RecensiónsArchive for the '' Category

Feb 16 2017

Artigo en QPC (XXI): «A relixión do mar, de Xosé Iglesias Lamela»

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha recensión do libro de poemas A relixión do mar, de Xosé Iglesias, que vai ser presentado o vindeiro sábado na vila de Cee. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

A relixión do mar, de Xosé Iglesias Lamela

O mariñeiro e poeta ou poeta e mariñeiro Xosé Iglesias Lamela (Cee, 1974) asina a súa segunda obra poética individual, despois de Transfusión oceánica (Caldeirón, 2014), que desta volta leva por título A relixión do mar e que nos chega co aval de gañar o IX Certame de Poesía Victoriano Taibo, convocado polo Instituto de Estudos Miñoráns, entidade que publica os libros premiados. Tanto a celebración do concurso literario como a propia edición das obras forman parte, como se di no colofón, do abano de actividades coas que «O Instituto de Estudos Miñoráns e o Concello de Gondomar promoven unha campaña para que Galicia lle dedique un Día das Letras Galegas a Victoriano Taibo».

As breves notas de presentación por parte da entidade e do alcalde de Gondomar dan paso a un ben interesante limiar «Versos trazados a cabalo das ondas do mar, pra enxergar o océano maior» que asina o arqueólogo Felipe-Senén no que lembra de inicio os motivos mariños no escudo deseñado por Castelao antes de se debruzar sobre a biografía e a obra poética de Xosé Iglesias.

E antes dos versos o propio poeta escribe un «Prólogo» na memoria do seu bisavó, Francisco Miguéns, o primeiro mariñeiro da estirpe, e tamén «polo amor que me dou e está a dar a súa filla, Lucía Miguéns», ao tempo que reproduce o poema que lle dedicou a ese «lobo de mar» en Transfusión oceánica.

O libro ábrese con tres textos poéticos que tamén serven para explicar a forza espiritual do título: «Persignación», «Credo» e «Fe», todos tres con fortes estruturas paralelísticas como adoitan ser os textos dos devocionarios, concibidos para a oralidade.

E deseguida unha morea de poemas divididos en sete partes con cadanseu título. A primeira, «Rituais», conforma unha serie que ten como eixo a recollida de diversos costumes relacionados co mundo da pesca. Velaí a súa descrición da vella Lonxa da Coruña, O Muro, e das súas múltiples músicas, as poxas, as voces a relear os prezos do peixe…; velaí «BBC 198 Quilociclos», un poema que lembra o mítico parte metereolóxico que os mariñeiros galegos, mesmo sen saberen inglés, desencriptaban para combater as borrascas do Gran Sol e dos mares de Irlanda; velaí os versos que testemuñan o labor épico dos percebeiros e das redeiras, antes de rematar con «Rosa dos ventos», como xa fixera o rianxeiro Manuel Antonio no poema «Intencións» que abre De catro a catro.

«Construír un deus (Estaleiro)» xunta dezanove textos que suceden en terra, de feito o poeta confesa o maxisterio que recibiu dos carpinteiros de ribeira, nomeadamente de Francisco de Fra en San Cibrao. Acompañado dos debuxos precisos de Pablo Outón, Xosé Iglesias compila nestes versos toda unha vella sabedoría sobre a construción de barcos, que agranda o volume Tamén navegar. Escolma de poesía galega sobre carpintería de ribeira e embarcacións tradicionais (Toxosoutos, 2011), coordinado por Francisco Fernández Naval e editado para o X Encontro de Embarcacións Tradicionais de Galicia que se celebrou en Carril. Algúns dos títulos dos poemas de Iglesias Lamela non deixan dúbida e fan lembrar aqueloutro magnífico de Avilés de Taramancos que se inicia co verso «Na outra banda do mar constrúen o navío». Velaí: «Chan de madeira», «Caderna mestra», «Quilla e roda», «Costelar», «Obra morta», «Obra viva» ou «Calafate», porque:

Construír un barco /

É tallar na árbore a historia dun pobo

A terceira parte «Meridiano da noite» descóbrenos con intensidade todos os momentos da faena pesqueira desde que «Pola popa deixamos a luz / A porta da casa». E máis unha vez, pois xa sucedera con anterioridades na poesía de Manuel Rivas, o sinal de socorro Mayday mayday mayday volve a ser motivo poético.

«Mar antigo» xunta sete textos cos localización xeográfica precisa, a Costa da Morte, que no poema con este mesmo título fai unha homenaxe ao mestre José Baña Heim, autor de Costa de la muerte. Historia y anecdotario de sus naufragios, a primeira sistematización histórica que se fixo en 1980. En «Caneliñas» lembra as cofas dos baleeiros nos anos oitenta na ría de Cee e Corcubión e en «Deitado rente o mar» glosa os coñecidos versos de Celso Emilio Ferreiro, antes de rematar con «Torre de Hércules», o antigo faro que iluminou a milleiros de mariñeiros na costa coruñesa.

Máis breves son as tres últimas partes «Vela mística», «Forza 9-10» e «Estrela Polar» con poemas que reiteran fíos temáticos anteriores e entre os que sobrancea «Man de Camelle»: «Un home espido enxuga / nos cabelos a pel encoirada / Uns pés palmípedes corren / espidos polas rúas / Ninguén sabe da maxia do argazo».

O libro péchase co debuxo dun galeón das rías, unha longa listaxe de agradecementos e un «Glosario de termos mariñeiros» para servir de orientación a navegantes destes versos nos que o caudal de léxico específico é inmenso, como xa acontecía en Vogar de couse de Alexandre Nerium, outro poeta que tamén foi home do mar e que exerce o seu maxisterio como guía no Museo da Pesca de Fisterra.

A relixión do mar ben pode acompañarse dunha visita á suxestiva canle propia de comunicación poética e do saber da súa arriscada profesión no mar que Xosé Iglesias Lamela posúe en youtube

(https://www.youtube.com/user/primerovillar),

na que se poden escoitar en alta mar e recitados coa súa propia voz algúns dos poemas deste libro e tamén de Transfusión oceánica, así como moitas imaxes sobre o seu arriscado e nada doado traballo, pois o poeta patronea un barco de baixura co que anda ao mar alén d’A Marola. Moito mar, moitos salseiros a correr polas veas das súas palabras.

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XXI): «A relixión do mar, de Xosé Iglesias Lamela»

Feb 09 2017

Recensión a [Obituario], de Rocío Leira, en Grial 212

No último número, 212 (outubro, novembro, decembro do 2016) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir en edición dixital desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Poesía (necesaria) contra os feminicidios» para dar conta do libro de poemas [Obituario], de Rocío Leira. Unha versión previa desta recensión viu a luz no dixital Que pasa na costa.

Por outra banda, este ben interesante número, 212, está centrado na «Historia e memoria do 36», monográfico coordinado polos historiadores Lourenzo Fernández Prieto, Antonio Míguez Macho e a crítica literaria Dolores Vilavedra, e no que participan outros profesores e especialistas no tema como Antonio Cazorla Sánchez, Germán Labrador Méndez e Lourdes Otaegi Imaz.

Alén diso, María Dolores Cabrera recupera o interesante epistolario entre Víctor Casas, dirixente galeguista e daquela administrador d’A Nosa Terra, asasinado en 1936, e Fermín Penzol, daquela militante nas Mocidades Galeguistas en Madrid. A maiores, xunto coa creación poética de Marilar Aleixandre e a narrativa de Xacobe Pato Gigirey, colaboran o profesor Xesús Alonso Montero cun traballo sobre a filóloga portuguesa Elsa Gonçalves e Xosé A. Ponte Far con outro sobre Valle-Inclán e a súa relación coa cultura galega; entre outras temáticas e seccións habituais.

Velaquí a devandita recensión ao completo:

Poesía (necesaria) contra os feminicidios

[Obituario]

Rocío Leira

Negreira: Concello de Negreira, 48 páxinas

A primeira obra poética individual de Rocío Leira (A Pereiriña, Cee, 1979), logo da súa novela curta Universo Pitágoras (Biblos, 2013) e do conto infantil O becho que quería comer á avoa (Galaxia, 2015), chega co aval de gañar o IV Premio de Poesía que leva o nome do poeta negreirés Xosé Manuel López «Ardeiro» e leva por título [Obituario].

O libro, con Limiar do crítico literario Ramón Nicolás e cuberta ilustrada por Héitor Picallo, está editado polo Concello de Negreira, co apoio da secretaría xeral de Política Lingüística, porén as bases do certame só contemplan unha tiraxe reducida, da que se lle fai entrega de 150 exemplares á gañadora. Este feito e a escasa visibilidade, por mor dunha inaxeitada distribución, converten este poemario en marxinal como adoito sucede con outras obras poéticas da nosa literatura. E abofé que é unha mágoa que isto aconteza, nomeadamente con esta obra que acolle un discurso poético contra os feminicidios, unha doenza de sempre dolorosa e triste actualidade.

A construción do libro alicérzase nun percorrido cronolóxico que vai dende o 12 de xaneiro de 2015 até o primeiro de novembro dese mesmo ano. Son 41 poemas que testemuñan con nome e apelidos (ás veces só co nome ou coas iniciais e en tres casos con datos descoñecidos) a outras tantas mulleres reais que morreron por violencia sexista no estado español durante eses dez meses, de maneira que a data do seu feminicidio, o seu nome, a súa idade (a máis vella de 71 anos e a máis nova de 22) e o lugar do seu asasinato conforman o encabezamento de cada poema, coa veracidade duns datos tirados da prensa e que poden semellar fríos mais que converten esa friaxe en desacougantes evidencias do terror exercido contra mulleres de calquera clase ou condición.

Na maioría dos textos a autora opta porque a voz poética sexa a primeira persoa das propias mulleres asasinadas, nun exercicio de se situar (e de nos situar) nos seus pensamentos e nas súas reflexións íntimas antes de seren vítimas das súas parellas, a quen se dirixen nun diálogo xordo, mesmo interpelándoos con preguntas retóricas sobre as sempre inexplicables razóns da violencia ou anticipando desde o medo un funesto final: «Caio dentro do sono, premeditando / o instante exacto / no que hei de morrer».

En moitos menos textos ese suxeito devén nunha voz colectiva feminina, aínda que o contido non se afaste dos anteriores. A única excepción á voz das mulleres prodúcese no poema datado o 3 de maio de 2015 no que a barbarie do asañamento contra a vítima fai que desta volta sexa un sarxento da garda civil quen narre en primeira persoa o macabro achado: «atopeina tendida, / moldeando un chan inmenso de leucocitos».

Son versos tinxidos de dramatismo que as máis das veces describen o espazo físico das agresións como casa violenta, fogar atravesado ou directamente un inferno, mais tamén relatan a angustia da espera «tratando de averiguar / que agocha o teu rostro de veleno» ou o sufrimento en silencio. E así mesmo a deriva psicolóxica de moitas desas mulleres, que en ocasións desvelan un prometedor pasado en parella axiña transformado en espertar da besta: «Eu que nacín aberta ó entusiasmo (…) non sei como cheguei ser / muller / es / cin / di / da / do teu corpo».

Neste senso son varios os poemas que amosan a metamorfose producida desde unha iniciática relación de amor, mesmo idealizada e chea dunha tópica romántica, até a progresiva deteriorización. O breve poema datado o 27 de agosto de 2015 é unha boa mostra:

O noso amor pensou en ser ceo,
incluso mar,
pero só alcanzou a ser unha
caduca,
murcha,
podre,
podre podrísima mazá.

Rocío Leira é quen de converter a violencia machista das frías cifras estatísticas nun exercicio literario que busca reivindicar e perpetuar a memoria das vítimas, a única maneira de combater(mos) esa sensación de efémero acto de denuncia, como esas concentracións pouco numerosas que se suceden despois de cada feminicidio ou como o recanto que ocupan, cada vez máis pequeno e máis lonxe dos titulares dos noticieiros e dos xornais: «Mañá os diarios deitarán letras sobre os feitos / e en poucos días sobreviviranos / coma sosa cáustica, o silencio».

Sen unha linguaxe sobexo requintada, senón próxima do cotián, esta proposta poética necesaria que bate nas nosas conciencias incluso pode ser de moita utilidade para xerar actividades didácticas nos centros de ensino arredor, e non só, do 25 de novembro, data aprobada pola asemblea xeral da ONU como Día Internacional da Eliminación da Violencia contra a Muller.

Miro Villar

Comentarios desactivados en Recensión a [Obituario], de Rocío Leira, en Grial 212

Dec 22 2016

Recensión a Adagio por outono, de Modesto Fraga, en Grial 211

Published by under Poesía,Recensións

No último número, 211 (xullo, agosto, setembro do 2016) de Grial, Revista Galega de Cultura, que chega con retraso e que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir en edición dixital desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Poesía de hoxe no ronsel do Dolce Stil Novo» para dar conta do libro de poemas Adagio por outono, de Modesto Fraga. Unha versión previa desta recensión viu a luz no dixital Que pasa na costa.

Por outra banda, este ben interesante número, 211, está centrado no Centenario das Irmandades da Fala con textos de Justo Beramendi «A significación histórica das Irmandades»; de Henrique Monteagudo «Lingua nacional, idioma moderno. As Irmandades e a Fala»; de Inma López Silva «O soño teatral das Irmandades» e de Víctor F. Freixanes «No tempo das Irmandades. Comunicación e novas tecnoloxías», nos que non faltan as referencias ao escritor muxián Gonzalo López Abente.

E tampouco desmerecen outros traballos como os de Xosé Manuel Dasilva «Arredor da homenaxe a Celso Emilio Ferreiro de 1966 (e outros episodios biográficos» ou de María Canosa «Típicos tópicos da muller traballadora»; entre outras temáticas e seccións habituais.

Velaquí a devandita recensión ao completo:

Poesía de hoxe no ronsel do Dolce Stil Novo

Adagio por outono

Modesto Fraga

Santiago de Compostela: Alvarellos Editora, 2016, 74 páxinas

A XLI edición do Certame Literario de Vilalba que se convoca na capital chairega, nos últimos anos en parcería con Alvarellos Editora que publica os textos premiados, reafirmou a sólida bagaxe poética de Modesto Fraga (Fisterra, 1974) ao laurear o seu Adagio por outono, que chega dezanove anos despois da súa entrada no noso sistema literario.

Alicerzado en pequenos galardóns anteriores, 1997 foi o ano de graza e bautismo de fogo para o nume poético de Modesto Fraga ao gañar os premios Avelina Valladares e O Grelo, o primeiro pola obra Corpos paisaxe, que inxustamente non foi editada nesa altura, e o segundo con Do amor salgado, que tivo unha edición cativa do punto de vista estético e sen a penas distribución. Porén, o malfado destes inicios editoriais non puxo freo ao ímpeto do poeta fisterrán até conformar a día de hoxe un percorrido de longo alento, como recolle a autoantoloxía publicada en edición de autor Atlántica luz. Poesía mareira 1995-2015 (2015).

Esta apelación ao pasado non é gratuíta, pois o poeta arestora con moito máis oficio e cunha voz máis madura, retorna ao cultivo dos metros clásicos cos que se dera a coñecer, nomeadamente os sonetos. De feito Adagio por outono, que prologa Teresa Seara de maneira fulcral, está conformado por 35 sonetos divididos en tres partes e un intermezzo denominado «Pórtico» de catro poemas en verso libre, mais onde sobrancean hendecasílabos, heptasílabos e pentasílabos.

Non é de estrañar esta escolla porque o libro, que recolle nunha dobre páxina unha reprodución dos músicos no Pórtico da Gloria (século XII) e unha folla de carballo na portada, pretende realizar outra actualización dos principios literarios do Dolce Stil Novo, escola poética toscana da segunda metade do século XIII na que sobrancearon Guido Cavalcanti, Dante Alighieri, e moito despois Francesco Petrarca no seu Canzoniere, quen influíron en moitas épocas e literaturas posteriores.

Entre nós hai un bo número de poetas «dolcestilnovistas», aínda que salienta Darío Xoán Cabana, quen non só publicou varios libros con sonetos ao modo petrarquista, poñamos por caso o fermoso Amor e tempo liso (1987), senón que foi o excelente e premiado tradutor dos autores citados e doutras voces daquela época na Antoloxía do Doce Estilo Novo (Galaxia, 2004).

Unha das trabes dese modo de poetizar é a sublimación do amor e da persoa amada, que vai percorrer aquí toda a primeira parte «Sinfonía do corpo», catorce sonetos que se abren con «Alba de luz», a xeito de epifanía ou descuberta do amor, e que pecha coa dualidade «Ti + Eu: Nós» en reafirmación. E onde os versos espidos e mariñeiros («A nosa historia é un mar que non se acaba / alba e solpor de terras ben remotas») ornaméntanse con referencias artísticas e literarias, a Gioconda ou Mona Lisa de Leonardo da Vinci, a Ítaca de Ulises, Sherezade, o propio Dante e outras voces que se unen ao xogo intertextual con algúns versos da nosa poesía contemporánea, como sucede con Canto custa instalarse no amor!, que deu título a un libro de Xosé Leira López, ou coa súa propia, por exemplo no xeito de titular un dos textos coas coordenadas «8º 10′ 11” LN».

Os catro poemas libres do «Pórtico» transitan outra temática, a literatura de viaxes, e describen diversos espazos italianos, de preferencia os que teñen a ver con imaxes da Renacenza, e tamén portugueses (Coimbra e Lisboa). Entre elas navega tamén un verso d’Os Lusíadas, de Camões ou a obra de Sá de Miranda, ambos e dous extraordinarios sonetistas, así como A tragédia de Inês de Castro de António Ferreira. As diversas intertextualidades acompañan a tópica do carpe diem que se revela con forza: «Mentres todo renace / algo de nós habita no pórtico da vida».

Na terceira parte «Ao modo do Dolce Stil Novo» faise explícita a intencionalidade, que se abre coa cita a Dante, inclúe 14 sonetos en diálogo con outras obras artísticas, históricas e literarias que se sinalan ao pé de cada texto, sen seguiren orde cronolóxica. Nas primeiras o Pórtico da Gloria do Mestre Mateo, a Capela Sistina de Michelangelo, a Venere di Urbino de Tiziano e Mater Gallaecia de Luís Seoane; a nosa historia con referencias a Manuel Murguía, a Benito Vicetto ou á morte do Mariscal Pardo de Cela; na literatura europea a Divina Commedia de Dante e novamente Os Lusíadas de Camões e na nosa desde a primeira cantiga medieval Ora faz host’o Senhor de Navarra de Johan Soárez de Pávia ou Paiva até a Morgana en Esmelle da chorada Begoña Caamaño, mais tamén con Pondal ou con Cunqueiro. Son versos a evidenciaren ese atento lector, desde hai uns anos tamén esperto e experto libreiro, que hai en Modesto Fraga.

«Adagio, ma non troppo» é a última parte, sete sonetos que perseguen no descoñecido tempo futuro da existenxia a confirmación das palabras e dos acenos do amor sublime, con insólitas e singulares lembranzas, a poesía faise máis espida, máis íntima e máis achegada «como aquela canción das nosas vidas / que sabiamos case de memoria, de Pablo Milanés, lembras amor?».

E unha última anotación sobre este Adagio por outono para sinalar outra constante no quefacer do seu autor, aínda que máis atenuada desta volta, a perseveranza na incorporación e recuperación dun ricaz léxico mariñeiro que acompaña a linguaxe do erotismo como gozosa celebración.

Miro Villar

Comentarios desactivados en Recensión a Adagio por outono, de Modesto Fraga, en Grial 211

Dec 01 2016

Unha lectura de D’a-y-alma. Versos gallegos, de Samuel Eiján

samueleijan

A bitácora Fervenzas Literarias lembra que tal día coma hoxe finaba en 1945 en Compostela o académico e poeta Samuel Eiján, aínda que outras páxinas como Por Un Ribeiro poético falan da data do 14 de decembro dese mesmo ano. O seu discurso de ingreso na RAG pódese ler premendo no seu título Ideas literarias del Padre Feijóo, pronunciado en castelán como adoito na época.

Na súa lembranza recupero unha lectura da súa obra D’a-y-alma. Versos gallegos, que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Na altura traballei nas fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último volume a ficha sobre a obra poética de Samuel Eiján é da miña autoría e, como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega.

D’a-y-alma. Versos gallegos. SAMUEL EIJÁN

A obra en galego do franciscano P. Samuel Eiján redúcese a unha novela bilingüe de escaso interese e aos libros de poemas: Mágoas. Versos gallegos (1902, cunha 2ª edición corrixida e aumentada de 1913), D’a-y-alma. Versos gallegos (1915) e Froliñas de San Francisco. Romanceiro seráfico-galicián (1926). Aínda que todos tres teñen como trazo común a súa temática relixiosa, a crítica coincide en sinalar o segundo como a obra de máis interese na traxectoria lírica do autor.

A primeira e única edición de D’a-y-alma. Versos gallegos imprímese no prelo da Tipografía de El Eco Franciscano en 1915, baixo a obrigada licencia eclesiástica. E bardante deste ámbito tivo escasa repercusión, moito menor da obtida polos volumes que conteñen as súas narracións e lendas de Oriente, os seus dramas ou os seus estudios sobre o franciscanismo, todos en castelán e a maioría reeditados. Despois da súa morte, en decembro de 1945, apareceron varios artigos biobibliográficos que incluían unha breve valoración sobre a súa poesía. Entre eles destaca o asinado polo frade franciscano José Campelo no BRAG, que fala do delicado dos seus sentimentos, da elevación do seu ton, froito da exuberancia imaxinativa, e da facilidade e fluidez da súa versificación. Posteriormente, e tamén con brevidade, será CF o que avalie a súa obra literaria, sinalando que tiña unha finalidade proselitista ou misional, ao relegar a propia escrita a un lugar secundario en favor do seu propósito evanxelizador e de propaganda relixiosa.

Nin sequera Fernández del Riego chega a incluír a Eiján na súa ampla Escolma de Poesía Galega e, de novo, será no monumental estudio historiográfico da nosa literatura de Carballo Calero onde atopemos a análise máis profunda. Nas dúas páxinas, inseridas no capítulo dos “Epígonos” (autores que continuaron sen ningunha achega esencial a obra dos mestres do século XIX), saliéntase que as súas principais fontes de inspiración son a relixión e a terra.

Ademais, CC cre que D’a-y-alma. Versos gallegos significa un progreso e que amosa a un bo versificador. Destaca os textos “Meu Anxo”, que nalgúns aspectos sería a versión divina do “Negra sombra” rosaliano, e “Terra santa” con máis reflexións morais que lembranzas persoais da súa estadía en Xerusalén. Tamén serían de interese as versións galegas dos poemas “A caridá”, “Cantiga de amor” e “A reina de Cataluña” de Mosén Jacinto Verdaguer, todos tres poemas relixiosos malia os títulos, especialmente o último dedicado á Virxe de Monserrat. Engade CC que os seus versos desbordan unha incurable melancolía, porque hai neles moita tristeza e moito pesimismo respecto aos bens materiais, nunha actitude ascética que tería como trazo literario a expresión das coitas da alma cristiana en loita pola perfección. Neste senso, aínda sendo continuadora da poesía mística de Saco y Arce ou de Barcia Caballero, os versos de Eiján supoñen a plenitude da nosa poesía relixiosa.

En efecto, a maioría dos 54 poemas que compoñen este libro poden cualificarse de relixiosos. Ora ben, esta temática xeral ofrece diversos matices, mesmo nas súas invocacións a Deus, pois unhas serven para pedir perdón, outras para o diálogo sobre a vida e outras para ofrecerlle o seu canto como creador ou como xuíz xusto e supremo no xuízo final. A propia revelación divina, a descuberta da vocación e a súa conversión protagonizan unha parte dos textos, caracterizados polo seu proselitismo espiritual e polo presencia da alma como interiorización do eu poético.

Moitos deles expresan tamén as dúbidas existenciais e a dor, a tristura e o pranto fronte ás coitas da vida terreal, que só atoparán solución no reino de Deus. Aínda que “Meu anxo” reflicte o envío deste ser celestial como protección perante a dor, as máis das veces está presente a vella idea romántica da morte como liberación, porque a vida é un cárcere, así ocorre en “Libertadora”, onde aparece a morte como redentora na posterior resurrección no eterno reino de Deus, en “Cuna e tumba” que enfronta neno / vello, identificando o berce como primeira prisión e a sepultura como antesala do edén. E tamén en “¡Volta a sofrir!”, en “Lux in tenebris” ou no explícito “Morte santa”. Completan este grupo, poemas que inclúen preguntas a si propio sobre a felicidade, que critican os excesos mundanos ou o particular diálogo cunha nena feliz sobre a vida e o futuro de dor que a agarda en “A cencia d’as bágoas”. En ocasións, a vida é unha barca a loitar coa tempestade e a voz poética invoca a Deus en petición de axuda, como sucede en “Antre as olas”. En “Aspiraciós” o home é considerado inferior aos foguetes, os paxaros, as estrelas ou o sol que poden estar máis preto de Deus. E non falta a metapoesía en “Veña a lira…”, onde se fala da súa utilidade para cantar as mágoas. Pola contra, son moi poucos os versos que se rebelan contra a dor.

Tamén conteñen referencias relixiosas outros poemas como “Terra santa”, un canto a Xerusalén –que Eiján coñecía ben por vivir alí varios anos, de feito sobrancean os topónimos hebreos– onde glosa pasaxes da paixón e fala do nacemento da igrexa. Son varios os textos que conteñen paráfrases de episodios bíblicos, reflexións sobre a propia igrexa ou a misa como homenaxe a Deus, mesmo “A casa parroquial” da aldea aparece representada como filla da igrexa. No poema “Alter Christus” glosa a figura de San Francisco, anticipándose ao contido do seu terceiro poemario en galego Froliñas de San Francisco. Romanceiro seráfico-galicián (1926) e noutros está moi presente a vivencia franciscana da natureza, como indican a contemplación de “N’o cume” e os títulos “A frol”, “O torrente”, “O piñeiro” ou “O mar”. Tampouco faltan as ofrendas á Virxe, nomeadamente en “Collendo froles”, que xa viamos nas versións de Verdaguer. Máis puntuais son aqueles nos que expresa dor pola morte da súa nai e da nai dun amigo durante a pascua, o soneto “As tres Nais” escrito na consagración episcopal de Eijo ou o romance “D’outros tempos (Compostelana)” sobre as pelegrinaxes.

De especial relevancia son os textos nos que se enfronta a aquel pasado xuvenil, zugando meles, co presente dorido que sangra feles. Son constantes as referencias ao pasado e á infancia como tempos de felicidade que se converten en flores murchas perante o outono da existencia. De feito, o paso do tempo inspira o soneto “O reló y-o tempo”, unha magnífica recreación do tópico tempus fugit. En menor proporción, os seus versos tamén falan da solidariedade cos pobres, inherente ao seu franciscanismo, amosando unha certa veta de denuncia. Así, “N’a estación” describe a chegada do tren co contraste entre pobres e ricos e o poema final, intitulado “Pensando n’a pátrea”, describe o edén do paraíso divino “onde os probes son ricos, y-os servos señores”.

Mención á parte merecen “Triste sorte”, que relata a fachenda daquel emigrante retornado que dilapida todo ata converterse en mendicante, o retrato persoal de “O rianxeiro” ou a descrición dos efectos da tormenta e da calma sobre o río en “Veira d’o Avia”, comarca que o frade coñece cando é destinado como superior da residencia franciscana de Ribadavia, así como a homenaxe histórica do poema “O Batallón Literario”. Como curiosidade final hai que sinalar que varios poemas teñen o título en latín, que naquela altura aínda era o idioma da igrexa.

No tocante ao repertorio métrico, Eiján demostra o seu perfecto coñecemento das regras de versificación, malia algún erro de medida, mesturando metros populares como o octosílabo das cuartetas tiranas, das décimas e dos romances ou os hexasílabos e os heptasílabos dos romancillos, con series de decasílabos e hendecasílabos brancos ou en pareados, cuartetos, serventesios, quintetos, octavas rimas ou reais* e sonetos. En moitas ocasións, como na combinación de decasílabos con hexasílabos, pentasílabos e tetrasílabos, na aparición de hexadecasílabos ou tridecasílabos ou nas setinas* do poema “¡Sube arriba!”, segue a Rosalía de Castro.

Tampouco hai nada de novidoso na súa estilística, tanto é así que Freijomil consideraba que era escritor de pluma fácil e que a penas necesitaba pulir o estilo. Atopamos as habituais recorrencias, anáforas, preguntas retóricas e quiasmos, estructuras bimembres, algúns paralelismos e moitos lugares comúns románticos nas imaxes, aínda que chama a atención algunha imaxe animista sorprendente na súa época.

En opinión de CC, a súa lingua é bastante arbitraria, tanto na morfoloxía como na sintaxe. De feito, incorre sempre na mala colocación do pronome en cláusulas subordinadas, aparecendo enclítico cando debera ir proclítico. Polo demais, non se afasta das peculiaridades lingüísticas dos poetas do rexurdimento.

BIBLIOGRAFÍA

Cfr. CC, CF

Campelo, Fr. J., “Letras de duelo. El P. Samuel Eiján Lorenzo”, BRAG, ano XL, tomo XXIV, nº 285-288, A Coruña, decembro, 1945.

Comentarios desactivados en Unha lectura de D’a-y-alma. Versos gallegos, de Samuel Eiján

Nov 25 2016

Artigo en QPC (XVII): «Poesía (necesaria) contra os feminicidios»

obituario-rocioleira

Hoxe, 25 de novembro, é unha data sinalada pola asemblea xeral da ONU como Día Internacional da Eliminación da Violencia contra a Muller, que sempre nos debe levar á reflexión e á mobilización colectivas. Nese senso veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, co título «Poesía (necesaria) contra os feminicidios», na que realizo unha recensión do poemario [Obituario] de Rocío Leira. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Poesía (necesaria) contra os feminicidios

[Obituario]

Rocío Leira

Negreira: Concello de Negreira, 48 páxinas

A primeira obra poética individual de Rocío Leira (A Pereiriña, Cee, 1979), logo da súa novela curta Universo Pitágoras (Biblos, 2013) e do conto infantil O becho que quería comer á avoa (Galaxia, 2015), chega co aval de gañar o IV Premio de Poesía que leva o nome do poeta negreirés Xosé Manuel López «Ardeiro» e leva por título [Obituario].

O libro, con Limiar do crítico literario Ramón Nicolás e cuberta ilustrada por Héitor Picallo, está editado polo Concello de Negreira, co apoio da secretaría xeral de Política Lingüística, porén as bases do certame só contemplan unha tiraxe reducida, da que se lle fai entrega de 150 exemplares á gañadora. Este feito e a escasa visibilidade, por mor dunha inaxeitada distribución, converten este poemario en marxinal como adoito sucede con outras obras poéticas da nosa literatura. E abofé que é unha mágoa que isto aconteza, nomeadamente con esta obra que acolle un discurso poético contra os feminicidios, unha doenza de sempre dolorosa e triste actualidade.

A construción do libro alicérzase nun percorrido cronolóxico que vai dende o 12 de xaneiro de 2015 até o primeiro de novembro dese mesmo ano. Son 41 poemas que testemuñan con nome e apelidos (ás veces só co nome ou coas iniciais e en tres casos con datos descoñecidos) a outras tantas mulleres reais que morreron por violencia sexista no estado español durante eses dez meses, de maneira que a data do seu feminicidio, o seu nome, a súa idade (a máis vella de 71 anos e a máis nova de 22) e o lugar do seu asasinato conforman o encabezamento de cada poema, coa veracidade duns datos tirados da prensa e que poden semellar fríos mais que converten esa friaxe en desacougantes evidencias do terror exercido contra mulleres de calquera clase ou condición.

Na maioría dos textos a autora opta porque a voz poética sexa a primeira persoa das propias mulleres asasinadas, nun exercicio de se situar (e de nos situar) nos seus pensamentos e nas súas reflexións íntimas antes de seren vítimas das súas parellas, a quen se dirixen nun diálogo xordo, mesmo interpelándoos con preguntas retóricas sobre as sempre inexplicables razóns da violencia ou anticipando desde o medo un funesto final: «Caio dentro do sono, premeditando / o instante exacto / no que hei de morrer».

En moitos menos textos ese suxeito devén nunha voz colectiva feminina, aínda que o contido non se afaste dos anteriores. A única excepción á voz das mulleres prodúcese no poema datado o 3 de maio de 2015 no que a barbarie do asañamento contra a vítima fai que desta volta sexa un sarxento da garda civil quen narre en primeira persoa o macabro achado: «atopeina tendida, / moldeando un chan inmenso de leucocitos».

Son versos tinxidos de dramatismo que as máis das veces describen o espazo físico das agresións como casa violenta, fogar atravesado ou directamente un inferno, mais tamén relatan a angustia da espera «tratando de averiguar / que agocha o teu rostro de veleno» ou o sufrimento en silencio. E así mesmo a deriva psicolóxica de moitas desas mulleres, que en ocasións desvelan un prometedor pasado en parella axiña transformado en espertar da besta: «Eu que nacín aberta ó entusiasmo (…) non sei como cheguei ser / muller / es / cin / di / da / do teu corpo».

Neste senso son varios os poemas que amosan a metamorfose producida desde unha iniciática relación de amor, mesmo idealizada e chea dunha tópica romántica, até a progresiva deteriorización. O breve poema datado o 27 de agosto de 2015 é unha boa mostra:

O noso amor pensou en ser ceo,
incluso mar,
pero só alcanzou a ser unha
caduca,
murcha,
podre,
podre podrísima mazá.

Rocío Leira é quen de converter a violencia machista das frías cifras estatísticas nun exercicio literario que busca reivindicar e perpetuar a memoria das vítimas, a única maneira de combater(mos) esa sensación de efémero acto de denuncia, como esas concentracións pouco numerosas que se suceden despois de cada feminicidio ou como o recanto que ocupan, cada vez máis pequeno e máis lonxe dos titulares dos noticieiros e dos xornais: «Mañá os diarios deitarán letras sobre os feitos / e en poucos días sobreviviranos / coma sosa cáustica, o silencio».

Sen unha linguaxe sobexo requintada, senón próxima do cotián, esta proposta poética necesaria que bate nas nosas conciencias incluso pode ser de moita utilidade para xerar actividades didácticas nos centros de ensino arredor, e non só, do 25 de novembro, data aprobada pola asemblea xeral da ONU como Día Internacional da Eliminación da Violencia contra a Muller.

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XVII): «Poesía (necesaria) contra os feminicidios»

Out 25 2016

Unha lectura da Poesía Galega Completa, de Manuel Leiras Pulpeiro

leiraspulpeiro01
(Escultura de Manuel Leiras Pulpeiro en Mondoñedo. Imaxe da Galipedia)

Tal día coma hoxe naceu en 1854 en Mondoñedo o poeta Manuel Leiras Pulpeiro, como ben lembran na bitácora «O Almanaque das Irmandades» (en andamento grazas á coruñesa A. C. Alexandre Bóveda e a Asociación Socio-Pedagóxica Galega (AS-PG).

Na súa lembranza recupero unha lectura da súa Poesía Galega Completa que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (xa rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Naquela altura traballei nas fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último volume a ficha sobre a obra poética de Manuel Leiras Pulpeiro é da miña autoría e inclúe unha compilación de como acolleu o libro a crítica contemporánea e a súa recepción. Como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega.

Poesía galega completa, MANUEL LEIRAS PULPEIRO

A produción poética do mindoniense Manuel Leiras Pulpeiro non tivo na época do escritor excesiva fortuna editorial. De feito, en vida de Leiras a penas se lle publicou unha pequena parte dos moitos versos que, ao parecer, debeu escribir. Concretamente, e non sen esforzo, os seus amigos conseguen que o poeta soamente consinta en dar ao prelo un único volume poético, intitulado Cantares Gallegos (Mondoñedo, Tipografía H. Mancebo, 1911), que, como o seu nome indica, contén cantigas de tipo popular, tan cheas de enxebreza que semellan recollidas da voz do pobo.

Segundo relata Trapero Pardo (1983), non se conserva todo o seu labor poético porque o escritor, non contento co seu traballo, queimou ou rachou moitos orixinais e outros foron esparexidos e non se atopan hoxe. E engade que Antón Villar Ponte se doía de que Leiras Pulpeiro os fixese desaparecer pois, na súa opinión, eran todos de moito mérito. Ademais, hai outras evidencias documentais, recollidas sobre todo nas edicións de Alonso Montero (1983) e Reimunde (1984), de que rachou moitos escritos da súa autoría movido, quizais en parte, polo convencemento de que a súa calidade era cativa, feito que tamén xustificaría a súa renuncia a ingresar na RAG.

Por iso, o resto da súa obra lírica tivo que agardar para ser recuperada aínda ben anos despois da súa morte, acontecida en 1912. Así, agás os cantares anteriormente editados, as composicións que deixara inéditas ou esparexidas en publicacións periódicas xuntáronse no volume Obras completas. Tomo I (Poesías) (A Coruña, “Nós”, Pubricazóns galegas e imprenta, vol. XXXII, 1930), con prólogo de Otero Pedrayo. Esta recompilación, segundo apuntan tódolos datos, foi responsabilidade de Antón Villar Ponte, sen o cal hoxe soamente coñeceriamos un molliño de versos, no dicir de Alonso Montero. No devandito tomo, con erróneos criterios editoriais e unha organización caótica do corpus poético, recóllese a chamada “poesía maior” de Leiras Pulpeiro, formada por 89 textos, 84 poemas e cinco cantares, nos que figura un dos máis fermosos poemas costumistas da nosa literatura, intitulado “O Galo”, que fora premiado nos Xogos Florais convocados no ano 1910, en Vigo, pola sociedade “La Oliva”.

No ano 1970, e da man de Xosé Luís Franco Grande, a Fundación Penzol e a editorial Galaxia deron á luz todo o que naquel momento se puido arrecadar, chamando o conxunto tamén Obra completa, onde se recollen os libros de 1911 e 1930, outros Cantares inéditos, ademais de refráns, frases e adiviñas e o vocabulario enviado á RAG por Leiras, precedidos dun amplo estudio introdutorio. En 1983, coincidindo co ano en que se lle consagrou o Día das Letras Galegas, Xesús Alonso Montero preparou unha nova edición para a editorial Sálvora que se chamou Poesía completa, onde se nos ofrece un número bastante elevado de poemas practicamente descoñecidos e uns cantos versos inéditos, non moitos, xunto a algunhas achegas biográficas. Tamén engade varias traducións e seis poemas en castelán, ademais dunha escolma de xuízos sobre o cidadán e o poeta e unha documentada Bibliografía de e sobre Leiras. Con todo, aínda non se trata dunha edición crítica porque Alonso modifica a grafía dos textos na redacción dos Cantares gallegos, xa que nos demais textos publicados post mortem nin sequera o autor tería responsabilidade editorial, e xustificando que intervén sempre que os cambios non atenten contra á fonía do texto. Finalmente, a última versión, ao coidado de Ramón Reimunde Noreña data de 1984, incluída no catálogo de Sotelo Blanco Edicións co título Poesía Galega Completa. A edición de Reimunde non segue o criterio de alterar os textos orixinais da poesía de Leiras, como fan as anteriores, e respecta os textos primitivos, aínda que rectifica os posibles erros en nota. Neste sentido considera sempre como textos orixinais primitivos os das primeiras edicións, a de 1911 para os Cantares Gallegos, a de 1930 para a “poesía maior” e a de 1970 para os cantares inéditos. Ademais, para Carballo Calero, que asina o Prólogo, esta edición achega importantes novidades con respecto ás anteriores.

Cantares gallegos (1911), único libro que o poeta coñeceu en vida e tamén o único que tivo o seu consentemento para a publicación, foi reeditado por vez primeira na Obra Completa preparada por Franco Grande. Inclúe un total de 244 cantigas ou cántigas, anque é doado ver que nalgún caso varias destas coplas integran un único poema. Delas, unhas poucas xa se reproduciran no Almanaque Gallego de Bos Aires. O propio Franco Grande dá a coñecer 59 cantigas máis no capítulo “Outros cantares” e Xesús Alonso Montero aínda ofrece outras seis no seu apartado “Máis cantares”, con explicación da súa orixe.

Polas referencias que recollen Franco Grande e Alonso Montero da prensa da época, sabemos que tamén se resistiu á publicación deste libro. Así e todo, os cantares ao xeito popular que forman o devandito volume obtiveron moito éxito e mereceron non poucas gabanzas de intelectuais como A. Villar Ponte. Outro testemuño de Eduardo Lence-Santar salienta que o libro recibiu o “unánime aplauso da crítica”, para Manuel Amor Meilán os cantares son “prez e gala da literatura rexional”, mentres que para Álvaro de las Casas, na súa Antología de poetas gallegos, o seu autor é o Francis James galego por excelencia, xa que a sinxelexa é o leiv motiv dos seus breves pero emocionados poemas. Por outro lado, o poeta tanto logrou o seu obxectivo que moitos deles chegaron axiña a se faceren populares e son cantados polo pobo como seus, e tamén foron reproducidos en varias antoloxías e revistas. De feito, varias destas coplas foron incluídas por Fernández del Riego na súa Escolma de Poesía Galega, III.

A nota común é a fidelidade ao cantar popular aínda que, algunha vez, tamén hai cantares incluídos neste libro que son verdadeiramente recollidos do pobo. Para Trapero Pardo, case todos eran da súa invención, integrando un conxunto que, en relación coas coleccións daquela coñecidas, posúen unha gran orixinalidade e unha temática moi variada. Ademais, Leiras Pulpeiro non se limitou só a recoller xiros e modos de dicir do pobo senón que escribiu cantares que se achegan máis á forma das cantigas usadas decote polo pobo que ao xeito literario adoptado polo poeta nas outras composicións da súa obra, aínda que con notables diferencias a respecto dos Cantares gallegos de Rosalía de Castro. Como sinalan Alonso Montero ou Franco Grande, Rosalía escribe un poema que glosa o cantar popular no que se inspira, mentres que Leiras, bo coñecedor do cancioneiro do pobo, escribe cantares de métrica e xeito populares pois soubo identificarse totalmente coa expresión do pobo, facendo a súa mesma poesía. Neste sentido será un precursor xa que, entre nós, ninguén cultivara este xénero ou subxénero, que logo continuarán Victoriano Taibo e Francisco Salgado e López-Quiroga. Con todo, trátase dun discurso serodio na literatura peninsular, que tiña sobrados antecedentes nas literaturas portuguesa e española.

Os temas destes cantares son os mesmos dos nosos cantares populares, neles está reflectido o sentir do pobo en todo o que o circunda, transmitindo pequenos retallos da vida rural. Seguindo a temática popular fixo cantigas tristes ou ledas, pícaras ou de acento relixioso, de louvanza ou de desprezo, amorosas ou satíricas, todo o que soubo apreixar nos catro versos ou nunha triada. En todas vese o coñecemento que tiña dos costumes de labregos e vilegos e dos xiros que empregaban na fala coloquial. Reimunde fai unha completa clasificación temática das cantigas da que se deduciría que Leiras tiña preferencia polos temas amorosos, satíricos e picarescos, así como por todo tipo de cantigas populares costumistas. Outras teimas menores son a crítica aos fachendosos e murmuradores, aos cregos e aproveitados, os louvores á Mariña e os maldicires á Montaña, e unha particular alusión ao Mariscal Pardo de Cela. Porén, Alonso Montero sinala que non hai capítulos no libro, nin temáticos nin doutro tipo, porque se pasa dunha cantiga amorosa a unha social, dunha picaresca a unha moral, e así indistintamente. En definitiva, trátase dun libro impersoal porque o autor renuncia á súa voz en nome da voz da colectividade campesiña.

O único tomo publicado das Obras Completas de Leiras anunciadas por “Nós” contén a súa poesía maior, ademais de cinco cantares, sendo moi ben recibido por máis que o libro se caracterice como un fiel continuador das formas do século XIX. Estruturas poemáticas sinxelas, discursividade, recursos tradicionais como a metáfora, o símil ou a alegoría, definen esa carencia de innovación. Tampouco é nova a temática, malia seren moitos os temas que Leiras tratou e dos que resulta unha poesía cun acento ben persoal. Franco Grande e Reimunde, con pequenas diferencias de matiz, clasifican os textos das Obras Completas en cinco grupos temáticos e falan de poesía costumista, patriótica ou cívica, lírica, satírica e de aires populares. Reimunde, ademais, non esquece mencionar as versións ao galego de poemas alleos.

Para Franco Grande é na liña costumista onde loce o seu mellor talento poético polo singular coñecemento que tiña do mundo labrego e da súa fala. Neste capítulo figuran os seus dous poemas máis longos “Unha festa como hai moitas” e “Un galo”, que Coceiro Freijomil titula “Un galo no coto”. Descrición das paisaxes, aventuras eróticas e plasmación do código popular, enchen todas estas páxinas. Nesta faceta, toda a crítica coincide en comparar a Leiras con Noriega Varela para constatar como, sendo os dous mindonienses, o primeiro é o cantor da Mariña e o segundo, en certo modo discípulo seu, o da Montaña. Para Carballo Calero, ambos poetas chegarían, por volta de 1900, a se partillar a temática xeográfica. Nalgunhas composicións breves de carácter lírico, descritivo ou epigramático, escritas en octosílabos, ambos teñen moitas similitudes na temática, na forma e no xeito persoal de tratar os motivos costumistas. A visión enxebre da vida campesiña e a animación da linguaxe, na que abundan as exclamacións, e non digamos o léxico, son os mesmos nos dous poetas. Acentúa a semellanza, o feito de utilizaren o mesmo dialecto. Só que Noriega sempre foi amigo dos cregos a diferencia de Leiras, que reflicte o seu anticlericalismo nos versos.

A temática civil ou patriótica é outra das maioritarias, denunciando a marxinación de Galicia ou a situación dos labregos e enfrontándose ás institucións responsables. Entre estas, destaca a eclesiástica que é atacada cunha rabia semellante, se callar máis amargurada, á dos poemas de Curros. A cerna do seu patriotismo está en redimir ao pobo das servidumes que padece. Noutras ocasións os poemas patrióticos teñen como finalidade a loanza de figuras galegas que considera representativas, como “Na morte de Montes”, “A Pascual Veiga” ou “Diante da cova de Pascual Veiga” e, sobre todo, os que reivindican e continúan a mitificación de Pedro Pardo de Cela, onde asoman actitudes independentistas. Aínda que xa a comenzos do XVI había unha interesante literatura sobre o tema, Benito Vicetto recollera de novo a lenda de Pardo de Cela como bandeira das liberdades no Rexurdimento, dando a esta figura histórica unha interpretación que foi continuada por Leiras Pulpeiro ou polo soneto de Lamas Carvajal e que culmina na traxedia O Mariscal de Ramón Cabanillas e Antón Villar Ponte. Tamén, nas cancións da Frouxeira, onde esta vén ser unha metonimia do Mariscal, hai como unha linguaxe alegórica, dirixida aos iniciados que profesan o culto do mártir. Ao lado destas composicións, atopamos outras de tipo moral, na liña do pensamento federalista e incluso do socialismo utópico, que se asemellan en grande medida ás fábulas.

Para Franco Grande, Leiras Pulpeiro é un poeta lírico frustrado, estragando as composicións con versos didácticos. Porén, o resto da crítica cre que non lle falta lirismo, liña na que conseguiría verdadeiros logros, sobre todo nos textos máis breves, nos que abrollan as mancaduras vitais, a tenrura e a saudade. Con todo, o seu lirismo máis puro non deixa de ser costumista. Deixando á parte unha formal cantiga de maldizer contra a montaña, intitulada “¡Non se fai de mouro branco!”, toda a forza satírica de Leiras concéntrase contra a cregaxe, aínda que a crítica tamén polemiza neste aspecto. Segundo Franco Grande foi un cidadán e un poeta anticlerical, pero non descreído pois nos seus poemas é doado atopar elementos e referencias que demostran que era crente. Pola contra, para Reimunde o seu anticlericalismo é teimoso e valente, non atacando directamente á relixión senón satirizando os cregos gordos e apaisanados. Polo demais, os aires populares serán máis evidentes nos cantares aquí inseridos. Naturalmente, estas distintas orientacións temáticas interfírense e combínanse a miúdo. Un último grupo, no que se inclúen tres poemas, son versións ao galego doutros estranxeiros, dos que o máis estimable é “O pino de Formentor” baseado no texto de Miquel Costa i Llobera.

Pero, sen dúbida, o valor máis constante e indiscutible é a mestría lingüística que se observa na maioría dos seus versos, sempre admirada pola crítica. Franco Grande dedica case cen páxinas no seu estudio a senllos capítulos intitulados “Língua” e “Contido estético do idioma de Leiras Pulpeiro”. O primeiro comeza por dicir que o idioma de Leiras ten a ben gañada sona de ser un dos máis puros que entre nós se teñen usado, e afirma que cantos dunha maneira ou doutra se atoparon algunha vez co seu caudal léxico e co mesto bosque da súa sintaxe, así o veñen proclamando. Recolle opinións de Carballo Calero, Iglesia Alvariño, con algunhas afirmacións gravemente erróneas, Otero Pedrayo e Mayán Fernández. Tamén a edición de Reimunde engade un amplo capítulo sobre “A língua de Leiras” no que tira conclusións como que o poeta mostra unha serie de constantes gráficas, aínda que é vacilante nalgúns aspectos, feito que se explica por tentar transcribir a fala real da súa zona de acordo co estado diacrónico da lingua e coa escrita utilizada polos escritores do seu tempo. Na morfosintaxe presenta unha tendencia dialectal e o descoñecemento do concepto de lingua padrón. Porén, demostra a súa competencia lingüística de perfecto coñecemento da lingua falada na colocación dos pronomes átonos, no uso do infinitivo conxugado ou de expresións e ditos populares enxebres, a penas con alteracións debidas a esixencias métricas ou licencias poéticas. Na semántica é complacente no abuso de variantes dialectais como diferencialismo. Polo demais a súa lingua é transcrición exacta da fala popular mindoniense cos seus defectos e coas súas virtudes, con moitos castelanismos e deformacións vulgares. Os fenómenos dialectais son de grande valor semántico e documental pola riqueza e variedade do seu léxico. Para Reimunde en Leiras hai dúas linguas funcionais con distintos obxectivos, unha chea de lirismo, costumista, bucólica, con adxectivos diminutivos ou con carga positiva, coa que mostra a súa preferencia polas xentes humildes. A outra, satírica, para facer afiadas críticas, como o xeito de ferir aos cregos chamándolles corvos ou limachas. Todo isto converte o seu rexistro na máis valiosa achega lingüística feita por un poeta lugués.

A métrica non encerra un interese moi especial, aínda sendo un magnífico versificador. Nisto é irregular, pois á beira de verdadeiros acertos e mesmo de mestría no dominio do verso, sobre todo cando traballa con metros populares, tamén atopamos casos de versificación frouxa. No libro Cantares Gallegos, que inclúe 244 textos, todos son coplas de catro versos agás sete triadas, onde o verso de arte menor é o que máis predomina. De feito, a cantiga maioritaria, como é frecuente no noso cancioneiro popular, consta de catro versos octosílabos, asonantes os pares e sen rima os impares. Nos “poemas maiores” o romance é a combinación estrofíca máis usual, pois a maioría da súa obra está escrita nesta estrofa ou en romancillos. Tamén utiliza outras estrofas populares como a redondilla, o pareado e a triada, e ocasionalmente algunha outra. A rima máis abundante é a asonante ou parcial, que é a única empregada nos Cantares e nos poemas longos da obra maior, con preferencia polas e-a e a-a, a primeira en case noventa composicións e a segunda nunhas corenta. Pola contra, a rima consonante é escasa, usándoa nuns quince poemas breves dos poemas maiores. A maioría das súas composicións están escritas en octosílabos, medida única nos Cantares, e en raras ocasións emprega o hendecasílabo, dáctilo ou dactílico sobre todo, sen combinalo co heptasílabo. Tamén demostra ter unha certa prelación polo sexasílabo, como no poema “Non o sei”, e usa outros metros en moito menor medida.

Polo que respecta aos recursos literarios, os máis notorios son a diloxía e o símil dentro dun esquema métrico fixo, ademais doutro recurso da poesía popular, aínda non bautizado, no que as estrofas semella que se compoñen de dúas partes, de dous versos cada unha e o mesmo pensamento repítese dúas veces, na primeira nunha forma simbólica e despois de xeito claro. No plano morfosintáctico fai uso da paráfrase e da elipse, pero sobre todo de figuras retóricas por repetición, como a recorrencia, anáfora, epífora, epínome, polípote, reduplicatio ou polisíndeton. No plano semántico, sobrancean as imaxes populares e simples, as metáforas elementais e os eufemismos. En todos eles, sexa cal for a figura retórica empregada, nunca é culta e sempre ten un referente real relativo ao campo e ao mundo rural. Nos poemas maiores abundan máis os tropos e as figuras, imaxes, sinécdoques, metáforas e outros.

Actualmente, a crítica concorda en que as composicións manteñen o engado popular e supoñen un fito, posto que son o primeiro cancioneiro galego de autor culto que ten por modelo o do pobo, sentando precedente na nosa literatura. Porén, hai discrepancias á hora de xulgar a calidade da obra de Leiras Pulpeiro desde o punto de vista estrictamente literario. Así, para Alonso Montero estamos perante un poeta do XIX mesmo cando escribía no XX, e Anxo Tarrío sinala que unha valoración global non pode ser gabanciosa por se tratar dunha poética anacrónica, desfasada e retrógrada. Pola contra, Reimunde cre que Leiras supera a Lamas Carvajal en vigor, e os asombrosos xogos de harmonía fonética e beleza verbal, que logra ás veces en pequenos poemas redondos, non achan parangón nin no propio Lamas nin en Curros Enríquez.

BIBLIOGRAFÍA

Cfr. CC, CF, AT, GEG

Alonso Montero, X., Manuel Leiras Pulpeiro, o cidadán e o poeta. Poesía completa, Santiago de Compostela, Sálvora, 1983.

Carballo Calero, R., “Obra completa de Leiras Pulpeiro” en Sobre lingua e literatura galega, Vigo, Galaxia, 1971.

Franco Grande, X.L., “Estudio crítico. Lengua e poesía de Leiras”, en M. Leiras Pulpeiro, Obra completa, Vigo, Fundación Penzol, Galaxia, 1970.

Otero Pedrayo, R., “Prólogo” a Obras completas, tomo I (Poesías), A Coruña, Editorial Nós, 1930.

Reimunde, R., “Estudo premilinar” a Manuel Leiras Pulpeiro. Poesía galega completa, Barcelona, Sotelo Blanco, 1984.

Tarrío, A., “Limiar” a Departamento de Filoloxía Galega, Escolma de Leiras Pulpeiro, Santiago de Compostela, Universidade de Santiago de Compostela, 1983.

Comentarios desactivados en Unha lectura da Poesía Galega Completa, de Manuel Leiras Pulpeiro

Ago 31 2016

Unha lectura de Lonxe no centenario de Lorenzo Varela

Lonxe-LorenzoVarela
LorenzoVarela

Ao meu entender está a pasar bastante desapercibido o centenario do nacemento do poeta Lorenzo Varela, nado na Habana o 10 de agosto de 1916 e finado en Madrid o 25 de novembro de 1978. Na súa lembranza recupero unha lectura do seu poemario máis sobranceiro, intitulado Lonxe (Bos Aires: Edicións Botella al mar, 1954) que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (xa rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Naquela altura traballei nas fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último volume a ficha sobre Lonxe é da miña autoría e inclúe unha compilación de como acolleu o libro a crítica contemporánea e a súa recepción. Por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor do texto de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega.

Lonxe, LORENZO VARELA

Lorenzo Varela é un poeta de obra moi breve. Publicou o seu primeiro libro en galego en 1944, intitulado Catro poemas para catro grabados, un volume moi coidado, con ilustracións de Luís Seoane, no que incide nos nosos mitos con elementos históricos e lendarios. Terá que transcorrer toda unha década para se confirmar como o primeiro gran poeta da posguerra no exilio, cando o 25 de xuño de 1954 sae do prelo Lonxe, publicado por Ediciones Botella al Mar, unha empresa editorial de Bos Aires, creada e dirixida por Seoane e Cuadrado, cos que Varela contactara en 1941 no círculo de exiliados galegos. De feito, neste fermoso libro, baixo a dirección gráfica do propio Seoane e de Manuel López, conflúen as mans destes tres grandes artistas do desterro, pois os versos de Lorenzo Varela veñen acompañados polos gravados en madeira de Seoane e por unha presentación en prosa poética de Arturo Cuadrado. Na primeira páxina aparece a seguinte dedicatoria “A Maruxa e Luís Seoane, fiestras: si se olla pra fora, o mundo, si pra dentro, Galiza”. Desta primeira edición fixéronse catrocentos exemplares, unha tirada cativa que reflicte o problema de audiencia que ten o escritor galego no exilio. En calquera caso, como lembra Alonso Montero (1994), naquela época era totalmente imposible publicar en Santiago, Madrid, Bilbao ou Barcelona, un volume con poemas como o titulado “Compañeiros da miña xeneración mortos ou asesiñados” ou aquel no que se chora a morte do guerrilleiro Manuel Ponte. Aínda no exilio bonaerense, anos antes, o Seoane director ou asesor das edicións do Centro Galego constata que nesa institución non é publicable, pois a súa dirección dificilmente admitiría libros que fosen un pouco máis alá có Libro dos amigos de Otero Pedrayo.

A obra de Lorenzo Varela unicamente se verá recuperada de maneira póstuma. Lonxe non se reedita ata 1979, dentro dun volume que recolle a súa obra lírica e que se chama Poesía, de Ediciós do Castro, con breve limiar de Rafael Dieste, e que contén ademais os libros Catro poemas para catro grabados, Torres de amor e Homenaje a Picasso, estes dous últimos en castelán. Na derradeira páxina do volume indícase que se fixo unha tirada de dous mil exemplares ao coidado de Carmen e Rafael Dieste. A edición máis recente está incluída en Poesía galega, edición de X. Carlos López Bernárdez (Xerais, 1990), que reune tódolos poemas en galego do autor, divididos en tres apartados, engadindo textos de interese dispersos por varias publicacións.

No momento da súa publicación será novamente Luís Seoane quen escriba unha recensión na revista Galicia Emigrante, no nº4, de setembro de 1954. O poemario foi glosado en novembro por Fernández del Riego na súa habitual colaboración en La Noche e por Domingo García-Sabell tamén en Galicia Emigrante, nº7, de decembro do mesmo ano. Finalmente, a escritora brasileira Lidia Besouchet louva o libro nun diario de Rio de Janeiro e a recensión é reproducida outra vez na revista dirixida por Seoane, no nº31 de outubro-novembro de 1957. Así pois, na época o seu eco foi escaso, agás no reducido círculo intelectual do exilio. Con todo, os poemas “Lonxe”, “O galo”, “Os bois” e “Lugo” deste libro e outros catro figuran na Escolma de Poesía Galega (1955) de Fernández del Riego. Sobre este aspecto, sinala Méndez Ferrín (1984) que a obra poética galega de Lorenzo Varela é de indubidable interese, aínda que o limitado das tiradas e a ínfima difusión dos seus libros no interior de Galicia foron feitos que actuaron negativamente no coñecemento e na influencia da mesma. De feito, Alonso Montero (1981) engade que a finais de 1978 os libros do poeta eran en Galicia pezas de bibliófilo.

Lonxe recolle unicamente dez poemas, que son o groso da súa producción poética galega, incluíndo textos dos que xa adiantara algunha mostra na revista Galicia Emigrante. O libro enmárcase de cheo na corrente socialrealista e supón a recuperación da temática civil que ficara interrompida desde Ramón Cabanillas. Na introdución a este libro de poemas Arturo Cuadrado di que a poesía de Varela é como un himno ou un volcán, cunha consistencia que arrinca moitas veces da lectura simbólica que traspasa o exercicio poético para facer poesía cívica, social ou patriótica. Para Ferrín, frecuenta con asiduidade a temática de historia nacional e revolucionaria con varios poemas ás guerrillas galegas dos anos corenta, referencias á revolución irmandiña ou a celebración do pobo galego traballador fronte aos seus opresores. A súa poesía política mostra un pasado armado e revoltado que fica como exemplo mítico, gardando distancia respecto da de Celso Emilio Ferreiro, máis centrado na protesta polo presente franquista. Lorenzo Varela é un poeta histórico-lexendario, como Seoane e, no aspecto temático, hai unha evidente conexión co Fardel de exiliado, aínda que Varela é un poeta de maiores rexistros estilísticos que Seoane, máis escaso en recursos poéticos.

En Lonxe maniféstanse dúas liñas temáticas fundamentais e complementarias. Unha primeira que é continuación da compoñente mitificadora do seu primeiro libro, só que agora os heroes que aparecen están moito máis próximos no tempo, pertencen a un pasado recente, son os guerrilleiros galegos dos anos corenta. Lorenzo Varela presenta a épica da loita antifascista e canta, mitificando a morte nunha acción armada, en 1947, do guerrilleiro Manuel Ponte, xefe da IV Agrupación de Guerrilleiros de Galicia, que adquirira sona meses antes por lle enviar unha carta ao embaixador inglés denunciando a represión franquista e o beneplácito dos gobernos europeos. Tamén idealiza con afecto e admiración os mortos que axudaron á guerrilla como Manuela Sánchez, muller dunha aldea de Cesures que morreu por defender a unha partida de guerrilleiros. Outras veces atopamos a pegada da Guerra Civil, tan intensamente vivida polo escritor como na elexía que lle dedica aos “Compañeiros da miña xeración mortos ou asesiñados”, debuxando unha xeración movida pola utopía e pola esperanza. O eu poético soña desde a agonía do desterro co día en que a liberdade e a prosperidade volvan á terra. Por iso, este libro non era publicable naquelas datas nesta beira do oceáno. Tampouco escapa á temática mítica de signo celtista, presente na nosa literatura desde Pondal, no XIX, onde o mito emerxe do pasado histórico-lendario, coma no poema “Dolmen”, onde a mámoa une o pasado co presente, simbolizando a intemporalidade e permanencia da identidade, o esencial do ser nacional galego.

A segunda liña temática xira ao redor da palabra “Lonxe” que dá título ao libro, con textos nos que fala do exilio, da nostalxia, da ausencia da Terra, que tamén están presentes en moitos dos escritores do exilio. De feito, como o fixeran Celso Emilio Ferreiro ou Luís Seoane, Lorenzo Varela introduce o tema da emigración nos poemas “Lonxe” e “Emigrante”. O primeiro, onde fai unha recreación onírica da paisaxe, ten semellanzas de tema, que non de estilo, con “Moi lonxe”, poema de O soño sulagado, de Celso Emilio. Nas tres partes do “Lonxe” de Varela o desarraigo está vivo desde os versos iniciais, que presentan unha idealización da paisaxe perdida, lembrando a tradición bucólica-pastoril. A composición, construída a base de interrogantes, gaña intensidade ao referirse á morte como única posibilidade de rencontro coa Terra. O segundo poema salientado presenta un emigrante cheo de saudade, pero tamén con pleno coñecemento da súa explotación como traballador, a través dunha imaxe surrealista que agacha a ansia de abandonar un mundo monetarista por outro máis xusto.

Nos outros catro poemas recupera a patria da súa nenez e da súa mocidade. Lidia Besouchet (1957) di que a temática deste libro discorre sobra a dozura que fica atrás, na Galicia perdida, naquela especie de paraíso pechado pola imposición do Tempo. A nostalxia adubíase dunha certa idealización que só a distancia pode outorgar. Así, recrea elementos folclóricos que reforzan a nostalxia como unha leda romería, o canto do galo e os bois que fenden os regos. Para Maceira (1995), no poema “Os bois” incídese na épica popular e na simboloxía patriótica galega, pois a xunta de bois é trasunto da propia colectividade galega que tira para diante. O texto remata en esperanza coutada, fatalismo e incertidume. Finalmente, en “Lugo”, derradeiro poema do libro, hai unha confesión íntima, no intento nostálxico e freudiano de recuperar o paraíso perdido, os lugares ou as sensacións sublimadas a través do tempo. Estamos case no panteísmo total entre o home e a terra, simbiose rota no presente pola imperiosidade do exilio.

Nestes textos, segundo recolle Bernárdez (1990), habería coincidencias temáticas con textos de Rafael Alberti, de Miguel Hernández ou de César Vallejo, e co neopopularismo da xeración do 27 española, dun Lorca e dun Alberti, especialmente en “Romaría” con ritmo de muiñeira e léxico popular, ou nos refráns, constantes anáforas e repeticións de “Lugo”, onde tamén usa grande liberdade. En definitiva, unha poética de compromiso e saudade, unha poesía marcadamente civil, con elementos líricos intimistas e unha elaborada construcción formal, no dicir de Alonso Montero (1981). Poesía política, como a definiu, e así a quería, Luís Seoane.

No aspecto formal, como indican Bernárdez, Ferrín e Maceira, Lorenzo Varela posúe unha poética de seu, que amalgama a musicalidade, a liberdade de construcción e o rigor da coerencia interna en cada poema, practicando adoito unha sorte de verso libre no que se introducen rimas interiores, constantes aliteracións e ritmos moi deliberados de intención popularista. Este hábil manexo do ritmo, que favorece o xogo musical, caracterízase pola presencia constante do paralelismo ou da repetición, chegando, en poemas como “Dolmen”, a reiterar a primeira estrofa ao final, recurso que reforza a coherencia e a unidade do poema. Algo semellante ocorre en “Manuela Sánchez”, unha composición pechada que comeza e remata cunha estrofa sintética onde se recollen as louvanzas diseminadas no interior, nunha perfecta disseminatio-recolectio*, e cunha innovadora construción paralelística. Tamén “Compañeiros da miña xeración mortos ou asesiñados” se inicia e se fecha nun movemento circular. No poema intitulado “O galo”, publicado con anterioridade en Galicia Emigrante, fai uso dun paralelismo que lembra ao leixa-pren. Na “Romaria”, os ritmos populares e a ledicia da incitación ao baile, que queren aledar o corazón entristecido, preséntanse engarzados por unha coñecida sentencia popular, a modo de refrán medieval. A disposición da rima e dos acentos é equilibrada, adecuando a forma ao contido. Ademais destaca a reiteración da idea do baile e a proliferación de palatais, fricativas e vibrantes que, nunha análise fonosimbólica, estarían próximas da melodía musical.

Entre as figuras de pensamento da poesía de Varela salientan os apóstrofes e as interrogacións retóricas, as prosopoeas, as antíteses e os símiles. Así, existen certas referencias oníricas de filiación surrealista en poemas como “Lonxe” ou “O galo”, no dicir de Katleen N. March (1984). Igualmente, nas personificacións do texto “Romaría” hai influencia do imaxinismo, que debe ter moito que ver coa obra poética de Aquilino Iglesia Alvariño.

O galego de Lorenzo Varela é un idioma culto e ao mesmo tempo de gusto popular, condicionado por algúns fenomenos propios da escrita do seu tempo como os pseudogaleguismos, exceso diferencialista que aparece en número escaso se se compara con outros escritores do exilio. Tamén incorre nalgúns castelanismos, vulgarismos e dialectalismos.

BIBLIOGRAFÍA
Alonso Montero, X., Escritores: desterrados, namorados, desacougantes, desacougados, Sada, Ediciós do Castro, 1981.
____________________, As palabras no exilio. Biografía intelectual de Luís Seoane, Vigo, Xerais, 1994.
Besouchet, L., “Longe-Lonxe” en Galicia Emigrante, nº31, Bos Aires, 1957.
López Bernárdez, X.C., “Introducción” a Varela, L., Poesía Galega, Vigo, Xerais, col. “Biblioteca das Letras Galegas”, 1990.
Lorenzana, S., “A poesía galega de Lorenzo Varela”, Faro de Vigo, 3/XII/1978.
Maceira Fernández, X.M., A literatura galega no exilio. Consciencia e continuidade cultural, Vigo, Edicións do Cumio, col. Critério. Estudios de Literatura, 1995.
March, K.N., “Varela, Lorenzo”, GEG, tomo 29, Xixón, Silverio Cañada editor,1984.
Méndez Ferrín, X.L., De Pondal a Novoneyra, Vigo, Xerais, 1984.
Salgado, F., Lorenzo Varela: crónica dunha vida atormentada, Sada, Ediciós do Castro, 1995.
Seoane, L., “Sobre Lonxe de Lorenzo Varela”, en Galicia Emigrante, nº4, Bos Aires, 1954.
Vázquez Cuesta, P., “Literatura gallega” en Díez Borque, J.M., Historia de las literaturas hispánicas no castellanas, Madrid, Taurus, 1980.

Comentarios desactivados en Unha lectura de Lonxe no centenario de Lorenzo Varela

Ago 08 2016

Recensión a Masculino singular, de Carlos Negro, en Grial 210

Published by under Poesía,Recensións

MasculinoSingular
(Premer nas imaxes para agrandar o tamaño)

Nese mesmo último número, 210 (abril, maio, xuño do 2016) de Grial, Revista Galega de Cultura, e na mesma sección intitulada «O espello das letras» aínda asino unha outra recensión intitulada «Unha refutación do machismo e a súa linguaxe dominante» para saudar o libro de poemas Masculino singular, de Carlos Negro. Velaquí a devandita recensión ao completo:

Unha refutación do machismo e a súa linguaxe dominante

Masculino singular

Carlos Negro

Vigo: Xerais, 2016, 84 páxinas

Masculino singular defínese na lapela da contracapa como «unha refutación do macho alfa que destrúe os afectos e converte o terror en linguaxe dominante» e velaí un resumo ben acaído dos principios éticos que anobelan o fío da última obra poética de Carlos Negro, que seguen unha liña bosquexada con anterioridade en Penúltimas tendencias (Premio da AELG á mellor obra de literatura infantil e xuvenil de 2014), aínda que arestora trazada con outra lingua poética máis propia da reflexión adulta, o que non invalida outras lecturas posibles.

Nove partes diferentes para un obxectivo común que consiste en revelar unha anovada construción de xénero onde o principio fundamental é a procura dun novo rol para a masculinidade e dunha nova ética que teña sempre en consideración as achegas prácticas e teóricas do feminismo.

Despois de dous paratextos definitorios: a dedicatoria “A Ramón, meu tío, / o primeiro home / a quen vin fregar a louza / coa bata de cadros das avoas” e o espléndido verso de María do Cebreiro “Crucei a única porta que non vía”, abre o libro o longo poema «Código de barras» que ispe a voz poética nunha serie de definicións do que non é e do que se quere ser ou intentar ser, que remata coa que lle dá o título á obra: “O que se cadra SON / un morfema de xénero singular e masculino”.

Na segunda parte «Técnicas de afeitado» tres textos autopoéticos que se escriben na propia (auto)contemplación nos espellos desde a indagación na personalidade creada pola educación recibida e polo contexto sociocultural vivido, para avisar da crueza do espido: “arriscamos a pel / e algo máis / algo que non está na superficie / nin na epiderme / do poema”.

Na terceira un outro único e longo poema «Just for men», construído por interrogacións retóricas que o deixan de ser para procurar respostas a un amplo cuestionario que sirva de autodefinición dunha masculinidade (mal) construída desde parámetros de dominio.

Os cinco poemas de «Pinturas rupestres» e os tres de «Normalización lingüística» botan mal da poesía visual, na liña da poética experimental e reivindicativa de Lois Gil Magariños e da Corporación Semiótica Galega ou de Joan Brossa, que visualizan a obscenidade e a procacidade da linguaxe masculina da publicidade e da prensa con intención de a cuestionar e subverter. Os obxectos poéticos, caligramáticos ás veces, abalan entre a simboloxía fálica, as pintadas nos aseos ou os anuncios luminosos do neon dos negocios do mercado sexual que se critican con acidez desde a ironía e o sarcasmo ou desde a parodia, ao xeito dos antigos epigramas latinos.

Media ducia de poemas configuran «Fráxil & Femíneo & Delicado», con versos que dialogan coa obra de poéticas do feminino como Rosalía de Castro ou Ana Romaní, mais tamén para rebater a autores canónicos como Méndez Ferrín no breve poema «Sen pólvora e cun ramo de magnolias»: “Algúns reclaman a liberdade pró meu pobo. / Eu, en troques, esixo a tenrura pró meu sexo”.

«Puntos de fuga» constitúe a cerna do libro con trece textos, nos que continúa o diálogo intertextual, implícito ou explícito con Lupe Gómez, María Xosé Queizán ou Xohana Torres e non só estas tres, para unha elaboración que insiste no cuestionamento de estereotipos e de roles, e que acadan o seu cumio nos poemas «Toy Story I» e «Toy Story II», ou que se achegan a sexualidades adoito marxinadas como sucede na lembranza da historia real das dúas lesbianas coruñesas que casaron facendo uso do engano en «Marcela & Elisa (A Coruña, 1901)» ou na historia de ficción con alusións ao homoerotismo en «Batman & Robin. Diario íntimo».

Pechan esta sétima parte dous poemas en prosa: «Corrente subterránea» sobre o xurdimento dunha nova delicadeza cívica, paternal e masculina nos pais que recollen crianzas en escolas infantís da periferia urbana e «As outras» sobre as duras condicións de vida das mulleres inmigrantes, que lembra o canto das operarias de Tortillas para os obreiros (1996) de Fran Alonso.

Os catro poemas de «Materia estelar» abordan a cuestión da paternidade desde unha dupla óptica, de ollar unha crianza que nace ao mundo e de aprender da educación recibida da propia nai, trasunto de moitas outras nais nosas, aquelas que devoraban unha cabeza de peixe para lles deixaren a mellor carne aos seus fillos.

E por último o poema «Saída de emerxencia» que procura, agora si, tratar de dar resposta a outra serie de interrogacións retóricas, velaquí a primeira delas: “E que pretendía? / Só mover un milímetro os marcos do poema”.

E ese movemento de marcos procúrase cunha linguaxe descarnada e ás veces descarada, cuxo único risco é a previsible fugacidade, como adoita suceder con case toda poética de intervención. Aínda que neste caso os dominios do masculino non semellan ser tan efémeros como para que os versos de Carlos Negro pasen axiña a facer parte da (pre)historia e así o demostra a malfadada rotundidade dos estudos e dos inquéritos que alertan sobre a pervivencia da violencia machista entre a mocidade.

Malia certo abuso de lugares comúns a día de hoxe, Masculino singular achega o seu grao de area para a asunción de novos modelos nas relacións de xénero. Abofé que si.

Miro Villar

Comentarios desactivados en Recensión a Masculino singular, de Carlos Negro, en Grial 210

Ago 08 2016

Recensión a Aldea lonxana, de Luciano Maia, en Grial 210

Published by under Poesía,Recensións

Grial210
(Premer nas imaxes para agrandar o tamaño)

No último número, 210 (abril, maio, xuño do 2016) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai unhas semanas xa anda polas librarías e que tamén se pode adquirir en edición dixital desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Os dez poemas galegos de Luciano Maia» para dar conta da obra Aldea lonxana, do poeta brasileiro Luciano Maia. Velaquí a devandita recensión ao completo:

Os dez poemas galegos de Luciano Maia

Aldea lonxana

Luciano Maia

Betanzos: Eira Vella, 2015, 84 páxinas

A asociación cultural betanceira Eira Vella vén mantendo desde a súa fundación unha notable actividade editorial, de primeiras publicando A Xanela, Revista cultural das Mariñas, que principiou sendo o suplemento cultural do periódico mensual Betanzos y su comarca (desde xuño de 1994 a maio de 1995). A revista reaparecería con maior número de páxinas e de maneira independente na primavera de 1996, nos últimos tempos pasou a ser semestral e o último número ata hoxe é o 40, datado no outono de 2015.

Cabo desta publicación Eira Vella tamén configurou un interesante catálogo de reedicións facsimilares, sempre acompañadas de excelentes estudos introdutorios, como a revista Rexurdimento (1922-1923) que nacera como «Órgao dos intereses mariñáns» e que chegou a ser «Órgao da ING» da man de Vicente Risco; como o Manifesto ¡Máis Alá!, de Manuel Antonio e Álvaro Cebreiro; como os libros de poemas Orballeiras, de Fernando García Acuña, baseada na 2ª edición de 1887, e Mariñanas, de Xosemaría Pérez Parallé; como a conferencia de Rodolfo Prada sobre Antolín Faraldo pronunciada o 22 de xuño de 1953 e que fora editada polo Centro Betanzos de Buenos Aires en 1954 ou como unha coidada edición dos Seis poemas galegos, de Federico García Lorca.

Canda estas reproducións o seu catálogo tamén incorpora a obra de autores betanceiros ou ben relacionados coa comarca coruñesa das Mariñas. Así, a colección de poesía publicou Vizoño, de Maxi Rei, e Elemental, de Gabriela Rodríguez, mais tamén se engaden obras de historia como As fontes no concello de Betanzos, de Antón García e Xesús Torres Regueiro.

A última achega é Aldea lonxana, obra do escritor brasileiro Luciano Maia (1949), avogado, mestre en literatura, membro da Academia Cearense de Letras e cónsul honorario de Romanía en Fortaleza, autor dunha extensa obra poética que abrangue máis dunha vintena de títulos. Malia ser impreso no Brasil, o volume foi editado pola Asociación Cultural Eira Vella por vontade propia do autor. O seu maior interese para nós reside nos «Dez poemas galegos» escritos na ortografía oficial, que van dedicados ás súas amizades betanceiras da A. C. Eira Vella e da revista A Xanela, mais tamén a Nélida Piñón. A seguir completan o volume case medio cento de poemas en portugués.

Luciano Maia asina un Prólogo de dúas páxinas, datado en «Santiago de Compostela, janeiro de 2015» no que sinala que «antes, eram cinco poemas galegos, publicados pela primeira vez em 1984, como parte do livro Sol de espavento» e que terían varias reedicións que detalla. Engade que, sempre inspirado polos Seis Poemas Galegos, de Federico García Lorca, en 2015 decidiu aumentar ata a decena as composicións na nosa lingua.

Xesús Torres Regueiro asina «Unhas verbas para os Dez poemas galegos de Luciano Maia», explicando as semellanzas entre os primeiros «Cinco poemas galegos» e a citada obra de Lorca e como na nova fornada Santiago de Compostela e Rosalía de Castro teñen unha presenza poderosa, así como outros símbolos nacionais como a gaita galega ou espirituais como a saudade da emigración, para concluír: «Mais Luciano Maia non pode ser considerado un poeta alófono, como o foi Federico ao cantar en lingua galega ou o foron outros poetas menos coñecidos. Porque Luciano Maia, brasileiro nordestino de lingua portuguesa, acolleu a vella lingua galega nestes poemas sabendo que se reintegraba á lingua nai do portugués».

Deixando á parte os textos en portugués, malia que do punto de vista literario presentan maior calidade formal e temática, con sonetos de brillante factura, os «Dez poemas galegos» ábrense cun soneto imperfecto, que lle dá titulo ao volume, «Aldea lonxana», sobre as ruínas que deixa o transcorrer do tempo. «Foliada»,«Alba lucense» e «O neno e gaita» son mostras de poesía neopopularista no ronsel dos cancioneiros. Unha maior elaboración estética presenta «Cantiga partíndose», conformada en dísticos que representan un diálogo sobre a orfandade que produce a emigración, tema que tamén enchoupa as cuartetas de «Lonxanía».

Os catro últimos poemas galegos son os máis notables, «O poeta en Santiago» mestura a evocación lorquiana na súa chegada a Compostela e a rosaliana através da voz do propio Lorca. E Rosalía tamén inspira os sonetos «Santiago de Compostela» e «Soneto de adeuses na Galicia», para rematar con «Na cara do mar» que na temática é o menos galego de todos, xa que rememora a antiga denominación do río Siará, grafado posteriormente como Ceará, que lle dá nome ao estado brasileiro do que é orixinario Luciano Maia.

Miro Villar
AldeaLonxana01

Comentarios desactivados en Recensión a Aldea lonxana, de Luciano Maia, en Grial 210

Mai 23 2016

Recensión a Repoboar, de Celso Fernández Sanmartín, en Grial 209

Grial209
(Premer nas imaxes para agrandar o tamaño)

No último número, 209 (xaneiro, febreiro, marzo do 2016) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai unhas semanas xa anda polas librarías e que tamén se pode adquirir en edición dixital desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Unha poética singular» para dar conta da obra Repoboar, en edición de autor, do poeta e narrador oral Celso Fernández Sanmartín. Velaquí a devandita recensión ao completo:

Unha poética singular

Repoboar

Celso Fernández Sanmartín

Lalín: Edición de autor, 2015

Celso Fernández Sanmartín (Lalín, 1969) é un poeta que sempre camiña nas marxes do noso sistema literario e os seus libros adoitan aparecer en edición de autor, pola súa singularidade compositiva que non os fai adecuados á hora de seren integrados nunha colección canónica.

De feito, de toda a súa obra tan só o poemario Propiamente son captivo (1997) chegou a facer parte da colección poética que editou o proxecto cooperativo editorial Letras de Cal, un selo que publicou catorce obras entre 1997 e 2001, das que o título de Celso Fernández Sanmartín e A primeira visión de María Lado foron os lanzamentos inaugurais.

Antes dese título, Celso xa publicara en edición de autor, con formatos diferentes, as obras Divagacións iú (1991), O tigre das cenorias (1994) e (sen título) (1995). Na seguinte década, quizais absorbido polo desenvolvemento da súa carreira como coñecido e valorado contacontos ou narrador oral tan só deu ao prelo tamén en edición de autor, malia que desta volta figure a Imprenta Libraría Alvarellos, o libro Fucsia, talladas, estampados, boca (2001) e dez anos despois a obra que máis se asemella á súa nova entrega e que se titulou Gratas e boas novas (Edición de autor, 2011). Nela, como sucede nesta última entrega, vai mesturar a creación propia e a memoria narrativa atesourada durante o seu traballo durante anos nunha residencia da terceira idade de Lalín, de quen recibiu unha herdanza que nestes anos fixo revivir a través da recreación nos seus espectáculos de narración oral, cativando sempre a un público atento e agradecido coas súas historias.

Do mesmo xeito que en obras anteriores, a difusión de Repoboar (2015) tamén se sitúa nas marxes, pois a tiraxe é reducida e tan só chega a un selecto número de librarías, o que converte este e outros libros seus en pequenas xoias a conservar e de difícil catalogación para calquera biblioteca pública. Como considerarmos Repoboar nun catálogo de obras? Un caderno? Un folleto? Un libro? Quizais o termo máis impreciso sexa este último, mais só polo seu número de páxinas. De feito, o artefacto literario que nos presenta Celso Fernández Sanmartín mesmo carece de lombo onde pegar un rótulo cos datos.

O contido literario de Repoboar preséntase inserido nun sinxelo estoxo plástico transparente e consta de tres pezas en papel de diferentes tamaños e que aparecen en varios encartes. No primeiro, que se debe considerar a portada pois figura o nome do autor Celso Fernández Sanmartín e deseguida # núm. 1, decembro 2015. E antes do título Repoboar a seguinte anotación: Conto en conversa recollido en Lalín o sábado 23 de novembro de 2002 a Ana Acebedo Guerra (Anita de Zobra) 1919. Na súa parte posterior unha fotografía dunha cadeira e ao realizarmos o desencarte un conto de orixe popular sobre a orixe da Terra e que narra un preito entre deus e o demo, con presenza na historia de diversos animais como a ovella, o chasco e o pimpín ou a mula. Da transmisión oral dá conta o seu divertido remate:
E acaba así a historia?
Non sei, que eu era moi rapaza cando a oín.

O tamaño da segunda peza é moito máis grande e leva por título Laica. E engade: Para Manuel Otero López. Decembro, 2015. Trátase dun longo poema narrativo sobre o traballo nas minas de estaño e wolframio, que se completa con tres antigas fotografías. A primeira, na portada, reproduce unha páxina dun libro de familia que certifica o matrimonio celebrado o día «18 de Julio de mil novecientos cuarenta y cinco» entre o estradense Manuel Otero Matalobos e Carmen Bravo García de Arzúa. Onda o texto poético aparecen unha fotografía dunha cuadrilla de quince mineiros que posan diante da cámara coa roupa e cos trebellos nun descanso do seu labor de procura de mineral e aos que acompaña unha cadeliña. E na última imaxe un primeiro plano desta cadela, de nome Laica, e ao fondo os corpos borrosos de dous daqueles mineiros.

A narración poética ten moito de anotación etnográfica: Gastábase máis en festas que se aforraba / o que se sacaba da mina. / Moitos gardaban unha pebida como recordo / a memoria como é pobre e está chea de buratos / precisa de pezas firmes

O terceiro e últimos dos encartes, leva o nome do autor e como título Epílogo. Na cara externa veñen cinco imaxes de naturezas mortas: un anaco de madeira, un fragmento óseo e diversos minerais. O texto poético, a varias voces, presenta un diálogo filosófico existencial, do que son testemuño estes versos: Ata que un non se tropeza / non se lle aplica á pedra intención personal nen conversa / e ás veces un mesmo se enemista coa pedra / e cos significados/ Chamámoslle animismo a darlle voz ás cousas / que nos falan e contestan pola nosa propia inconforme boca

En definitiva, unha nova e inclasificable obra de Celso Fernández Sanmartín, mestura de xéneros e de formatos, que reafirma a perseveranza deste autor no seu singular e asistémico camiño creativo.

Miro Villar

(Premer nas imaxes para agrandar o tamaño)
Repoboar01
Repoboar02

Comentarios desactivados en Recensión a Repoboar, de Celso Fernández Sanmartín, en Grial 209

Next »