PoesíaArchive for the '' Category

Abr 13 2018

Mudanza de crebas.blogaliza a crebas.gal

Published by under Poesía


(Crebas, fotografía de Manuel Sendón)

O inesperado peche de blogaliza obriga a unha mudanza desta bitácora desde crebas.blogaliza.org ao dominio crebas.gal, lugar desde que en breve iniciarei unha nova andaina na rede. Agradezo inmenso a blogaliza, e de maneira particular a Pedro Silva, a xenerosa e desinteresada acollida na hospedaxe destas crebas e a súa colaboración para os atrancos técnicos que sempre resolveron.

Reproduzo a mensaxe que recibimos as ducias e ducias de bitácoras literarias, musicais, culturais… na nosa lingua que tiñamos hospedaxe en blogaliza:

«Nestes ultimos 12 anos blogaliza foi unha illa na rede, un espazo para a lingua, para a expresión e para o intercambio. Pasou por moitas etapas, dende a hospedaxe nun servidor cedido pola Asociación AGNIX e a conectividade e o aloxamento físico no Cesga, ata o soporte empresarial de Algueirada.

Nos últimos tempos blogaliza fixo moito por voltar ás orixes: ao mantemento exclusivo por parte do seu titular. Pero os cambios no marco lexislativo que, nos proximos meses se van producir no noso contexto mudan sustancialmente as implicacións de manter un espazo como blogaliza, polo que xa non podemos seguir adiante.

Afogamos, levados tamen polo cambio de escenario no que significan as comunicación entre persoas en internet, e o que representan os blogues, hoxe. A Rede non é a mesma de hai 12 anos, e o sentido que daquela tiña blogaliza, hoxe os feitos case o deixan sen significado: só mantemos 80 blogues vivos. Moitos que madureceron neste alcouve deixaron blogaliza para mudar a outros hostings, e moitos máis morreron por inactividade.

Se nos últimos anos tentamos alixeirar o sistema, reducindo o spam, convertindo os blogues mortos en páxinas estaticas, agora o cambio normativo fai imposible seguir adiante.

A conclusión, en metáforas é sinxela: o rizoma volta á escuridade, a Zona Temporalmente Autónoma desaparece na neboa e blogaliza pecha as suas portas.

En feitos significa que o próximo día 25 de abril pechamos o sistema. Foron moitos esforzos, moitas ledicias e unha enchente de amizade e vida. Foi un placer. Até sempre.»

Foron case sete anos, desde o 28 de xuño do 2011, cando abrín esta xanela aberta ao mundo na arañeira onde se publicaron até hoxe 1245 anotacións ou artigos de variada xinea.

Xa o teño dito, neste tempo con maior ou menor esforzo (segundo os diferentes estados emocionais ou as distintas outras obrigas de cada momento) fun achegando o meu parecer ou dando conta de acontecementos culturais e sociais, mesmo algún político, que foron do meu interese, aínda que moitos outros ficaron no tinteiro pola imposibilidade material de os atender. Como non podía ser doutra maneira tiveron preponderancia os temas literarios, nomeadamente a poesía que enche unha parte importante da miña existencia creativa e lectora.

A bitácora recibiu por parte das autoras e dos autores da nosa literatura o recoñecemento como «Mellor blogue literario» na XIII edición dos premios da Asociación de Escritores/as en Lingua Galega (AELG) 2012.

A xeito memorialístico, reproduzo novamente deseguida aquela afastada primeira anotación de saúdo que se fixo desde esta xanela. Velaquí:

Ola Mundo!

Benvido, benvida.

Neste 28 de xuño do 2011 rompe augas este blogue persoal, na acolledora casa común de blogaliza.org. Como “crebas” chegadas ás praias da Costa da Morte, este blogue irá recollendo anotacións de creación e de crítica literaria, alén doutras reflexións.

Nace o mesmo día que morre en papel o xornal Galicia Hoxe, a única prensa diaria na nosa lingua que aínda se podía atopar na rúa. Nace, daquela, porque son tempos de resistencia e de acrecentar a presenza do idioma galego na nosa sociedade e no mundo.

Aos poucos iredes lendo diversos materiais recentes ou de épocas afastadas para gozardes da lectura ou tamén para discrepardes se fose o caso.

Grazas por virdes onda estas crebas e unha aperta atlántica.

No responses yet

Mar 27 2018

Unha lectura de Do Ermo, de Antonio Noriega Varela


Tal día coma hoxe, o 27 de marzo de 1947, finaba en Viveiro o poeta Antonio Noriega Varela, nado en Mondoñedo o 19 de outubro de 1869, como ben lembran máis unha vez as útiles #efemeridesgalegas no twitter do caro amigo Carlos Rodríguez Pér‏ez (@xcarlosrope).

Na súa lembranza recupero unha lectura do seu libro de poemas Do Ermo, que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Xa teño explicado nesta bitácora que nesa altura traballei nas fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último volume a ficha sobre o libro de poemas Do Ermo, de Antonio Noriega Varela, é da miña autoría e, como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega.

Do Ermo. ANTONIO NORIEGA VARELA

Antonio Noriega Varela publicou en 1904 o seu primeiro poemario, intitulado Montañesas, no que se inclúen dous longos textos que xa viran a luz anteriormente como opúsculos, “De ruada” e “Leite fresco”, o primeiro deles premiado en 1895 no certame poético de Mondoñedo. En 1910 sae unha segunda edición deste libro, co mesmo título, aínda que corrixida e aumentada substancialmente. Daquela é xa un dos poetas galegos máis coñecidos, que vai coñecer o seu maior apoxeo cando, dez anos máis tarde, os seus amigos galeguistas publiquen a primeira edición de Do Ermo (Ourense, Losada, Risco e Noguerol Editores, Imprenta de Antonio Otero, 1920), con 18 poemas que formaban parte da segunda edición de Montañesas, xunto a 30 novos. No mesmo ano, Do Ermo coñece unha segunda edición, que é simple reimpresión da primeira. En 1929 edítase novamente, na Tipografía “Centro de Acción Social Católica” de Mondoñedo, coa lenda “Novísima edición, aumentada”, incorporándoselle a importante serie de sonetos. Vai ser en 1946, uns meses antes da morte do poeta, cando se fai outra nova edición, que leva o título Do Ermo. Cuarta edición (a luguesa) aumentada. En realidade vén sendo unha edición da obra poética completa do autor, na que se inclúe practicamente toda a súa producción en verso, agás aqueles composicións que consideraba intrascendentes. De feito, inclúe un fragmento dun poema de Cantares Gallegos de Rosalía de Castro, unha carta do poeta saudosista portugués Teixeira de Pascoaes, unhas notas para a interpretación do poeta da autoría de Francisco Leal Insua, unha recolleita intitulada A Virxen y-a paisanaxe (100 cantigas populares) e os poemarios Montañesas e Do Ermo.

Todos estes avatares ecdóticos das primeiras edicións dos libros de Noriega Varela teñen dividido á crítica. Así, para Fernández del Riego (1991), Noriega é o autor dun único libro de poemas, intitulado Do Ermo, moitas veces corrixido e ampliado. Da mesma opinión é Carballo Calero ao afirmar que, en realidade, Noriega non escribiu máis que un só libro, que pasou por sucesivas transformacións. Primeiro chamouse Montañesas, logo chamouse Do Ermo, con moitos poemas novos a carón doutros procedentes do anterior libro, e foi incorporando textos máis modernos en sucesivas edicións, pero nunca se independizou do primeiro volume. Desta maneira, Noriega sería autor dun único libro que en cada nova edición vai presentando a obra do poeta tal e como se atopa na data correspondente e segundo o criterio selectivo do momento. Sen embargo, outra parte da crítica non comparte os devanditos criterios. Para Otero Pedrayo, Noriega tería formado dous libros de poemas, Montañesas e Do Ermo, debendo ser respectada a composición e o feitío internos, xa que cada un deles responde a fondas e conclusas vivencias do poeta. Por iso carecería de significación o feito de pasar dezaoito composicións dun libro para o outro. Igualmente, o profesor Freixeiro Mato, no volume Antonio Noriega Varela. Estudio e Edición da Obra Completa (Lugo, Deputación Provincial, 1994), que recolle a súa Tese de Doutoramento, e noutros traballos da súa autoría, distingue entre as dúas obras de creación porque o propio escritor así o facía cando se preparaba a edición testamentaria de 1946, como recompilación depurada de toda a súa obra poética. Por esta razón nós seguiremos ao especialista Freixeiro Mato á hora de diferenciarmos entre Montañesas e Do Ermo.

Cando aparece, en 1920, Do Ermo está conformado por 48 poemas, 30 novos e 18 incorporados de Montañesas, en xeral aqueles máis líricos e relixiosos. No mesmo ano fíxose unha segunda edición, exactamente igual á primeira, financiada polos emigrantes de América. Por iso a de Mondoñedo de 1929 contará como terceira e a de 1946 como cuarta para o propio autor e para os editores, aínda que Carballo Calero fale dela como sexta porque parte de que Montañesas e Do Ermo constitúen un único libro que se vai refacendo. A investigación de Freixeiro Mato conclúe que as dúas edicións do ano vinte só se diferenciaban na portada, unha delas de Castelao e co nome de Antón Noriega Varela, e a outra con debuxo diferente e unicamente cos apelidos do escritor. A terceira, de 1929, é a máis importante porque inclúe 21 novos sonetos. O poeta tiña intención de elaborar un sonetario, que se ía chamar Tenuis pluvia, baixo a influencia dos poetas parnasianos, simbolistas e saudosistas portugueses. Finalmente, optou por incorporar os sonetos á edición aumentada de Do Ermo. De 1929 a 1946 non se publicará ningún outro libro nin reedición da súa obra, aínda que seguen aparecendo poemas novos nas publicacións periódicas. A edición de 1946 saíu do prelo dividida en tres partes: A Virxen y-a paisanaxe, Montañesas e Do Ermo. Este último libro, segundo a vontade claramente expresa do autor, vai quedar constituído por 102 poemas, dos que 71 pertencen á terceira edición, 6 proveñen da segunda edición de Montañesas, un da edición de 1920 e 24 textos novos.

No ano 1969, vintedous anos despois da morte do poeta, a RAG dedícalle o Día das Letras Galegas e publica unha escolma da edición luguesa de Do Ermo, con “Verbas Limiares” de Otero Pedrayo e con “Epílogo” de Carballo Calero. En 1982, a editorial Galaxia, na súa “Biblioteca Básica da Cultura Galega” reedita o libro, baseándose principalmente na edición testamentaria, aínda que introducindo algúns cambios, como introducir algúns poemas que non figuraban no libro, e adaptando os poemas ás normas ortográficas vixentes. Máis recentemente, en 1991, Fernández del Riego publica na colección “Biblioteca das Letras Galegas”, de Edicións Xerais, o volume A. Noriega Varela. Poesía, que inclúe a reedición do poemario. Finalmente existe a edición da obra completa preparada por Freixeiro Mato (1994), que xa se mencionou con anterioridade e que se trata, sen ningunha dúbida, da mellor de todas elas por se tratar dunha edición crític*, na que cada poema vai acompañado dunha indicación sobre a métrica, outra que recolle tódalas súas edicións anteriores, en orde cronolóxica ata a actualidade, e outra coas notas correspondentes sobre as variantes bibliográficas dos textos.

Como sinala Freixeiro Mato, Do Ermo é sen dúbida o seu título definitivo. A aparición da primeira edición en 1920 foi saudada como un grande acontecemento nas nosas letras e supuxo a consagración do poeta, como testemuña o feito insólito na nosa literatura, e máis tratándose dun libro de poesía, de que se fixese unha segunda edición no mesmo ano. A raíz da súa publicación iniciouse a proxección exterior do autor, nomeadamente en Portugal, aínda que textos da súa autoría foron traducidos para o castelán, o catalán, o inglés, o francés, o italiano ou o dinamarqués. Realmente, o libro non se consolidou ata a súa edición de 1929, coa incorporación dos sonetos, que nos presentan a un poeta posrexurdentista, no dicir de Carballo Calero, que o cualifica como artífice do verso, máis seguro que o desigual Leiras Pulpeiro, que evita os tópicos que son constantes en Lamas Carvajal, que non ten a propensión de Losada á licencia erótica, aínda que a súa tenrura non é a de Rosalía pois nesta o ton é máis agudo e de ritmo máis fluído, mentres que Noriega é moito máis disciplinado. Como sinalou a crítica, a poesía de Noriega serve de ponte entre o legado decimonónico e a literatura do século XX. A modernización do seu código estético vai virlle da man do coñecemento da poesía portuguesa e, segundo Xosé Ramón Pena, tamén de se emparentar co modernismo europeo de Francis Jammes ou do occitano Mistral, ademais de ter raíces na poesía clásica de Virxilio, Horacio e Ovidio. Tamén para Iglesia Alvariño ou para Fernández del Riego, tanto as Bucólicas como as Xeórxicas de Virxilio, purificaron en Noriega o gusto pola natureza durante os anos da disciplina escolástica, de Horacio e do propio Virxilio viríalle a súa serenidade e a dozura melancólica, deles herdou o amor polos motivos sinxelos da aldea e o desexo da vida anónima. Sen embargo, para Otero Pedrayo, Teócrito e Virxilio, a penas inflúen na súa obra pois o seu ermo é pastoral, unha pura e nidia concepción arcádica, froito da paixón por Ovidio.

Moito máis severo na valoración da excelsitude poética de Noriega Varela é Méndez Ferrín, para quen é un poeta mediocre moitas veces e apegado a unha sinxeleza que adoita ser virtude dos poetas misérrimos. Aínda así engade que, se callar por establecer contacto co cenáculo ourensán, escribe o libro Do Ermo, evolucionando en sucesivas edicións cara a unha poesía intensamente cultista, grandemente franciscana, docemente recreada nos temas montañeses, virtuosa e fortemente integrada por recursos estilísticos tomados en empréstito da poesía renacentista e barroca castelá e da portuguesa finisecular.

No tocante á estructuración do contido, entre os textos da última edición de Do Ermo hai unha significativa presencia de poemas tirados da tradición popular, con ou sen indicación da súa procedencia; de poemas que conteñen versos populares e tamén de poemas introducidos por un cantar popular ou que parten dun dito popular. Ademais inclúe versións ao galego ou adaptacións de poetas menores en español ou dalgún poeta destacado doutra nacionalidade como Teixeira de Pascoaes ou Lamartine, entre outros, coa característica común de seren poemas franciscanos ou de acento relixioso. Para Freixeiro Mato, o libro posúe unha estructura cronolóxica perfectamente definida que vai en paralelo coa biografía persoal do poeta, marcando o tránsito da vida á morte. Comeza co cantar popular “Zreixiñas Frescas”, que anuncia o ton humilde da obra. Despois veñen poemas referidos a Lugo e que falan da mocidade. A seguir vai introducindo unha nova estética franciscana, con renuncia expresa ao costumismo descritivo e ao colorido festeiro de Montañesas. Logo inicia unha aproximación á montaña, caracterizando o mar como elemento negativo. A partir de aquí a montaña vai asumindo o protagonismo da obra. Chegamos así á parte central onde o poema “Toda humilde belleza” inaugura a serie de sonetos que marcan os momentos de maior intensidade emocional e estética. A última parte do libro está dominada pola idea da morte, primeiramente lembrando a nai do poeta e finalmente perante a inmediatez da propia morte, despois de nos deixar o seu testamento poético no antepenúltimo texto. Por todo iso, Freixeiro Mato conclúe que o libro posúe un carácter unitario que lle vén dado pola constante presencia da montaña e pola actitude lírica do poeta, nunha posición de humildade franciscana, así como pola relixiosidade que impregna a maior parte das composicións.

De feito, o núcleo temático predominante é a natureza humilde, contemplada con ternura polo poeta, nunha actitude propia do franciscanismo poético, na que os seres máis pequemos espertan sentimentos de amor e solidariedade. Outro eixo é a louvanza da montaña como verdaeiro locus amoenus onde a alma do poeta busca refuxio, na liña do Beatus ille horaciano. Desde o primeiro poema, “Laverquiña…”, deosta o mar e louva a montaña, que inspira 36 dos 48 poemas do libro. Para Iglesia Alvariño, Noriega é poeta franciscano mais que cantor da montaña. Se cantou a montaña foi en virtude dunha especie de pacto con Leiras Pulpeiro que, partindo tamén de Mondoñedo, cantou a mariña. Noriega abandona o ton descritivo de Montañesas e centra a atención lírica na montaña e no ermo, verdadeiros protagonistas da obra, nunha chea de poemas moi breves, de grande concentración expresiva, dos que “Unha breve pucharquiña” pode ser considerado como típico. O eu poético foxe da sociedade e comunga coa soidade do ermo, do seu paraíso, exercita un ascetismo cheo de renuncias onde dialoga coa natureza. As sinxelas criaturas da terra, os seres humildes convértense en símbolos dunha vida de piedade e tenrura, nunha visión sentimental, aínda que xa penetrada dun esteticismo que imos ver máis desenvolvido nos sonetos. Os poemas descritivos incorporados de Montañesas teñen en común a relixiosidade dos brañegos, a tradición relixiosa do mundo rural e o cristianismo sinxelo das xentes humildes. Non se pode reducir a achega poética de Noriega a estes dous aspectos, costumismo e lirismo da natureza, como xeralmente recolle a crítica. Con seren importantes estas dúas liñas poéticas existen outras que nos mostran un poeta de variada inspiración artística, que camiña noutras direccións como o lirismo persoal, versificando acontecementos dolorosos da súa accidentada vida, como a morte da nai. Ademais, están presentes algúns dos grandes temas da literatura universal como o contemptus mundi ou desprezo da gloria mundana, relacionado co menosprezo da vida urbana e a gabanza da vida retirada. Tamén o tópico do tempus fugit, que se manifesta nalgúns sonetos asociado á saudade dos tempos idos ou á nostalxia pola mocidade perdida. O poeta, xa maior e afastado das montañas do seu Mondoñedo natal, lembra as mozas e as noites de fiada. Outra tema clásico é a metamorfose, que lembra a Ovidio, como cando o orballo se converte en xoias que é un motivo recorrente no libro. A saudade impregna toda a poesía do ermo e non podían faltar o tema da morte e a poesía de inspiración social, en composicións que mostran solidariedade cos humildes, en liña con poemas de Rosalía ou de Curros, aínda que sen chegaren á denuncia comprometida. Para Carballo Calero, hai un pequeno número de pezas que figuran entre os poemas de loita que serviron á causa das reivindicacións agrarias, na liña dun Cabanillas. Se Basilio Álvarez e Antón Villar Ponte puideron nun intre arrastar a Noriega a esta clase de literatura, o pulo non durou pois o espírito de Noriega mal se aviña con este apostolado. De feito, eliminou os poemas combativos das últimas edicións e rexeitou da súa musa poética á fouce, símbolo do movemento redencionista. Completan as liñas temáticas, a devoción mariana, a defensa da tradición e composicións humorísticas, que lle deron sona á súa vea satírica.

Con todo, probablemente constitúan os seus sonetos o chanzo máis importante de toda a súa producción, pois neles advírtese unha combinación excelente dos motivos de inspiración clásica con aqueles que lle resultaban próximos, os da montaña lucense e as súas xentes. Noriega, sen abandonar a tenrura, elevouse a unha poesía de arte maior cos sonetos, unha forma estrófica que domina sabiamente. Na edición definitiva dos seus poemas inclúe vintedous que xa figuraban na edición de 1929, e unicamente un deles procede de Montañesas. Foron escritos en Trasalba e na Graña de Vilarente, baixo a impresión da lectura dos poetas portugueses e supoñen unha conversión ao esteticismo. Era o tempo no que mostraba a súa admiración por Bocage e por Camoes, pero sobre todo por Antero de Quental, do que sabía os versos case de memoria e admiraba o seu xeito de poetizar. De Guerra Junqueiro tiráballe, sobre todo, que partía da aldea para percorrer o mundo. Estimaba, asemade, a Eugénio de Castro, o poeta da época simbolista, a António Nobre, para quen o sosismo constituía unha verdadeira ideolatría, a Teixeira de Pascoaes, porque a saudade o levaba cara á vivida encarnación das cousas humildes e pobres, e tamén o brasileiro Olavo Bilac ou calquera outro poeta parnasiano ou simbolista. Así pois, a moderna lírica portuguesa vai ser determinante no novo modelo. Para Xosé Ramón Pena foron, ao parecer, Otero Pedrayo e Iglesia Alvariño os autores que provocaron indirectamente esta nova actitude.

Tamén desde o punto de vista da métrica, os sonetos de Noriega son algo novo na poesía galega, pois neles segue o exemplo doutros poetas fóraneos que romperan a combinación de rimas dos moldes clásicos. Mantén o hendecasílabo común ou sáfico, cambiando ás veces as rimas dos cuartetos, onde non segue a tradición clásica española do esquema uniforme nos dous cuartetos e fai uso das liberdades que caracterizan aos mestres italianos, como Dante e Petrarca, onde xa atopamos serventesios* en troques de cuartetos ou convivencia entrambas estrofas. Para Carballo Calero, unicamente “Fillo do corazón” é un soneto enteiramente ortodoxo. Todos os demais aceptan un mesmo esquema para a rima dos tercetos, en forma de sextina rubeniana, AABCCB, disposición de rimas típica do soneto francés, que xa usara Antero de Quental, sendo habitual en castelán desde o modernismo. Como recursos propiamente métricos hai que sinalar os diferentes tipos de encabalgamento e, nun único caso, o cambio de medida*, no poema “Exemplares floriñas”. Noriega Varela é un magnífico versificador, que domina con mestría os distintos versos tradicionais. Non busca a innovación e os seus versos axéitanse con naturalidade ás regras da medida, mentres a rima flúe sen estridencias. En Do Ermo a métrica tamén se verá afectada pola nova liña poética do escritor, deixando atrás o predominio case absoluto do verso de arte menor de Montañesas, e pasando a un maior uso de metros e estrofas de carácter culto, coa incorporación do soneto como o tipo de composición máis usada, en igual número que o romance. Tamén aparecen outras estrofas de arte maior sen que por iso desaparezan as estrofas de arte menor tan utilizadas no anterior libro. A rima consoante vai predominar sobre a asoante e aínda sendo máis abundantes os metros de arte menor, a presencia do verso maior vai ser destacada, fundamentalmente o hendecasílabo.

Con respecto aos recursos estilísticos, Freixeiro Mato salienta a proliferación dos diminutivos en -iño, que se adecúan á temática franciscana da obra e que contribúen a resaltar a humildade das cousas pequenas da natureza, nun uso que fai lembrar a Rosalía, pola súa carga afectiva. O emprego abundante de paralelismos, anáforas e similicadencias, tradicionais na nosa poesía, conxugan o paralelismo sintáctico co ritmo prosódico e teñen unha especial relevancia nos sonetos. Outros medios retóricos frecuentes son a antítese, pois o xogo de contrarios é de gran rendemento na obra, a exclamación ou o apóstrofo, a interrogación dialéctica, a paréntese, a repetición de termos. Unha figura retórica de carácter patético moi presente é a suxeición ou hipófora, mediante a que eu poético responde ás preguntas que se fai a si propio. A prosopoea ou humanización dos elementos da natureza é outro recurso tamén habitual, xunto a metáforas, aliteracións, fonosimbolismos e hipérbatos.

No aspecto lingüístico, Noriega non se afastou do modelo popular, de acordo coa súa ideoloxía conservadora e tradicionalista que o levaba a desconfiar das novidades. De feito, como sinala Fernández del Riego, a pesar da vella amizade que unía ao poeta con Antón Villar Ponte, nunca se quixo vincular ao movemento das Irmandades e manifestouse hostil a unha parte das súas ideas, sobre todo no referente ao anovamento da linguaxe no léxico e aínda na ortografía. No seu galego hai pureza e naturalidade, curiosidade polo vocábulos ou as locucións propias que os labregos conservan e que forman parte esencial da súa paisaxe cotiá. Tamén a toponimia da zona forma parte do seu mundo. É a linguaxe viva dunha comunidade a que nutre os poemas, por iso o idioma de Noriega non recoñece regras filolóxicas. Ou sexa, expresa as ideas do montañés na lingua do montañés. A este modelo idiomático, que exalta no poema “Nosa fala”, foise incorporando grande cantidade de cultismos a medida que a súa poesía se ía afastando da liña realista inicial. Se en Montañesas facía poesía para o pobo, en Do Ermo vai escribir para unha minoría ilustrada, polo que a lingua se desprende do ton popular e do ruralismo colorista para se facer máis culta e abstracta, con temas e expresións non usadas con anterioridade. Nisto tivo moito que ver o maior achegamento á poesía portuguesa, que o levará por vías de maior depuración estilística e temática, na procura dun intimismo lírico defrontado co realismo descritivo anterior. Así, Noriega, que parecía crer que non pode haber un galego literario distinto do galego rural, que non pode haber unha lingua galega fora do sermo rusticus, sorprende empregando nos sonetos un galego máis próximo ao portugués, con formas de expresión que lembran a Guerra Junqueiro ou Teixeira de Pascoaes. Deles proceden os helenismos e deles tomou a inclinación polos cultismos, que antes eran raros na súa poesía. Sen embargo, para Freixeiro Mato non se produce unha importante incorporación de termos portugueses, como sostiñan Aquilino Iglesia Alvariño ou Méndez Ferrín que fala de lusismo xeralizado, senón como Carballo Calero que fala da procura dun rexistro culto, achando nos escritores portugueses os cultismos grecolatinos que precisa. Noriega era consciente de que realizaba unha arte culta, aínda que de inspiración rural, como a dos grandes líricos bucólicos latinos e lusos. Isto explica a escolla de termos ou de grafía helenizante, ao que tamén son afeccionados os portugueses. Polo demais, a lingua empregada ten as características propias do galego aprendido en Mondoñedo, con predominio de dialectalismos, vulgarismos e castelanismos, que nalgunha ocasión son consecuencia de necesidades métricas ou de rima, mais non acostumou a incorrer noutras desviacións lingüísticas tan propias da maior parte dos nosos escritores como os pseudogaleguismos. Tamén rarean os arcaísmos. Finalmente, sintaxe e léxico testemuñan a fidelidade do poeta á fala popular.

BIBLIOGRAFÍA
Cfr. CC, CF, GEG, MF.
Carballo Calero, R., “Antonio Noriega Varela”, en Sete poetas galegos, Vigo, Galaxia, 1955.
_______________, “Os sonetos de Noriega Varela”, en BRAG, nº355, A Coruña, 1973.
_______________, “Antonio Noriega Varela” en Libros e autores galegos. Século XX, tomo II, A Coruña, Fundación Barrié de la Maza, 1982.
Fernández del Riego, F., “Introducción” en Noriega Varela, A., Poesía, Vigo, Xerais, col. “Biblioteca das Letras Galegas”, 1991.
Freixeiro Mato, X.R., A cara oculta de Noriega Varela (biografia e textos esquecidos), Santiago de Compostela, Edicións Laiovento, 1992.
_________________, Da montaña o corazón (Producción literaria e lingua en Noriega Varela), Lugo, Fundación Caixa Galicia, 1993.
_________________, Antonio Noriega Varela. Estudio e Edición da Obra Completa, Lugo, Servicio de Publicacións da Deputación Provincial, 1994.
Iglesia Alvariño, A., A lengua dos poetas do norte de Lugo, A Coruña, RAG, 1964.
_______________, Noriega Varela, poeta da montaña, Vigo, Galaxia, 1969.
Otero Pedrayo, R. “Verbas Limiares” en Noriega Varela, A., Do Ermo (escolma da edición luguesa), A Coruña, Publicacións da RAG, 1969.
Pena, X.R., “As pegadas modernistas. Noriega Varela”, en A poesia de Manuel António. Nas literaturas galegas de vanguarda, A Coruña, Ed. La Voz de Galicia, col. Biblioteca Gallega 1979.
Rocha, H., “António Noriega Varela. Poeta da natureza, da montanha, da solidao”, en Sete Vozes Perennes da Galiza lírica, Porto, Livraria Athena, 1965.

No responses yet

Mar 26 2018

Convocatoria do V Premio de Poesía Gonzalo López Abente

Published by under Poesía,Premios

Este pasado sábado conmemoramos o 140 aniversario do natalicio do escritor muxián Gonzalo López Abente: «O 24 de marzal do ano 1878 ás catro da serán, que cadrou en domingo, con feira en San Isidro, abrín os ollos á vida e pola fiestra da casa do Cabo da Grixas, ollei craramente un outo cruceiro e que no seu cume agoniaba un mártir cos brazos en crús…»

Días atrás a Fundación que leva o seu nome fixo pública a convocatoria do V Premio de Poesía Gonzalo López Abente, que en anteriores edicións gañaron as obras, todas catro publicadas en Xerais Poesía:

I Premio (2013): Dos tempos sombrizos, de Daniel Salgado.

II Premio (2014): Os días condenados. Fragmentos para un devocionario, de Laureano Xoaquín Araujo Cardalda.

III Premio (2015): s/t, de Emma Pedreira. (En 2016 non houbo certame)

IV Premio (2017): Culpable, de Eli Ríos.

BASES V PREMIO DE POESÍA GONZALO LÓPEZ ABENTE

A Fundación Gonzalo López Abente, coa colaboración da Secretaría Xeral de Cultura da Consellería de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria da Xunta de Galicia, convoca o Premio de Poesía Gonzalo López Abente, en lingua galega.

1. Poderán concorrer ao V Premio de Poesía Gonzalo López Abente autoras e autores de calquera nacionalidade que presenten os seus orixinais en lingua galega, conforme á normativa vixente. Os textos presentados serán inéditos, condición que se estende ao soporte dixital, e non poderán estar premiados en ningún outro concurso de poesía.

2. A extensión dos textos non deberá ser menor a 400 versos.

3. De cada orixinal presentarase en sobre pechado sen remite tres copias en papel, mecanografadas a dobre espazo e debidamente encadernadas ou grampadas, antes do día 25 de Maio 2018, na sede da fundación:

Fundación Gonzalo López Abente
R/ Virxe da Barca, 49. Casa das Beiras
15124 Muxía (A Coruña)
Indicarase no sobre “V Premio de Poesía Gonzalo López Abente”.

4. Os orixinais presentaranse baixo lema e xunto coas copias achegarase un sobre pechado, identificado co mesmo lema, que conterá o nome e os apelidos do autor ou autora, enderezo postal, número de teléfono e enderezo electrónico.

5. O xurado estará composto por dous poetas de recoñecido prestixio ou dos expertos/as en literatura galega e un representante da fundación que actuará ademáis como secretario.

6. O premio terá una dotación única de 2.000 €, suxeito á normativa fiscal vixente, e máis unha peza escultórica conmemorativa. A obra premiada será propiedade do seu autor ou autora, agás a primeira edición, que será publicada por Edicións Xerais de Galicia. En posteriores edicións, ao igual que na primeira, farase constar a condición de premiada no V Premio de Poesía Gonzalo López Abente.

7. O premio poderá ser declarado deserto no caso de que o xurado así o estime e a decisión será inapelable.

8. Os orixinais non premiados poderán ser recollidos na sede da fundación, previa solicitude, no prazo dun mes. Os que neste prazo non sexan recollidos destruiranse.

9. A participación nesta convocatoria implica a aceptación das bases e da interpretación que delas faga o xurado, non admitíndose recurso contra a decisión que este adopte nas súas funcións.

No responses yet

Mar 22 2018

Mensaxe da Directora Xeral da UNESCO, Audrey Azoulay, co gallo do Día Mundial da Poesía de 2018 (Versión galega)

Neste 21 de marzo do 2018, Día Mundial da Poesía, declarado pola UNESCO en 1999, tampouco atopei por ningures a versión galega da Mensaxe da súa nova Directora Xeral, Audrey Azoulay, que si podemos ler na variante portuguesa no sitio da Unesco-Brasil. E como tamén fixen noutros anos anteriores, polo seu indubidable interese reproduzo novamente nesta bitácora esa mensaxe (a versión que publico é de elaboración propia), que na miña opinión resulta de lectura obrigada. Os subliñados en negra son da miña autoría. Principia cuns versos de Langston Hughes, quen foi tradutor de Federico García Lorca.

Mensaxe da Directora Xeral da UNESCO, Audrey Azoulay, co gallo do Día Mundial da Poesía de 2018 (Versión galega)

Soños
Agárrese aos soños
Pois se os soños han morrer
A vida é un paxaro de ás quebradas
Que non pode voar.
Agárrese aos soños
Pois cando os soños se van
A vida é un campo estéril
Conxelado coa neve.

Langston Hughes

Eses versos do poeta Langston Hughes son un convite para un soño, unha fuga, unha liberación. A poesía é sen dúbida a mellor forma de expresar esa ansia, unha vez que ela toca no noso íntimo e permite todos os tipos de liberdade.

Ese poema é sobre o poder extraordinario das palabras que abren horizontes infinitos, melloran as nosas vidas, mudan a realidade, ao mesmo tempo que a embelecen e a mostran sobre unha nova luz, que nunca foi vista antes.

A poesía non é un xogo trivial de sons, palabras e imaxes: ela ten un poder creativo e transformador.

Poeta, escritor, dramaturgo e líder do Rexurdimento de Harlem na década de 1920, Langston Hughes puxo a súa arte ao servizo da loita contra a discriminación sufrida pola comunidade afro-americana. Así, a súa poesía é inseparable do seu compromisso cos dereitos civís e continúa a ser unha fonte de inspiración para todos os defensores das liberdades fundamentais en todo o mundo.

A poesía tamén é esa arte única que nos fai conscientes da extraordinaria diversidade humana: a diversidade de linguas e culturas. É un punto de encontro entre o individuo e o mundo. É unha introdución á diferenza, ao diálogo e á paz. É un testemuño da universalidade da condición humana máis alá das innumerables formas utilizadas para a describir.

Todos os anos desde 1999, a UNESCO ten comemorado o Día Mundial da Poesía o 21 de marzo. É unha ocasión para celebrar a riqueza do patrimonio cultural e lingüístico mundial. É tamén unha ocasión para chamar a atención para as formas tradicionais de poesía que corren o risco de desaparecer, como é o caso de moitas linguas minoritarias e pouco usadas. Para manter as tradicións vivas, a UNESCO incluíu varias formas poéticas no patrimonio inmaterial da humanidade: por exemplo, a arte poética do canto Ca Trù do Vietnam, Al’azi dos Emiratos Árabes Unidos, as cancións Baul do Bangladesh e o patrimonio oral de Gelede, compartido polas comunidades iorubás-nagôs que viven en Togo, en Benim e en Nixeria.

A poesía non se limita ao aspecto artístico: é tamén unha ferramenta para a educación formal e informal. Nese sentido, as artes e prácticas culturais fornecen un apoio efectivo para a aprendizaxe ao longo da vida. É por iso que a UNESCO estimula e apoia a educación artística, unha vez que ela fortalece o desenvolvemento intelectual, emocional e psicolóxico, formando xeracións que son máis equilibradas e capaces de reinventar o mundo.

Este día é tamén a ocasión para prestar homenaxe a todas as persoas que traen á vida esa importante arte: os poetas, por suposto, mais tamén os tradutores, editores e organizadores de lecturas e festivais de poesia. A UNESCO anima todos os Estados-membros a apoiar nas súas accións a todas aquelas persoas que traballan a cotío para que a poesía continúe a faceras nosas vidas máis ricas.

Finalmente, unha vez que a poesía é un acto de crear e compartir, a UNESCO convida a todas as persoas, neste Día Mundial, a crear, inventar, compartir, abrirse a outras linguas e outras formas de describir o mundo, e participar de todo o que é diferente na nosa diversidade. Pois cultivar a arte e cultivar a mente son accións que tamén significan cultivar a paz.

Audrey Azoulay

No responses yet

Mar 22 2018

Manifesto do Día Mundial da Poesía, de María Xosé Queizán, no Festival Alguén que RESPIRA!

Onte estivemos no compostelán Teatro Principal na gala de inauguración das xornadas poéticas Festival Alguén que RESPIRA!, que coordina o poeta Antón Lopo.

As persoas asistentes puidemos gozar das lecturas ou recitacións de poetas nosos como Salvador García-Bodaño, María Xosé Queizán, Isaac Xubín e Yolanda Castaño, da catalá Maria Sevilla e da asturiana Olvido García Valdés.
Ao tempo recibimos na entrada un ramalliño de flores naturais e un libro – programa completo do ciclo, deseñado por Manuel Martínez, que inclúe significativas achegas poéticas e un pequeno perfil biográfico de cada poeta participante neste evento que se desenvolve en diversos lugares da cidade até o próximo sábado.

O volume tamén incorpora o Manifesto que o festival lle encargou á escritora María Xosé Queizán, espléndido texto que reproducimos deseguida.

Manifesto do Día Mundial da Poesía, de María Xosé Queizán

Un mexillón na boca fai circular o Atlántico polas veas,
ese océano vital que estremece os baixíos de Fisterra
configurando espazo, tempo e xente.
Furioso mar detido por esgrevias illas e rudas pedras,
sosega na lámina das rías.
Non se vexan alteradas criaturas bivalvas abrazadas
nas rochas, ocultas na area, bebendo o mar.
Abren os labios de vulva vibrante sorbendo nas ondas
como a amiga que agarda ilusionada o amor
na beiramar.
O amor será algo máis que saudade?

Se vistes o meu amigo, ondas do mar de Vigo,
E verrá cedo?
Vir, veñen as amigas cómplices dos soños
e no sagrado de Vigo bailaba corpo belido.
Será a pluma de Martín Codax quen recolla tanta beleza.
No lusco e fusco, unha cantiga lle corre polas veas
cantando na harmoniosa lingua galega
arrolada polo Atlántico, polo Miño e máis de mil ríos
lambendo salgueiros, amieiros e carballos, do verde confín,
no Findasol.

Lingua que traballara o latín dos devanceiros, século a século
con xeito, fonema a fonema,
para entregarlla perfecta aos poetas medievais.
Xorden nas súas bocas fermosas Cantigas
de amigo, de amor e de escarnho e maldicer,
onde se irá formando o humor e a retranca de noso.

A poesía galega brilla, espléndida
nos mosteiros, castelos e na voz dos trobadores.
Tan unida está á composición poética que alanca
polas veas ibéricas e gustarán cantar en galego
na época medieval.

Lingua que levarán a África, Asia, América e Oceanía
intrépidos navegantes por incertos mares,
en nome de Portugal.
Afonso Enríquez sae altivo do castelo de Guimaráns
e só mira par o Sur.
No norte a odiada tía Urraca non quixo chamarse Pega.
O fillo Afonso Reimundez foi rei un intre.
Pouco lles durou o poder.

Mentres medra en ultramar, mesturada con sons indíxenas,
a lingua galega no seu berce perderá o creto,
o ser para si, e para os outros.
Cando o poder absolutista domina noutra lingua,
o galego, castelanizado, devén verbas desprezadas
sons sen valor, buracos baixo cetros penetrantes.

Fascinación do poder, arma que non está nas mans dos poderosos! Outra lingua subindo polas veas de labregas e
mariñeiros, como virus mortal e sedutor,
narciso repoludo que Galicia idealizaba.
Sancionouse a violación.

Quen, onde, como se habían gardar os tesouros poéticos
Sen centros políticos e culturais?
En Galicia perderon a memoria.
As cantigas. Ulas?
Ninguén escribe en galego nos escuros séculos vindeiros.
Unha onda romántica rumia nas veas de poetas rebeldes,
buscan sons harmoniosos no océano popular.

Rosalía, Pondal e Curros
fachendosos de seren os primeiros en cantar
unhas verbas de ferro, que Pondal faría de ouro
ou o que lle proía a Rosalía pola banda de Laiño.

Ignoran as cantigas medievais que agora nos asombran
e visitan, cruzando o atlántico.
Carentes de modelos escriben noutra lingua
palabras que o pobo analfabeto teimou en conservar.

Máis tarde descubríronse os Cancioneiros medievais.
Cunqueiro, Bouza Brey ou Álvarez Blazquez deron en imitar
as estruturas, mais
hélàs
na mesma fonética e ortografía estranxeira,
na que seguimos a escribir e a traballar.
Madía leva.

Unha ditadura volveu negar os sons de noso
Escribe en cristián!, ordenaron. Menos mal que
o ateísmo agatuñaba nas veas poéticas.

Rosalía, milagre do s.XIX, impulsa azos
e as mulleres entran no Parnaso.
Van na nave da Festa da Palabra Silenciada a toda vela
e todas navegar.
Estilos, xéneros e sexos variados.
Innovacións, textos orixinais.
Hoxe non nos han calar.

O pasado arraiga na poesía.
Un vento de futuro nos empuxa a crear.
Poetas alcemos as copas metafóricas
para brindar no esplendoroso 2018.
Viva a poesía!

No responses yet

Mar 12 2018

Poema (XCV): «Éramos del mar, de la intemperie», de Carlos Penelas

Máis unha vez e grazas ao meu caro amigo Manuel Suárez Suárez recibo un adianto do último libro de poemas de Carlos Penelas (Buenos Aires, 1946), autor con raíces galaicas e con moita relación co noso País como se pode ler na autobiografía do seu propio sitio web.

Carlos Penelas, a quen coñecín brevemente en 1997 cando foi convidado a participar no Congreso de Poesía 50º Aniversario de Cómaros Verdes de Aquilino Iglesia Alvariño que se realizou en Vilagarcía de Arousa, onde presentou un interesante e ben documentado relatorio sobre «Poesía e inmigración en José Conde», vén de publicar o libro de poemas intitulado El mar en un espejo de otoño (Buenos Aires: Editorial Dunken, 2018), con ilustracións da cuberta e interiores de Eugenia Limeses e un «Prólogo» no que o poeta lembra o seu achegamento á poesía e a diversos poetas que foron fundamentais na súa obra.

A raíz da aparición do poemario La piedra del Destino (1983) o poeta ourensán Víctor Campio Pereira escribiu: «Carlos Penelas es un poeta trasnacido. Argentino, hijo de gallegos, vive en desasosiego telúrico. En éste libro los elementos ancestrales conforman una parte muy importante de su mundo poético. Nos interesa, sobre todo, esta dimensión lírica de su obra, que deja traslucir el estado afectivo del poeta: un fondo de amor a la Tierra de sus antepasados. Desde su vivencia dolorosa va construyendo su mundo poético con claves del misterio. Libro que nos hace despertar la emoción de la tierra con su ritmo, goza con el contacto del paisaje, para el poeta es la intimidad, el
dolor de la lejanía. Él perdió su patria original. Galicia ganó un poeta en la distancia.»

En efecto, nos poemas de Carlos Penelas sempre atopamos algunha referencia a Galicia. Desta volta escollo para divulgar nesta anotación o único poema de El mar en un espejo de otoño que inclúe unha referencia explícita á nosa literatura medieval, temática recorrente na súa obra. Velaquí:

X

Éramos del mar, de la intemperie.
La melancolía maceraba infinito
en un destrenzar de la penumbra.
Veníamos naciendo desde la niebla
junto Airas Nunes, en el Reino de Galicia.
Leíamos a Ángel Ganivet
entre pinos, en el mar del ensueño.
Murmurante, el viento rastrillaba
el tiempo del vacío. Como un velamen,
princesa, en el fulgor de la noche.
Como un velamen.

 

Comentarios desactivados en Poema (XCV): «Éramos del mar, de la intemperie», de Carlos Penelas

Mar 08 2018

Adeus ao docente Xoán Díaz García, profesor de Lingua e Literatura e impulsor da bitácora ‘Son de Poetas’


(Última actualización de Son de Poetas)

Veño de coñecer nas últimas horas a noticia do pasamento de Xoán Díaz García, profesor de Lingua e Literatura e impulsor da bitácora ‘Son de Poetas‘, un blogue que funciona dende o curso 2007-2008 no IES David Buxán de Cambre como (re)compilatorio de versións musicadas de poemas galegos.

Non tiven trato persoal con Xoán Díaz, de quitado de coincidirmos en xornadas didácticas de Lingua e Literatura, a última nas XII Xornadas de Expresión Oral “Tíralle da lingua” da AS-PG, onde presentou o relatorio «Xogando co audio na clase de lingua». Presentación de pequenas experiencias co audio na clase de lingua e literatura: Recitando a Uxío, quebracabezas de audio, son de poetas…, mais sei por outras e outros docentes da súa capacidade de entrega e de traballo a prol da nosa cultura.

Porén son un dos docentes que lle está inmensamente agradecido pois botamos man a miúdo do seu proxecto para acompañar explicacións na aula. Desde a súa creación todo o meu alumnado coñece e visitou algunha vez a bitácora ‘Son de Poetas‘, que se presenta desta maneira:

«Esta antoloxía da poesía galega musicada é un proxecto dos grupos de lingua galega e literatura e do Equipo de Normalización do IES David Buján de Cambre, A Coruña. Ti, lector ou lectora, tamén podes participar deixando a túa opinión sobre o que aquí vexas ou escoites. Podes, tamén, subscribirte utilizando o teu lector RSS habitual.

A nosa única intención é aproximarnos á poesía galega desde a música. Trátase, polo tanto, dun material de aula ou para despois da aula.»

Tamén era responsable, en co-autoría con Pilar Tobar Conde, da tradución á nosa lingua da obra intitulada Represalia e desagravio dun médico lucense republicano: sementeira e memoria / José Luis Díaz Gómez. Sada: Ediciós do Castro, 2010.

A nosa mellor homenaxe é continuar a utilizarmos os materiais compilados en ‘Son de Poetas‘, que recolle a nosa tradición literaria dende a Idade Media até os nosos días. Nos últimos meses era notorio que non se actualizaba ao mesmo ritmo, mais a enfermidade de Xoán Díaz García era tamén unha doenza para o proxecto. E de non o coñecerdes fágovos unha persoal recomendación de seguimento e de utilización nas aulas no caso de serdes docentes. (http://sondepoetas.blogspot.com.es/)

Que a Terra (Nosa) lle sexa leve!

Comentarios desactivados en Adeus ao docente Xoán Díaz García, profesor de Lingua e Literatura e impulsor da bitácora ‘Son de Poetas’

Mar 05 2018

Ramón Otero Pedrayo como «mestre» do poeta Antón Zapata García


(Retrato nos anos da Segunda República. Fonte: Fundación Otero Pedrayo)

Hai 130 anos, tal día coma hoxe, o 5 de marzo de 1888 naceu en Ourense o polígrafo Ramón Otero Pedrayo, finado na mesma cidade o 10 de abril de 1976. E Otero Pedrayo foi o «mestre» para moitos escritores galegos de diversas promocións ou xeracións, entre os que tamén se atopa o poeta Antón Zapata García (Laxe, 1886 – Bos Aires, 1953), quen recoñeceu esa débeda e tamén foi ben considerado polo ourensán.

O primeiro testemuño da admiración de Antón Zapata está na dedicatoria «A Ramón Otero Pedrayo, / pol-o ben que sementa en prol da Nazón Galega» que fixo constar cando se publica o opúsculo Edoardo Pondal: Alma, Sentimento e Libertá da Terra Galega.Conferenza pronunciada por A. Zapata García, o 5 de Xunio de 1930, no “Orfeón Español”, con motivo do grande homaxe que lle rendío ô nobre bardo Gundar a Sociedade Nazonalista “PONDAL”, logo de se compril-o 13 aniversáreo da súa morte.

E segundo podemos ler nunha Nota dos Editores: «Esta conferenza foi pubricada no periódico “A FOUCE” o 15 de Xunio de 1930».

En realidade, apareceu por entregas en dúas publicacións: A Fouce [nº 15, 1 de xullo de 1930] e Alborada, Revista da ABC do Partido de Corcubión [nº 57, agosto-setembro de 1930; nº 58, outubro de 1930; nº 59, decembro de 1930 e nº 60-61, Bos Aires, xaneiro-febreiro de 1931]. Nesta publicación leva os seguintes preámbulos:

«Por crêla de outo intrés pr-ôs leitores das follas d’ALBORADA, hénos gasalleiro pubrical-a conferenza que, encol do tíduo que vai d’avante, fui lida pol-o noso consóceo, Antón Zapata García, no “Orfeón Español”, na nuite do 5 de Xunio derradeiro.
Veleiquí a nomeada primícea que tan outadamente fala da Nosa Terra, —a través dos redenzores versos do poeta de Bergantiños— nas tres caraiterísticas xa denantes consiñadas, ou sexa: Alma, Sentimento e Libertá:» en Alborada, nº 57, Bos Aires, agosto-setembro de 1930.»

«Continuazón da conferenza que dou o noso consóceo Antón Zapata García, no “Orfeón Español”, o 5 de Xunio, diante un milleiro e medio de oíntes» en Alborada, nº 58, Bos Aires, outubro de 1930.»

«Seguimento da conferenza que dou o noso consóceo Antón Zapata García, a câl merecéu outos alaudos do xornal “El Diario Español”, do periódico “A Fouce”, e do profesor da Universidade da cibdá de La Plata, doitor don Augusto Cortina Aravana, que é, hastra oxe, o mellor comentarista sóbos das obras sa nosa Santa Pomba, Rosalía Castro de Murguía.» en Alborada, nº 59, Bos Aires, decembro de 1930.»

«Terminazón da conferenza cuia cópea n-estas follas nos fui aitorizada pol-o seu aitor, o noso conterrán Antón Zapata García.» in Alborada, nº 60-61, Bos Aires, xaneiro-febreiro de 1931.»

A finais de 1930 vai ver a luz o primeiro texto en importancia sobre a obra de Zapata, un artigo que publica o propio Ramón Otero Pedrayo nas páxinas do xornal vigués El Pueblo Gallego, nº 2035, Vigo, 11 de outubro de 1930. Foi reproducido meses máis tarde na revista Alborada, da ABC de Corcubión , nº 64, Bos Aires, xuño de 1931. Na súa sección “Prosas galegas” o polígrafo ourensán escribe o artigo «Un poema de A. Zapata García», no que se amosa entusiasmado pola composición «A Gaita» que se viña de publicar na revista La Temporada de Mondariz (nº 5, 6 de xullo de 1930. E tamén en A Nosa Terra, Idearium das Irmandades da Fala, A Coruña, nº 277, 1º de novembro de 1930. Alborada, Revista da ABC do Partido de Corcubión, Bos Aires, nº 64, xuño de 1931) e que merecera unha mención especial no Certame organizado polo Centro Gallego de Montevideo. Admiración que Otero Pedrayo rememorará tamén no prólogo escrito para A Roseira da Soidade (1954), o poemario póstumo de Antón Zapata García.

Anos máis tarde, nunha xeira de conferencias que realiza en 1947, convidado polo Centro Gallego da capital arxentina, na diáspora Ramón Otero Pedrayo sente unha leve indisposición pola que o polígrafo ourensán ten que ser internado nun hospital. Son moitas as visitas que recibe, entre elas a de Zapata, como vai lembrar anos máis tarde o propio Otero no prólogo do libro A Roseira da Soidade.

«Do meu amigo de amizade confirmada unha mañán do griseiro inverno austral do 1947 cando me visitóu en Bós Aires estando éu doente por unhas horas no leito. Dinantes de decir seu nome, decatéime por as primeiras falas quén era. Tratóu na sua conversa dos paxaros mariños e das longas procelas da costa dura en peito guerreiro arquexada dende a torre de Breogán ao Touriñán e Fisterra, dos antigos da sua xinea navigantes dendes Corme á Prata en naus veleiras, dos tremorosos silenzos xermoladoiros botados por a sombra podente do nome e verso de Pondal sobor das praias e das almas… Falamos dos amigos…».

Esta amizade había continuar cando se publica o poemario A Roseira da Soidade, cun prólogo de Ramón Otero Pedrayo, un texto que se virá obrigado a refacer ao coñecer a morte do poeta e ao que pón remate no mes de nadal de 1953. Sabemos que foi feito a pedimento do editor Manuel Roel Longueira, pois así se sinala na correspondencia entre o editor e o poeta de Laxe. A primeira carta está datada o 18 de febreiro de 1953 e nela Antón Zapata desculpa o seu longo silencio na relación epistolar que mantiñan desde que Roel Longueira regresara a Betanzos en 1950, sinalando que desde o “pasado mes de xuño de 1952: paséi seis meses no leito, de abondo enfermo e doorido” e que agora debe facer fronte a un estricto réxime alimenticio. Zapata agradécelle a Roel “todo canto vostede fixo a prol meu diante dos siñores Otero Pedrayo, Carré, e Vales”, do que se pode deducir que todos tres tiveron algo que ver no proceso de edición.

Porén a repentina morte de Antón Zapata retrasaría ata os primeiros meses de 1954 a aparición de A Roseira da Soidade. Ramón Otero Pedrayo confesa no “Prólogo” que recibira o encargo de Roel para escribilo a mediados de xullo e que pouco despois chegara outra carta, datada o 3 de agosto, na que o betanceiro lle comunicaba a morte de Zapata. Otero Pedrayo escribe as súas palabras “con dóor e ó tempo con serea legría” nos “comenzos do Nadal”, tendo na lembranza “unha mañán do griseiro inverno austral do 1947 cando me visitóu en Bós Aires estando éu doente por unhas horas no leito”, para logo debruzarse na análise da lírica zapatiana, salientando as pegadas de Pondal, Cabanillas e o bretón Tristán Corbière.

Finalmente, en 1952, novamente Ramón Otero Pedrayo fai unha referencia ao seu labor poético en dous parágrafos do seu artigo “A República sin leis dos poetas e dos artistas”, recompilado no libro Por os vieiros da saudade (Vigo. Galaxia, 1952. Existe unha reedición, Polos vieiros da saudade. Lembranzas e crónicas dunha viaxe a Buenos Aires coleccionados. Ed. de Luís G. Tosar. Vigo: Galaxia, 2001), no que ademais de lembrar a Arturo Cuadrado, Luís Seoane, Rafael Dieste, Lorenzo Varela e o pintor Colmeiro, tamén evoca a forma como coñeceu ao noso poeta, cando Otero, de xira por Bos Aires, estaba convalecente, aproveitando para engadir un breve xuízo poético da súa obra:

«Unha mañá das finamente chicoteadas por o ventiño dos restríos, un pouco doentes, cun primeiro lóstrego de febre e a necesidade de desenrolar no serán unha das conferencias principás da nosa xeira, estábamos no leito, xa tardeiro, cun sosego inquedo, cando entróu un home rexo, grave, de falar de caste dos bós de Bergantiños. Era, de antigo, noso amigo sin télo nós enxergado nunca. Un poeta da torgueira dos renovos e agromares podentes e doncelas. Non albriño abraiado ó ser posto no foio do pomar literario. Falaba do vivir dos mariñeiros de Laxe, dos antigos navigantes a vela que ás veces con unha boa “popada” púñanse no termo dun mes en Buenos Aires, de Pondal alancando por as beiras do río “que íl máis amóu de todos”, do canto do alción nas estesas praias desertas ó anoitecer. Era Antón Zapata García. Levaba xa tempo en Buenos Aires. Un vivir forte, independente. A épica do Roncudo e o longo pranto ou o himno dos pinales, alboradeiro, non foron escala de lirismo desglosado da hora para iste poeta dono do momento, con forza, vontade e humorismo para coller a vida por os cornos como unha xunca brava.

Despois houbo outros poemas de Zapata, unha obra tecida, como dín, fortemente cos temas da loita fadal do mundo. Nós gardamos o acento e a verdade galega, dos anacos de poemas maquiados na conversa de Zapata, na soia, para nós venturosa, ocasión de nos ver e falar.»

Polo seu interese, xa que daquela Ramón Otero Pedrayo aínda non coñecía a Antón Zapata, reproducimos ao completo aquel primeiro artigo de 1930.

Prosas galegas. UN POEMA DE A. ZAPATA GARCÍA

Quixera escribir hoxe no principiar do outono un artigo que me rebule nas mentes dende os medeados do vrán. Entón, nos lameiros de trebo, o pasar levián das fadas da noite frolecía as costelaciós do ceo vexetal correspondente ó ceo estrelecido. Pol’o seo verdecente dos milleirals bulía a yauga da rega i-os montes figuraban erguerse e frotar nos quentes ouros do sol. Outras veces era â beira do mar.

A badía toda ronselada mantiña vibraciós de lus que non se sabía si viñan dos fondos mistereosos onde deitan fontelas descoñecidas, deseguida amarguradas pol’a crudelidade salgada do mar, ou si era a lumiosidade do día conquerida e gardada pol’as augas amantiñas. Outras, a comba de peito valente da mar aberta. E sempre enmeigado nas paisaxes galegas sentía a lembranza do poema de Antón Zapata García faguéndome compaña, pois n’il canta nos versos e n’ises espazos fondos que fican entre verso e verso pra qu’os encha a evocaceón a música do gaiteiro. Do Orfeu galego.

Agora as esenzas do outono —alquimia do sol, danza de velos das brétemas, mágoas no esprito dos arboredos— fan ainda máis urxente a presenza do noso Orfeu. O antigo, o primeiro chantre do mundo, asegún dicían os comentadores retóricos, guiaba as feras i-erguía ordeadamente as pedras das vilas. O gaiteiro fálalle ôs homes d’unha raza fina, esprimentada n’unha paisaxe humán todo il fogar do esprito, i, asegún toca, eispresa primitivismo e requintamento, lembranza i-espranza, forza e matís.

A gaita desque se fai profesional e se afoga en locales pechados, ten amingoado un pouco do seu prestixio. Na campía e na aldeia hai sempre no silenzo vexetal e cósmico ou no balbordo de augas, ventos e traballos, un tema de gaita. Todo poeta galego —recordamos ô ademirado Amado Carballo— ten moito de gaiteiro, guiador e ceibador do que d’outro xeito ficaría prisioeiro. No poema de Zapata vai engayolada e decorrente ispiraceón gaiteira.

Eu quixera chamar a atenceón encol d’iste fermoso poema pouco coñecido. Ten o pular valente dos grandes devanceiros do dazanove i-unha feitura, non sei si antiga ou nova, na que se tecen as verbas collidas das mans cruzadas nas anzas étnicas ou locen soltas e soilas todo o seu valor musical i-evocador. A gaita do celta Ourente, do simbóleco nome belido recolle todal’as esenzas da paisaxe e da raza, duas palabras que na Galiza sempre camiñan xuntas.

Horas de mañán e de noite, solpores mariñeiros, horas decorridas ô agarimo dos amieiros fluviales, horas ledas de noivado, horas magoentas de nai doorosa, na Alborada e na Muiñeira, as duas cousas indiscutibres da nosa Terra. Zapata lonxe d’ela soupo abranguela n’iste poema que ficará como unha pura e belida ofrenda, acarón dos mal chamados clásicos. E digo mal chamados porque nas nosas letras verdadeiras o sentimento de mocidade i-a grandeza sinxela da ispiraceón non deixan que coalle ningún tiráneco e demarcado academismo de modelo.

Ramón Otero Pedrayo

Comentarios desactivados en Ramón Otero Pedrayo como «mestre» do poeta Antón Zapata García

Feb 09 2018

Artigo en QPC (XLII): «A prensa de Corcubión ao servizo da Costa da Morte desde 1890 (3ª parte)»

(Nerio. Boletín informativo do Concello. Segunda Época. Número 1. Corcubión, abril de 1985. Premer na imaxe para a lectura deste número completo)

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para divulgar «A prensa de Corcubión ao servizo da Costa da Morte desde 1890 (3ª parte)». Velaquí o artigo que tamén se pode ler nesta ligazón.

A prensa de Corcubión ao servizo da Costa da Morte desde 1890 (3ª parte)

Resulta sorprendente que desde setembro de 1921, cando Nerio deixa de editarse, até o ano 1982 non aparecese en Corcubión ningunha outra publicación periódica, nomeadamente despois de termos falado nas anteriores entregas dunha feraz prensa local.

Descoñecemos as verdadeiras razóns que provocaron este longo silencio, porén poderían sinalarse dúas hipóteses. Pola banda de arca, o encarecemento do papel que se produciu naquelas décadas e a convulsa situación política: ditadura de Primo de Rivera (1923-1930), a denominada ditabranda do xeneral Berenguer (1930-1931), II República (1931-1936), Guerra Civil (1936-1939) e ditadura do xeneral Franco (1939-1975), coa súa longa noite de pedra.

E pola banda de couso, Pepe Miñones, que era un mozo cando lle daba azos a aquela revista Nerio, vai estar envorcado na súa campaña para acadar a acta de deputado republicano, como así sucedeu e conta moi ben o investigador Luís Lamela na súa imprescindible biografía do deputado republicano corcubionés fusilado polo franquismo Pepe Miñones. Un crimen en la leyenda (1900-1936) (Edicións do Castro: 1991). Por parte, nesa década dos trinta a prensa coruñesa xa lle dedicaba moito máis espazo ás novas que se producían nas localidades da Costa da Morte e xa principiaban a ter colaboradores especiais e, andando tempo, tamén correspondentes.

Máis unha vez, Xesús Torres Regueiro no seu artigo «A prensa corcubionesa» (Nerio. Boletín Informativo do Concello. Segunda Época. Número 1. Corcubión, abril de 1985, páxs. 4-5) sinala «o último intento -fallido- de prensa comarcal, PERRACHICA, da que soio saiu un número no 1982».

A día de hoxe non puidemos localizar aínda ese número da revista Perrachica, aínda que sabemos que a alma mater do proxecto foi o mestre Ramón Vázquez Vale, quen daquela tamén estaba detrás dunha espléndida revista escolar chamada Carromeiro que se editaba no colexio público de EXB e hoxe CEIP «Eugenio López», aínda co nome dun sobranceiro franquista. O activismo cultural de Ramón Vázquez Vale «Monchente» tamén tiña moito que ver coa actividade teatral.

Nerio (1985): Recuperando a vella cabeceira dos anos vinte, en marzo de 1985 nace a última experiencia xornalística en papel, antes do dixital Que pasa na Costa. A publicación foi posta en andamento polo goberno municipal de Corcubión, que presidía o nacionalista Rafael Xosé Mouzo Lago (BNG), no ecuador da lexislatura 1983-1987, na que o BNG obtivera 8 actas de concelleiros/as e a Coalición Popular as 3 restantes.

Da miña autoría é a ficha sobre esta segunda etapa de Nerio no proxecto do Dicionario da Literatura Galega. Tomo II. Publicacións periódicas (1997), que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra. Velaquí a miña achega:

«Nerio. “Boletín informativo do Concello”, editado polo goberno muncipal de Corcubión con periodicidade mensual, aínda que irregular. Engade “Segunda época” porque toma a cabeceira da anterior publicación, que saíu co mesmo nome nos anos 1920 e 1921. Sen embargo, foron totalmente diferentes. O número 0 desta nova etapa apareceu en marzo de 1985, prolongándose ata 0 7, de decembro do devandito ano. Estaba coordinada por X. M. Currás Rúa que, ademias, redactaba boa parte das seccións. Sen dúbida, a máis interesante delas é a que se titula “Nerio hai 65 anos”, de Xesús Torres Regueiro, onde se compila abundante información sobre aquela primeira época, con moitas referencias literarias. Polo demais, a maioría das páxinas están dedicadas a información sobre as diferentes actividades programadas polo concello de Corcubión. Artigos de historia local, ecoloxía, antimilitarismo, festas ou tradicións, conforman o contido habitual da revista. De cando en vez aparece algún texto de tema literario como o que glosa a Losada Diéguez, nas Letras Galegas dese ano, un artigo de Francisco Rodríguez sobre Rosalía de Castro e os textos sobre esta escritora de Xosefina López de Serantes, Manuel Iglesias Nimo, Rafa Villar e Artur Trillo, premiados nun certame do concello para lembrar o centenario da súa morte. Os artigos históricos de Francisco Carballo e do coordenador sobre Castelao completan o interese desta publicación que se redactaba integramente en galego, agás nos fragmentos tirados da súa anterior época nos que se respecta o orixinal.»

Así remataba a miña anotación, lembrando o carácter monolingüe en galego da revista, tal e como este 7 de febreiro conmemoraba a AMEGA o Día dos Medios en Galego, porque hai 142 anos en Ourense saíu o primeiro número de O Tío Marcos d’a Portela.

Malfadadamente, máis unha vez, os exemplares que se conservan desta Segunda época da revista Nerio tamén están en diversas mans privadas (eu propio posúo unha colección á que lle falta un número), pois a monumental base de datos do proxecto Galiciana. Biblioteca Dixital de Galicia (http://biblioteca.galiciana.gal/gl/inicio/inicio.do) non dispón de ningún exemplar dixitalizado. Sorprende que só dispoña dun único exemplar da primeira etapa de Nerio, cando a Hemeroteca da Real Academia Galega garda nos sus fondos: N. 1, 3; 1921: N. 9-13, 13 (erro nº), 15-17.

De Nerio (1985) sabemos que a Biblioteca Xeral da Universidade de Santiago de Compostela atesoura un exemplar do número 2 e a Biblioteca da viguesa Fundación Penzol outro exemplar do número 5. As imaxes que acompañan esta anotación proveñen do meu fondo persoal e recollen a totalidade do número 1, de abril de 1985, aínda que houbo un anterior número cero.

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XLII): «A prensa de Corcubión ao servizo da Costa da Morte desde 1890 (3ª parte)»

Feb 08 2018

Reclamo ou «Teaser» de promoción de Vértice de Versos, documentario de Carlos Lorenzo sobre as últimas xeracións poéticas de Galiza

Teaser de Vértice de Versos from Carlos Lorenzo Pérez on Vimeo.

Carlos Lorenzo Pérez, Técnico de Cultura do Concello de Carral, é o director, produtor e autor do guión, gravado pola cámara de Xosé Bocixa Rei, do documentario intitulado Vértice de Versos, en fase de lanzamento e que analiza polo miúdo e con varias entrevistas as últimas xeracións poéticas de Galiza.

Ambos e dous xa deran a coñecer outro documentario, do que falamos nesta anotación, que en pouco máis de media hora compilaba a historia dos primeiros XX anos do Premio de Poesía Concello de Carral realizando un repaso sobre as motivacións do seu nacemento, como se organiza, a súa evolución e a súa consolidación no panorama literario galego, alén das propias experiencias dos autores e autoras. A gravación está dispoñibilizada na rede a través da canle de youtube do propio certame literario (https://youtu.be/2wVp1xkzVoM).

O reclamo ou «Teaser» de promoción de Vértice de Versos pódese ollar a través de Vimeo e nos seus pouco máis de minutos, alén de imaxes sobre actos e libros do Batallón Literario da Costa da Morte e doutras iniciativas e publicacións poéticas dos éltimos tempos, recóllense reflexións de Yolanda Castaño, Dores Tembrás, Modesto Fraga, María Lado, Miguel Anxo Fernán-Vello, Rosalía Fernández Rial, Gonzalo Hermo, Ismael Ramos, Antía Otero e imaxes doutras e doutros poetas.

Velaquí a ficha técnica dun documentario que agardamos.

Carlos Lorenzo Pérez. Produción, guión e dirección
Xoán Curiel. Música orixinal
Manuel Macou. Edición
Xosé A. Bocixa. Cámara
Fran X. Rodríguez. Grafismos
Alfonso Camarero. Son
María Lires. Ilustracións
Enrique Moro. Etalonaxe

Comentarios desactivados en Reclamo ou «Teaser» de promoción de Vértice de Versos, documentario de Carlos Lorenzo sobre as últimas xeracións poéticas de Galiza

Next »