PolíticaArchive for the '' Category

Set 21 2017

Asinamos o Manifesto «Temos dereito a decidir»

Published by under Manifestos,Política

Un grupo de galegas e galegos, diante da deriva autoritaria do Estado respecto aos dereitos democráticos e nacionais de Catalunya e, destarte, do resto dos pobos do Estado, acordamos elaborar un manifesto público que poder á ser subscrito por calquera cidadá. Este manifesto ten dous principais eixos:

1. POLO DEREITO A DECIDIR

2. NA DEFENSA DAS LIBERDADES DEMOCRÁTICAS

Perante a convocatoria, polo Govern de la Generalitat de Catalunya, co apoio da maioría parlamentar, dun referendo o vindeiro 1 de outubro, dirixido a todas as persoas residentes en Catalunya e ás catalás residentes no estranxeiro, coa formulación da seguinte pregunta: Quere que Cataluña sexa un Estado independente en forma de república?, as e os abaixo asinantes manifestamos o seguinte:

O apoio á celebración desta consulta é un clamor entre a cidadanía catalá, segundo se ven amosando nas multitudinarias mobilizacións e actos desde a celebración da consulta do 9 de novembro de 2014.

Consoante o dereito a decidir, unha comunidade debe poder tomar decisións colectivas e poder decidir sobre calquera ámbito que lle atinxir, sen restricións previas ou alleas.

Este dereito está vinculado a un inalienábel principio de carácter democrático, o dereito de participación nas decisións políticas e na vida pública. Desta maneira tense recoñecido en casos como os de Escocia ou Quebec.
O dereito a poder celebrar este referendo ten como alicerce ser a canle de expresión da vontade do pobo catalán sobre o futuro político-territorial de Cataluña. Así, o pobo catalán debe poder exercer este dereito sen coaccións e atrancos que o limiten ou o impidan.

Defendemos o dereito a que este referendo se poida celebrar libre e pacificamente ao mesmo tempo que rexeitamos calquera tipo de medidas ou decisións que obstaculicen a realización do mesmo, xa que isto atropelaría os valores que deben presidir unha sociedade democrática.

As persoas impulsoras desta iniciativa, chamamos á cidadanía galega a subscribir este manifesto, asemade a participar en todas as mobilizacións que se convocaren, segundo os principios democráticos enunciados no mesmo.

Adherirse ao manifesto nesta ligazón:

http://dereitoadecidir.gal/

No responses yet

Set 19 2017

Artigo en QPC (XXXV): «Novos testemuños do franquismo de Eugenio López López»

Published by under Historia,Política


(ABC, 13 de xaneiro de 1957)

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para ofrecer novos testemuños do filofranquismo de Eugenio López, nome que aínda recibe o CEIP público de Cee. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Novos testemuños do franquismo de Eugenio López López

Esta semana principiou o novo curso escolar 2017 / 2018 e a cidadanía democrática aínda está na obriga de aturar que o CEIP Eugenio López de Cee continúe a honrar a memoria dun destacado dirixente que sempre estivo na elite dos cadros do ditador Francisco Franco, como xa denunciamos hai ano e medio na nosa primeira colaboración no dixital Que Pasa Na Costa.

Naquela altura exhumamos documentación sobre o seu nomeamento como «Director General de Enseñanza Primaria» no que se revelaban todos os seus antecedentes de militancia na administración franquista desde os anos sesenta, cando xa era responsable da Delegación Nacional del Frente de Juventudes.

O seu curriculum de servizo ao franquismo é enorme e prolongouse ata a súa última hora. Nesta nova colaboración exhumamos novos datos sobre esa colaboración co réxime, para escarnio e vergonza das e dos concelleiros da corporación de Cee que se opuxeron ao cambio de nome do colexio público, mais tamén para vergonza allea das persoas responsables desta área na Consellaría de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria.

Desta volta escollín dous acontecementos da súa biografía que amosan ben ás claras o seu afervoado compromiso coa causa franquista e que están moi separados no tempo, para que a diacronía sexa testemuña de que esa filiación e esa entrega entusiasta ao réxime nunca minguou.

O primeiro documento data do 13 de xaneiro de 1957 e foi tirado da hemeroteca dixital do diario madrileño ABC, que desde hai algúns anos ofrece acceso libre a toda a súa colección a través desta ligazón:

http://hemeroteca.abc.es/A imaxe que reproducimos correspóndese a unha noticia breve intitulada «CONCESIÓN DE CONDECORACIONES» e o seu primeiro parágrafo sinala:

«Por un decreto de la Jefatura del Estado, que publicó ayer el Boletín Oficial, se concede la Encomienda sencilla de la Orden Imperial del Yugo y las Flechas a los señores D. Luis Martínez de la Ossa, D. José Aguilar Espinosa, D. Guzmán Zamorano Ruiz, D. Ciríaco Elvira, D. Pedro Godoy, D. Antonio Avendaño Porrúa, D. Antonio Rodríguez, D. Juan Ramírez Filosia, don Leonardo Albert Espí y D. Eugenio López López.»

O segundo testemuño documental, ben afastado no tempo, é do domingo 18 de xullo de 1971, data que conmemoraba o Alzamiento Nacional, ou o que é o mesmo o golpe militar contra a democrática II República, e está extraído do Diario Oficial del Ministerio del Ejército, ano LXXXII, nº 160. (Tomo III, páx. 273-274) que na sección «DECRETOS» sinala:

«En atención a los méritos y circunstancias que concurren en don Eugenio López y López,

Vengo en concederle a propuesta del Ministro del Ejército, la Gran Cruz de la Orden del Mérito Militar, con distintivo blanco.

Así lo dispongo por el presente Decreto, dado en Madrid a diecisiete de julio de mil novecientos setenta y uno.

FRANCISCO FRANCO

El Ministro del Ejército
Juan Castañón de Mena.»

De 1957 a 1971 Eugenio López recibe dúas condecoracións do réxime franquista. Toda a súa vida de entrega xenerosa nestes testemuños que demostran, máis unha vez, o seu colaboracionismo coa ditadura. A Lei da Memoria Histórica segue a ser papel mollado en Cee. Alemaña ou Italia nunca permitirían que un cadro dirixente do nazismo de Hitler e do fascismo de Mussolini gozasen dun recoñecemento público e menos aínda nun colexio onde se debería formar e educar en valores democráticos.


No responses yet

Ago 31 2017

«Vinte anos», un poema de Xervasio Paz Lestón en diálogo con Ramón Suárez Picallo


(Ramón Suárez Picallo nun mitín en 1933)

A «Asociación Benéfica y Cultural del Partido de Corcubión» de Bos Aires, máis coñecida como a ABC de Corcubión e que aínda pervive hoxendía, acolleu e organizou entre as súas actividades ducias de palestras de contido galeguista, republicano e antifranquista, como entidade que facía parte da Federación de Sociedades Gallegas (FSG).

O verbo de Ramón Suárez Picallo, que xa se escoitara no local da entidade na preguerra, volveu ser escoitado o 26 de agosto de 1956, a quen antecederon no uso da palabra o poeta muxián Xervasio Paz Lestón, como director da revista Alborada e o presidente da ABC de Corcubión. Na súa intervención, Suárez Picallo lembra que o último discurso societario que pronunciara na Arxentina, antes de partir para Galiza para tomar parte na propaganda a prol do Estatuto de Autonomía, fora precisamente no local da ABC. Un ano despois, o 31 de agosto de 1957, Suárez Picallo recunca a esta palestra.

Na Memoria ou Tese de Licenciatura, A poesía galega de Xervasio Paz Lestón. Edición e estudo, dirixida por Xesús Alonso Montero e lida e defendida o 29 de xullo de 1997, da que boa parte do seu contido publicouse co mesmo título posteriormente pola finiquitada Edicións do Castro (1998), (re)compilei un poema do muxián que se titula «Vinte anos» e que no final indica:

Envío: A Ramón Suárez Picallo. “En lembranza, irmán Ramón, / da mañífica oración / dita no Centro Orensán, / antre bágoas de emoción, / aos mortos do sagro chan”.

«Vinte anos» apareceu publicado na revista da ABC de Corcubión, Alborada, nº 166, decembro de 1956. Non se conserva manuscrito nin mecanoscrito, coma sucede coa maioría dos poemas de Xervasio Paz Lestón, e está datado polo autor «31-8-1956».

Trátase dun poema que fai un exercicio da autocrítica, na que o noso poeta tan só estivo acompañado por Xosé Conde a quen se lle coñecen textos nese sentido, e reproba o papel xogado pola colectividade galega cara ao exilio, e tamén se recrimina con forza o escaso protagonismo e a fragmentación dos propios exiliados galegos á hora de xuntaren esforzos co obxectivo de derrubar o sistema. E do mesmo xeito temos palabras fondamente críticas co papel que xogaron na altura as «democracias» europeas e americana do momento con respecto á censura internacional do réxime de Franco –denominado lobizón do Pardo–. Velaquí o texto ao completo:

Vinte anos

¡Vinte anos sin xusticia
baixo silentes campas!
¡Na espera, en tanto afoga
tombal silencio o chau da pátrea!…
Catro lustros
na agarda,
rilando nos sartegos
a impodencia dos xustos contra a infamia.
¡Catro lustros clamando
castigo pra canalla!
______

¡Catro lustros, sí, levan nosos mortos
sofrindo vil estafa!
Seus sagros cadaleitos, na soedade,
quizáis sintan o mollo de unhas bágoas,
que das cuncas baldeiras
xurdan pol-a Terra, inda aldraxada,
si dende o alén os mortos
enxergan a dôr pátrea
côs ollos
da i-alma.
Quizáis, de vel-a, guinden
as bocas descarnadas
a dura eixecración de mudos berros
contra un mundo de farsa.
¡Contra o xogo dos cínicos tartufos
de concenzas retortas e lixadas!
¡Contra os pazos con sombras de tobeiras
onde con impudor trunfa a trapalla!…
______

O lobizón do Pardo
limpa as botas do khan da dólarcracia
e no tobo sinistro dos tahures
xogan a rexurdir o clan da swástica.
¡Como se aburan pra cebar de novo
a besta apocalíptica xermana!
¡Que pouco siñifican
pras falsas democracias
os milleiros de márteres galegos
e tamén os demáis de toda Hespaña!
Nin siquera parecen importarlles
os millóns de caídos na matanza…
¡Que teria de ser a derradeira,
asegún pregonaban!
¡Que falla de vergonza!
¡Que sinistra estafa!
______

¡Vinte anos! ¡Catro lustros
coa xusticia en tardanza!
(O xusto na cadea,
o marter baixo campa,
o eispatriado no eisilio…
¡I o criminal de garda!)
¿E que fixemos nôs, irmáns galegos,
pra adiantarlla?
Hastra eiquí,
cuases nada!
Todos somos culpables de egoismo,
de malgastal-o tempo vendo a palla
nos ollos do veciño,
e de ter esquecido a dôr da Pátrea.
Que non suceda máis
despóis da acesa, fradernal xuntanza,
i avencellemos forzas
sin eiscrusións inxustas i antipáticas.
Que tan acesas verbas
e tantas esperanzas
non sean convertidas
en fume de borralla.
Matinemos, irmáns, nos nosos mortos,
nos que na carce agardan,
nos fogares desfeitos…
¡nas liberdades pátreas!
¡Unión por Galicia!
¡Unión con toda Hespaña!
¡Ai de quenes a estorben, imprudentes!
¡Na frente han de levar siñal de infamia!

En lembranza, irmán Ramón,
da mañífica oración
dita no Centro Orensán,
antre bágoas de emoción,
aos mortos do sagro chan.

Envío: A Ramón Suárez Picallo.

Xervasio Paz Lestón

No responses yet

Ago 08 2017

«O banquete da libertá en Conxo, e Pondal», un artigo de Antón Zapata García

O 8 de agosto de 1939 tamén cadrou en martes, tal día coma hoxe, e nesa data o poeta Antón Zapata García publicaba no xornal bonaerense Noticias gráficas o artigo intitulado «O banquete da libertá en Conxo, e Pondal».

No volume Os últimos carballos do Banquete de Conxo, da autoría de Henrique Alvarellos, Xurxo Martínez González, Francisco Singul e Martín Souto (Santiago de Compostela: Alvarellos Editora / Consorcio de Santiago, 2016). O propio editor Quique Alvarellos escribe o texto «Banquete para 1500 en Buenos Aires», no que sintetiza algunhas pegadas do Banquete de Conxo na colectividade da diáspora, salientando que o Iº Congreso da Emigración Galega de 1956 escollera a data do centenario para as súas xornadas, coa celebración dun novo banquete con novos brindes como o proferido por Xosé Neira Vilas, mais tamén a súa anterior presenza nun artigo que o poeta Antón Zapata García asina en 1939 no xornal Noticias gráficas.

O texto de Zapata, que reproduzo, está recuperado na miña Tese de Doutoramento, dirixida polo profesor Xesús Alonso Montero, cuxo título foi A poesía galega de Antón Zapata García. Edición e estudo. Este traballo académico xa estaba a dispór de quen tivese interese na propia USC, aínda que nun espazo escasamente divulgado que se pode consultar nesta ligazón.

Sobre o xornal Noticias gráficas recollo un parágrafo da obra de Quijada Mouriño, Mónica (1991): Aires de República, aires de cruzada: la guerra civil española en Argentina, Barcelona: Sendai Ediciones, no que salienta que os dous diarios arxentinos máis identificados coa defensa da república española foron Crítica e Noticias Gráficas.

«En general, puede decirse que los diarios de ámbito nacional proclives a la República expresaron su definición de manera más contundente y abierta que los simpatizantes de Franco, identificados estos últimos con la postura oficial del gobierno, respaldada en la posición de Gran Bretaña y la Sociedad de Naciones a cuya influencia eran especialmente sensibles los dos grandes matutinos La Nación y La Prensa, por lo que intentaban con mayor o menor fortuna revestirse de una pátina de neutralidad desapasionada. A diferencia de estos diarios y del vespertino La Razón [más abiertamente franquista que los anteriores], los periódicos pro republicanos eran públicos y entusiastas gubernistas. Entre ellos, los más notorios e influyentes eran Crítica y Noticias Gráficas. [Enumera unha longa recensión das actividades do primeiro] (…) En los medios de la colonia española, eran afectos a los gubernistas las publicaciones Galicia, Noticiero Español y El Correo de Asturias, editados todos por diversos grupos de la colectividad».

Por parte, o artigo de Antón Zapata que vira a luz en Noticias Gráficas, Bos Aires, martes, 8 de agosto de 1939, foi reproducido posteriormente en Opinión Gallega, Bos Aires, nº 31, 19 de xaneiro de 1946. Velaquí o seu contido ao completo:

O BANQUETE DA LIBERTÁ EN CONXO, E PONDAL

Denantes d’aquel sonado banquete que se dou baixo da mesta carballeira de Conxo, onde, en irmandada amistade, estudiantes, artesáns e labregos, mariñantes e peixeiros, honoraron o abrente d-un risoño porvir galego —banquete no que o anfitrión era o cumial Pico Sagro, abesullante na lonxanía, cal un xigante Polifemo—, o vidente de Ponte-Ceso, esto é, Edoardo Pondal, xa tiña logrado un refulxente nome, non lle faltando nas súas tempas o aro de lus inicial d-unha futura santidade laica.

Mais, o verdadeiro sofrimento —aquel que se sinte na propia i-alma e no propio corpo ¡anque non deixe de sel-o aquelo outro que se refrexa en nós, escoado n-outras persoas!; o verdadeiro sofrimento, voltamos a eispresar, aínda non se afincare, adentrándose nos miolos e xemas do corazón de Pondal, deica despóis d-ese memorábel día de esgrevo rexurdimento galego.

Porque a door, a door democrática do povo, a door coscente, poucos son, verdadeiramente, os que a sinten, soio os elexidos pol-a natureza saben interpretal-a, logo de ser fideles testigos das inxustizas cometidas con aquel polos soxusgadores coma lle sucedéu e segue sucedéndolle a Galiza baixo a gadoupa insaciábel do Centralismo Unitario.

Foi, vendo cometer tamañas inxustizas contra do povo galego, que Pondal sintiuse poeta, irmán dos martirizados irmáns, poñéndose da súa veira có duro e afiado aceiro dos seus isaíacos versos revindicantes. Soio un nobre corazón como o do Solitario de Ponte-Ceso poido facer tan outo, tan fondo sacrifizo, pois fillo de nobre casa pudente, e con tíduo universitario de médeco, a regalada vida xamáis lle negaba, se quixese, os seus ridentes e mólidos favores. Mais él non quixo, que líu por aquelo que din uns seus versos do seu sucoscente:

“Tal do meu ser no fondo
levo unha lus lanzal
que d-un orixen grande
me dixen que fun xa…”

Os que o conoceron na seneitude —nós, por raís consanguiña, tuvemos esa grande e impagábel sorte—, cicáis poidan espricare o fondoso agarimo que Pondal sentía pol-o erguemento de Galiza. Refugaba ás cidades e vilas siñoriteiras, porque estas semellábanlle seren un encannamento do poider centralista. Ademáis, nado n-unha terra farturenta anque emprobecida pol-os foros e outros trabucos, vía acotío que aquela non progresaba ren, apesares dos esforzos e boa administración dos seus irmán labregos e peixeiros no pouco que o Estado lles devoltaba dos aportes, coma oprobiosa esmola.

E había algo máis na i-alma de Pondal que lle non consintíu acougamento: era o mandato da lus lanzal que, afondadamente, faláballe do seu grande orixen, da súa improrrogábel obriga de aituar como tipo representativo d-unha raza nobre e forte, a prol do melloramento da Nai Terra, pois eisí ll-o ordeaban os numens dos seus antenados dende o fondo do mais fondo do além.

El foi poeta galego, por aquelo que tan maxistralmente eispresou, refiríndose á fadal lei do canto; foi poeta pra facer restralar os seus broncíneos versos escontra dos que queren que Galiza lle sigan cantando cantos brandos, e pra que os seus fillos non desperten do seu no céltico carballal.

Mais a semente xa foi, nobre e acertadamente, ceibada n-os agros da concenza galega, a contar dende aquel día de groria do Banquete de Conxo, no cal o poeta, xunto con Aurelio Aguirre, Alfredo Brañas e outros arriscados e rebertes irmáns, estuveron preto de irse a dar c-ós seus corpos no presido hespañol de Fernando Póo, por mor —¡sabia culpa!— de unhas oitavas que, encumiando a libertade, recitóu Pondal.

Tan fondo, outo i-estenso enraigaron, fruitificando, os graus de aquela sementeira na miazosa e xogoral terra de Briganza —!a redimida anima galega xa oficiaba diante do fisterrán Ara-Solis consagratorio!— que non houbo nin hai cornecho un pouco civilizado no mundo onde non se falase e fale do rexurdimento galego. Non embargantes, o corpo da Terra Nai siguéu e segue estando aferrollado como no século XV.

Soiamentes faltaba o sacrifizo humán pra costrinxir máis avencelladamente os fruitos da xuntanza de Conxo c-ós fruitos dos simbólicos pinos do Bardo:

“Cando os duros machados
feren os altos pinos
e caen con estrondo
no chan de Bergantiños,
non caen non, en vano,
cal xigantes erguidos
sin groria e sin renome
n-os seus eidos nativos…”

Agora os seus fillos —os fillos dos homes, os fillos dos pinos— soldados da nobre causa da redenzón galega,

“… non caerán en vano
en oprobioso olvido…”

Agardemos, serea e afincadamente, o novo fruito, pois o humán sacrifizo xa se fixo e os mártires nosos, dende os Fisterras do além, dín na saudosa brétema como os pinos:

“…¡Ese… non pode, non, o duro ferro
nin a morte estinguilos!…”

(De “Noticias Gráficas”) Antón Zapata García

Comentarios desactivados en «O banquete da libertá en Conxo, e Pondal», un artigo de Antón Zapata García

Xul 27 2017

Artigo en QPC (XXXI): Tres sonetos de Antón Zapata García no Día de Galiza do ano 1947

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para recuperar «Tres sonetos de Antón Zapata García no Día de Galiza do ano 1947», publicados no Galicia, Federación de Sociedades Gallegas, hai agora 70 anos. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Tres sonetos de Antón Zapata García no Día de Galiza do ano 1947

Na cidade de Bos Aires e no bienio 1946/1947, como tentativa de superación dos diferentes puntos de vista existentes no exilio galeguista, constituíuse organicamente a denominada Comisión Intersocietaria de Entidades Galegas, que xa viña funcionando, de feito, desde o nacemento da Irmandade Galega e do Consello de Galiza. A Intersocietaria estaba composta por delegados da activa Federación de Sociedades Galegas, dos centros Ourensán, Coruñés, Lucense e Pontevedrés, das pequenas sociedades comarcais de Betanzos e da ABC de Corcubión e, finalmente, pola propia Irmandade Galega.

A Intersocietaria xuntaba todas estas entidades máis afíns coa finalidade de conmemoraren xuntas as datas patrióticas do 28 de xuño (aniversario da aprobación plebiscitaria do Estatuto de Autonomía de 1936), 25 de xullo (día da Patria Galega), 17 de agosto (día da Galiza Mártir, en lembranza do fusilamento de Bóveda como símbolo de todas as persoas represaliadas) e o 17 de decembro (aniversario da morte do mariscal Pardo de Cela).

Antón Zapata García, o poeta de Laxe, tivo sempre unha importante participación nas celebracións das diferentes datas patrióticas, malia o precario estado de saúdo dos seus derradeiros anos, pois faleceu na cidade bonaerense o 20 de xuño de 1953. Entre os numerosos testemuños que a prensa galega da diáspora nos deixou desa implicación están os tres sonetos asinados por Antón Zapata García no Día de Galiza do ano 1947 e publicados catro días despois no Galicia, Federación de Sociedades Gallegas (Bos Aires, nº 1016, 29 de xullo de 1947), hai agora 70 anos.

Na primeira páxina da publicación da FSG aparece este tríptico de sonetos co título común Precraros Fillos de Galiza, e introducidos pola dedicatoria «Ao poeta e irmán galego Avelino Díaz», porén os sonetos teñen cadanseu epígrafe: Edoardo Pondal, Teodosio “O Grande” (Emperador román) e A Vila de Laxe.

No primeiro, que se publica precedido dun retrato a lapis de Pondal que asina Cortés, un autor descoñecido para nós, xa nomea ao vate da Ponteceso como “o bardo patriota de encumiado lenguaxe”, lembra a súa participación na creación do himno galego, compara a súa voz coa do “reberte Isaías” e remata sinalando: n-un poema inmorrente anuncióu fastos días: / ¡Virá a lus para Iberia da Nazón de Breogán!…

No segundo evoca ao emperador romano Teodosio “o Grande” (379-391 a. de C.), do que Hidacio no preámbulo da súa Crónica afirma que era oriúndo da provincia de Gallaecia e da cidade de Cauca (actual Coca, en Segovia). E que xa mencionara tamén Alfonso Daniel Rodríguez Castelao no Libro Primeiro do Sempre en Galiza [1944]: «¡Qué importa que désemos un emperador a Roma e un Papa â Cristiandade, ou que a Paulo Osorio se lle deba o primeiro Tratado de Hestoria Universal!». Teodosio foi o impulsor do catolicismo como relixión oficial do estado, perseguiu os cultos pagáns e, como sinala Zapata no último verso, morreu na cidade italiana de Milán no ano 391 a. de C.

E finalmente, o terceiro dos sonetos é unha magnífica descrición lírica da vila que o vira nacer o 26 de febreiro de 1886, con referencias tamén sociolóxicas e históricas.

EDOARDO PONDAL

Foi o bardo patriota de encumiado lenguaxe
que na ialma sentío latexar nobres dons
pra salvar a Galiza de render vasallaxe
a poderes alleos e a galegos mandóns.

Como un rexo carballo de cumprido follaxe,
na nadal Ponte-Ceso, ao pé mesmo do Anllóns,
n-unha lira de bronce, de aceirado cordaxe,
noso Hino compuxo con homéricos sons.

N-unha patria de escravos despertóu xusta arela:
de chegar a ser ceibe da opremente Castela
que a calunia, i-enxuria, e arrebátalle o pan;

i-eisímade, o poeta, cal reberte Isaías
n-un poema inmorrente anuncióu fastos días:
¡Virá a lus para Iberia da Nazón de Breogán!…

TEODOSIO «O GRANDE»
(EMPERADOR ROMÁN)

NA óurea constelación que tén a humanidade
—filósofos e artistas, sabios, bardos e santos—,
fulxente como Sirio, destácase, entre tantos,
Teodosio —¡Astro Galego!— erguendo â Cristiandade.

Da deusa Themis crênte e amante da verdade,
un manumento fixo que non sofréu quebrantos:
seu código enxugóu do povo muitos prantos…
¡e ao mundo segue enchéndoo de fonda craridade!…

No imperio e no fogar románs súas leis cumpríanse,
e, máisimo guerreiro, seus trunfos repetíanse,
da Gran Bretaña âs terras de Ourente e de Fenicia.

E homilde —igual que cando o seu solar deixara,
chamado por Graciano, e a ROMA reorgaizara—,
¡Milán vío-o morrer lembrando â Nai Galicia!…

A VILA DE LAXE

AO pê da «Arca grande», e sobre a pedra dura,
a filla ben querida dos ártabros, laxesa,
espéllase n-as ondas tranquías, coor turquesa,
pieitando os seus cabelos de ourífica finura.

De pesca e mariñeira tên a lanzal feitura,
e, de outo señorío, tamén prestanza acesa:
pol-o abolengo, pode ser céltica princesa,
pois, n-ela, de Altamira, o embrema ainda figura.

No vran, as súas praias son leitos de puntillas
enonde a siesta dormen as peixadoras quillas
sin relembrar nortadas, trebóns e furacáns;

e cando na invernía o mar morde os cantiles,
e afonda lanchas e homes, e tira côs petriles…
¡a branca vila enlóitase pol-ôs mortos laxeiráns!…

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XXXI): Tres sonetos de Antón Zapata García no Día de Galiza do ano 1947

Xuñ 28 2017

Artigo en QPC (XXIX): «Efeméride: No 80 aniversario da publicación de “Na morte de Lexandro Bóveda” de Antón Zapata García»



(Ilustración de Castelao para o poema «Na morte de Lexandro Bóveda» e retrato realizado polo pintor Maside)

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para lembrar o primeiro poema ou epicedio en galego escrito sobre o asasinato de Alexandre Bóveda no artigo intitulado «Efeméride: No 80 aniversario da publicación de “Na morte de Lexandro Bóveda” de Antón Zapata García». Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Efeméride: No 80 aniversario da publicación de «Na morte de Lexandro Bóveda» de Antón Zapata García

O 17 de agosto de 1936 pasaron polas armas tras unha fraude de Consello de Guerra a Alexandre Bóveda Iglesias, no Monte da Caeira (Concello de Poio). Pouco despois da derrota republicana na Guerra Civil Española, no exilio a Irmandade Galega (órgano político que substituíu ao Partido Galeguista), con Castelao á cabeza, instituíu esta data como Día dos Mártires Galegos, que tamén foi chamado Día da Galiza Mártir. Na actualidade varias entidades e algúns concellos programan actos na súa memoria, entre os que salientan os que realiza a Fundación Alexandre Bóveda.

E tal día coma onte, hai 80 anos, publicouse o primeiro poema en galego na súa memoria. Trátase de «Na morte de Lexandro Bóveda» do poeta laxés Antón Zapata García, autor ao que consagrei a miña Tese de Doutoramento onde escribín:

«A crueza da guerra civil española e, sobre todo, a represión desencadeada polos falanxistas en terras galegas serán decisivas para que o estro poético de Antón Zapata García se volva cada vez máis comprometido. De feito, o seu poema Na morte de Lexandro Bóveda, publicado no Galicia o 27 de xuño de 1937, convértese na primeira composición en galego que evoca o asasinato do secretario de organización do Partido Galeguista».

En efecto, apareceu no Galicia, Federación de Sociedades Gallegas, Bos Aires, nº 524, 27 de xuño de 1937. Publicouse precedido dun debuxo sen asinar (aínda que se atribúe a Castelao), que representa o rostro de Bóveda asasinado cunha bala na fronte. De aquí foi reproducido polo académico Xesús Alonso Montero, na Coroa poética para un mártir. 35 poemas á morte de Alexandre Bóveda (1936-1994). Vigo: Xerais, 1996. O profesor nas súas «Notas ós poemas», ademais da localización do texto e doutros datos de interese, sinala: «No verso 53 cítase, entre os asasinados, a Ánxel Fole, crenza moi estendida nestas datas». O poema de Antón Zapata tamén foi compilado por Fernández Rodríguez, Manuel (2006). Poemas pola memoria (1936-2006). Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. 93-96. Velaquí o texto ao completo:

NA MORTE DE LEXANDRO BÓVEDA

Pra tí, Lexandro Bóveda
—¡irmán escrarecido,
vida próveda!—:
Con requeimantes bágoas nos ollos
e na dôr afundido,
non encontro máis verbas no contido
do noso craro idioma, que adouraste,
(¡pra maldicer aqueles que os ferrollos
de Galiza remachan noite e día,
anque tí os perdoaste,
porque eras nobre, bô e xeneroso!),
que estas verbas: ¡Non son da nosa caste
os lobicáns e os lobos da xauría
que os dreitos arrasóu do povo noso
e â túa intelixéncea aborrescía!…
¡Non é!, ¡non é! da nosa enxebre sangue
a banda de traidores,
malvados e asesiños
que â nosa terra abrangue
i-ôs seus máis caros fillos, guiadores,
asesiñaron xunto ôs seus filliños
—nas aldeias, nos montes e nos vales—
i-ô pé dos seus maores
ou xunto ôs seus igoales
—d-abós e pais, d-irmáns ou da siñora—,
e, por eles, agora,
“A CAMPANA d-ANLLÓNS”, doída, tangue
e a irmán, de BASTABALS, doída, chora!
¿Qué van ser irmáns, pra nós, os seres
que trouxeron â moura moureiría
—empúdeca, babeante, sin homía—,
non respetando nenas nin mulleres?:
¡Galegos desleigados, sin concencia,
que n-houberon cremencia
pr-aqueles bôs irmáns das nosas almas,
esgrevos lumiñals da nosa cencia
e sopostallos lus das nosas artes
das nosas forzas vivas
—¡sinxelamente calmas!—
asesiñados todos no CAMIÑO
da REDENZON das LUCES RÊDIVIVAS,
dos sagros balüartes
da Sancta COMPOSTELA
—¡Nova XERUSALEM tremente en palmas,
procramada na voz da BERENGUELA!—
e que se choran xá por todas partes,
con fraternal cariño,
por onde padricaron
e, boandanzas, cantaron
ô pé do Altar da Patria, car-ô Sole:
Quintanilla, Casal, Díaz Baliño,
Xan Carballeira, Casas, Lustres Rivas,
Xosé A. Suárez Picallo, Anxel Fole
e outros centos de irmáns non menos outos
ô corazón que os chora xa finidos:
¡Co-as balas dos traidores furacados
diante ô tráxico asombro dos petoutos
e os “Queixumes dos Pinos” abraiados!,
mouradores no ALEM, ¡non redimidos!,
e que recraman, ¡forte!, ser vengados!…
Tí fóstel-o Moisés que abreu as fontes
das riquezas da Nosa Nai Galega,
hastra agora aldraxada, magöante:
¡Pol-os necios, pechándolle ourizontes;
pol-os pillos, roubándolle a talega;
e facéndoa, os caciques, emigrante!…
¡Tí fostes, bô Lexandro, o Xesucristo
diante ô Abrente das luces do Dereito
ensinando os Camiños da Verdade
—¡car-a cara co-a lus da Dinidade!—
e, por eisí aituar, teu nobre peito,
aniñando tenruras, foi desfeito
no crime mais atrós nos homes visto!…
Tí, como os Precursores,
meresces os máis férvedos loubores.
¡No “Alem”, no “Mar dos Silenzosos”,
na “Soidade”, onde mores,
teral-o ben querer dos irmáns nosos!
¡Non-os chores, Lexandro, non-os chores
na tráxica partida!:
¡Tí seral-o Druída
oficiando no Altar do Sentimento!:
—¡Por todol-os irmáns que nos mataron
por amar o Galego Encumiamento
que agora, como outrora, nos tallaron
n-un crime xamáis visto!;
mais, como Xesucristo,
no triste camposanto…
¡¡terá Rexurdimento!!…
¡¡Santo!!… ¡¡Santo!!… ¡¡¡Santo!!!…

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XXIX): «Efeméride: No 80 aniversario da publicación de “Na morte de Lexandro Bóveda” de Antón Zapata García»

Mai 26 2017

Artigo en QPC (XXVII): «Os artigos literarios de Baldomero Cores no diario vespertino La Noche»



[Fragmento do artigo «Leyendo a los buenos» (04/07/1953), onde lembra o cheiro a balea podre da factoría baleeira de Caneliñas, e «La tradición jacobea en el Finisterre. Duyo, la ciudad asulagada, y Mugía con su barca de piedra» (31-12-1953)]

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para falar sobre «Os artigos literarios de Baldomero Cores no diario vespertino La Noche», unha anotación que tamén fixo parte do meu relatorio «O mundo literario de Baldomero Cores Trasmonte», nas Xornadas que coordinou o amigo bibliotecario José Ramón Rey Senra en Cee. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Os artigos literarios de Baldomero Cores no diario vespertino La Noche

Entre os anos 1946 e 1967 publicouse en Santiago de Compostela o diario vespertino La Noche, que durante un breve período (de outubro de 1949 a xaneiro de 1950) tivo un dos mellores suplementos semanais na historia da prensa galega. De preponderancia literaria, aínda que abríndose a outras temáticas relacionadas cos intereses da sociedade galega, chamouse La Noche. Suplemento del sábado e a súa dirección e coordinación estivo nas mans de Salvador Lorenzana (pseudónimo de Francisco Fernández del Riego) e de Santiago Fernández (pseudónimo de Xaime Isla Couto), dous homes que habían ser fundamentais na fundación da Editorial Galaxia o 25 de xullo de 1950.

Na reprodución de La Noche. Suplemento del sábado (Edición facsímile do Centro de Investigacións Lingüísticas e Literarias Ramón Piñeiro. Santiago de Compostela: 1996), Baldomero Cores Trasmonte asina, co título «A codificación da galeguidade en anos difíciles (1949-1950)», unha excelente crónica do mundo cultural e literario dos anos cincuenta, de lectura imprescindible para coñecermos que non todo era un ermo no ecuador do franquismo e que o galeguismo estaba a rearmarse desde as trincheiras culturais.

Baldomero Cores era moi novo, aínda estudante, e a súa sinatura non aparece no Suplemento, mais foi un asiduo colaborador do diario vespertino La Noche, onde publicou varios artigos de temática diversa, de feito o primeiro que localizamos versa sobre un tema deportivo «Juego duro y su represión» (28/03/1953), que analiza desde o punto de vista legal. Entre os artigos, alén dos de música, de arquitectura (Salamanca, Alacante…) ou dos de arte que lle dedica a pintores como Maside, no que atinxe ao mundo cultural e literario cómpre salientar:

«Biografía perenne» (11/04/1953) centrado nas biografías de Zweig aborda as dificultades do xénero.

«Rodembach y Viqueira» (30/05/1953) de interese por relacionar a poética do simbolista francés Georges Rodenbach e do galego Xohán Vicente Viqueira, filósofo e pedagogo a quen se lle dedicou o Día das Letras Galegas en 1974, e do que falará en posteriores traballos como nun amplo artigo publicado no Xornal electrónico da USC, no que tamén hai referencias a unha moi pouco coñecida revista de vida efémera que dirixiu denominada Atenea.

«Leyendo a los buenos» (04/07/1953), unha recensión de Anilina e Átomo, dúas obras de Karl Aloys Schenzinger, onde lembra o cheiro a balea podre da factoría baleeira de Caneliñas.

«En torno a “Mujeres Soñadas”. Genio e ingenio de René Clair» (10/07/1953),unha análise da mentada obra do cineasta e escritor francés, cuxo título orixinal era Les belles de nuit.

«La tradición jacobea en el Finisterre. Duyo, la ciudad asulagada, y Mugía con su barca de piedra» (31-12-1953).

«”Filosofía de la existencia”. Un libro revelador» (27/11/1954), recensión da obra do filósofo alemán Otto F. Bollnow.

«Envío supersónico» (03/03/1954), sobre a película La barrera del sonido (The sound barrier), dirixida por David Lean e producida por A. Korda.

«Del libro al hombre» (27/03/1954), centrado no mundo das bibliotecas e dos bibliotecarios.

«Existencias inexistentes. Para Castroviejo y Cunqueiro» (07/05/1954), onde para falar da Santa Compaña relata unha experiencia persoal que lle acontece onda a Fábrica de Carburos.

«Gestación de un arte visual» (10/06/1954), sobre a primeira película en cor de Jean Renoir El río (The river), que relata un drama dunha moza inglesa nunha India aínda colonial.

«Radiografía de la tienda» (06/09/1954), describe a curiosa tenda zamorana que denominan «O Pazo da Saudade» e bota man dos versos de Rosalía de Castro.

«Sociología de la elocuencia. I. El discurso» (07/04/1955) e «Sociología de la elocuencia. I. La conferencia» (15/04/1955), que dedica a dous magníficos oradores, Ramón Otero Pedrayo e Domingos García-Sabell.

«Influencia de Concepción Arenal sobre la Pardo Bazán. Posibilidad de una ciencia galaica» (16/03/1956) ou «El ensayo de Concepción Arenal» (24/11/1956).

«”Iglesias fisterranas”. Estudiadas por José Ramón y Fernández» (09/03/1957), unha recensión da mentada obra de Fernández Oxea, onde Baldomero Cores reivindica os estudos de Esmorís Recamán. Hai unha interesante resposta de Juan Romero un mes e medio despois (24/04/1957) sobre San Marcos de Corcubión (cita o médico de Toba Juan López Bermúdez).

«Homenajes sentimentales y homenajes prácticos» (19/04/1957), unha crítica sobre a realización dalgunhas homenaxes literarias, con especial mención a Rosalía de Castro.

«La Costa de la Muerte en el Arte» (20/07/1957), onde analiza os cadros de Garabal (Manuel López Garabal) e de Concha Vázquez. Garabal era colaborador tamén do Suplemento e no nº 8 (sábado, 3 de decembro de 1949) publica «Mozas de Fisterra» (Ilustración e texto).

Tamén é de sumo interese outro moito máis breve, co epígrafe «Incunables futuristas», no que reivindica a publicación dun libro inédito de Juan Pernas Leira, do que sinala que publicou os seus primeiros poemas en castelán precisamente en Nemancos e os primeiros en galego na revista Vamos. Artigo no que fala da poesía de Rosalía, de López Abente ou dos “vangardistas” Manuel Antonio e Amado Carballo. (31-12-1953)

Nos anos posteriores, por circunstancias biográficas, a súa feraz colaboración con La Noche vaise facer máis esporádica, porén quixera rematar coa lembranza do seu artigo «La poesía y el mar» (29.09.1963), no que cita a presenza do mar en escritores de diferentes épocas, desde Martín Códax até Amado Carballo ou Manuel Antonio. Nun parágrafo cita os nosos poetas entre os autores que refliten nos seus versos a Costa da Morte:

La Costa de la Muerte, que tiene poca novelística, posee, en cambio, una gran aportación poética. Pondal nos da una versión muy sugerente del mar en la parte septentrional de la Costa de la Muerte. Antón García Zapata [sic], un poco más abajo, también insiste en lo mismo, pero con un sentido marinero más amplio, por lo que convendría reconocer con mucho cuidado la presencia de este magnífico y sutil poeta. Y ya en pleno corazón de la Costa de la Muerte, entre Vilán y Finisterre, está López Abente, el mejor cantor del mar gallego.

[Fragmento do artigo «Existencias inexistentes. Para Castroviejo y Cunqueiro» (07/05/1954), onde para falar da Santa Compaña relata unha experiencia persoal que lle acontece onda a Fábrica de Carburos e «”Iglesias fisterranas”. Estudiadas por José Ramón y Fernández» (09/03/1957)]

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XXVII): «Os artigos literarios de Baldomero Cores no diario vespertino La Noche»

Abr 26 2017

A destrución de Gernika en dous poemas de Antón Zapata García


(Fragmento da portada de L’Humanité. Organe central du Parti communiste français, nº 14012, 28/04/1937/04/28. De dominio público na Bibliothèque nationale de France)

A pequena biobibliografía de Antón Zapata García (1886-1953), en catro páxinas, escrita por Alberto Vilanova Rodríguez foi durante moitos anos a mellor aproximación á vida e á obra do poeta de Laxe. A maioría dos datos que deu a coñecer nese traballo pioneiro son aínda hoxe fundamentais á hora de afondar no estudo do poeta. Con todo, hoxe podemos poñer en cuestión algúns aspectos, nomeadamente algún dos seus parágrafos finais, nos que Vilanova afirma:

Zapata falleció en Buenos Aires el 21 de junio de 1953. Dejó inéditos un poema dedicado a la destrucción de Guernica y muchas fichas para un “Diccionario vasco-castellano” en el que llevaba trabajando varios años.

O devandito poema, escrito en castelán e intitulado «Elegía a la Maite Guernica», apareceu publicado en Noticiero Español, nº 373, Bos Aires, 23 de xaneiro de 1938), acompañado ao final dun breve “Vocabulario vasco y su traducción”. Vilanova ben puidera estar referíndose a este texto e a este traballo de compilación lexicográfica, pois non temos ningunha noticia da existencia do proxecto de Dicionario ao que fai referencia. A reprodución conservada no Arquivo da Emigración do Consello da Cultura Galega non permite ler a palabra incompleta do encabezamento, aínda que ben puidera ser Madre.

Antes deste texto a destrución de Gernika xa se cita no longo romance heroico antifascista, desta volta en galego, intitulado «¡¡Cristialobos!!…», do que coñecemos dúas versións. A primeira apareceu no Galicia, Federación de Sociedades Gallegas, Bos Aires, nº 535, 12 de setembro de 1937 (de aquí foi compilado por Fernández Rodríguez, Manuel (2006). Poemas pola memoria (1936-2006). Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. 118-121), e publicouse precedido dun debuxo sen asinar, que representa a dous lobos enfrontados a unha cruz. A segunda versión apareceu meses despois en España Republicana, Bos Aires, nº 423, 11 de xuño de 1938.

O poema abonda na condena dos crimes do franquismo, desta volta incorporando ao discurso a denuncia da intervención italiana e xermana: “os Rómul-Remos —lobos— i-os teutónicos / os que invadindo a Hespaña, traicioneiros”, ademais dos norteafricanos e da igrexa, que son novamente citados como cómplices do masacre. É, sen dúbida, o texto que utiliza unha linguaxe máis dura e forte nas acusacións, que principia sinalando a procura dunha verba que resuma todo, porque todas as palabras están esgotadas, e remata: “¡¡vel-haí têndes a verba que arelaba / pra máis ametrallarvos!! ¡¡¡Cristialobos!!!…”, un neoloxismo de invención propia que vai utilizar noutras composicións. Porén, este longo poema pode resumirse neste verso, que indica ben ás claras a fonte da súa inspiración: “¡O feixismo, en Guernica, superóunos!…”.

Velaquí ambos e dous poemas ao completo:

¡¡CRISTIALOBOS!!…

I
Ando buscando sempre unha parola
que teña máis valer que decir: ¡monstro!
unha parola que non sexa: ¡crime!,
unha parola que non diga: ¡noxo!…

Unha parola busco —¡xa fai tempo!—
pra condenal-os crimes dos faiciosos,
pra condenal-os fillos d-unha lumia:
¡os Rómul-Remos —lobos— i-os teutónicos

os que invadindo a Hespaña, traicioneiros,
—¡na Abisinia e na Bélxica vils dougos!—,
non pensaron, côs Xudas Iscariotes,
que os Imperos non campan dos histriónicos!.

II
Non é, ¡non é!, a verba qu-eu arelo,
poider decir, berrándolle: —¡Petouto!—
a quen, poidendo, moito ben facere
fala do vaticán, e… ¡siga o choio!

Ê un algo terríbel que non hacho
no lenguaxe varil dos bardos nosos,
algo máis forte que, a Xehová, chamarlle
—¡Fillicida!, ¡protervo!, ¡paranoico!…

Un algo formidábel, despiadado:
Un ¡ACUSO! ferós, teratolóxico,
como a verba trenante de Isaías
restalando lostregos apostróficos!…

III
Eu fálovos do crime máis horribre
que non tên comparanza en ningún povo.
¡Algo eisí como un negro catacrismo
sideiral, de espanto mitolóxico!

Algo eisí como o istinto neroniano
que ollar quixo na entrana que enxendróu,
algo eisí como Herodes degolando
ôs probes inoscentes… ¡por un solio!

Algo eisí como cando Xesucristo
sofréu as vils cuspidas sobr-ô rostro:
¡As gárgolas desfeitas, dos empireos
e dos mares galgantes o balbordo,

soio poden falar de tal vileza,
furacando nos tímpanos dos xordos!:
¡Tornarán as cuspidas da inominia
âs faces espantadas dos seus donos!…

¿A pánica pavura apocalíutica?;
¿o Dioivo enxendrando maremoltos?;
¿o fogo devourando ôs numantiños?;
¡O feixismo, en Guernica, superóunos!…

¡Superóuse o feixismo, asesiñando
de Galiza ôs seus fillos lumiñosos!
¡superóuse na rexa Eistremadura
i en Madride invencíbel dos heroicos!…

IV
Non son de Atila os homes bestizados
oubeando, na Europa, como lobos:
¡Aquéles inda tiñan varonía!:
¡Son os mouros!, ¡os mouros!, ¡¡son os mouros!!

Son os fillos de… ¡Alá!, ôs que Sant-Iago
—o Nobre Pelengrino, o Dolce Apóstolo—
escorrentóu d-Hespaña, con parábolas,
e, agora, ¡os seus verdugos!, fan arrolos

e as Pilaras espúreas, desleigadas,
que visten de feixistas —¡marimonos
e mulas do pesebre contra Cristo!—,
soio arelan seus brazos impetosos…

Son os fillos de Franco e Torquemada
alcendendo as fogueiras dos oprobios:
¡a ruíña d-Hespaña diante ô mundo,
benzoada cô cuspe dos hisopos!.

V
¡Xurdiron, co-a traición, os Anti-Cristos
pra trocar Libertade en Manicomio!:
¡non pensar nin siquera que s-ê xente,
nin gruñar tan siquera como os cochos!

Non ser xente: ¡ser besta de espelunca!…
Non têr verbas nos beizos: ¡sô ferrollos!…
¡A calar!, ¡a calar!, ¡como as Esfinxes!:
¡C-ô silenzo das pedras e dos mortos!…

¡A calar!, ¡a calarse!… ¡que non ouzen!:
—¡Xa volve o Santo Oficio, c-ôs faiciosos!…—
¡Non chorar pol-os deudos, ¡tan siquera!,
nin axuda prestarlle ós probes horfos!…

Non ollar que a Alborada vai chegando
dos Dereitos Demócratas do Povo,
que a Hespaña oferdarán como tributo
os Novos Espartacos xenerosos!…

Mentras chega —¡xa van os Cirineos
co-a Crus da Libertá ceibando promo!—,
¡¡vel-haí têndes a verba que arelaba
pra máis ametrallarvos!! ¡¡¡CRISTIALOBOS!!!…

ELEGÍA A LA MAITE GUERNICA

A la eximia [***] de Mújica.

Como una madre muerta
—cruelmente mutilada
por un odio feroz que nadie explica
porque era un arca santa siempre abierta
de par en par, jesucristianamente
al generoso dar jamás negada
y a la caricia cierta—,
¡así yace GUERNICA
ametrallada ignominiosamente
por la saña de MOLA!:
¡Completamente sola
en medio a la campiña desolada,
también ametrallada,
cobarde, impunemente!…
* * *
Por los prados, plantíos y jardines;
por el florido huerto
—que afloraban sonrisas
para la gente suya y forastera—,
ya los céfiros no afinan sus violines
ni, tampoco, las brisas,
de sus “chistus” entonan el concierto
en ágiles “aurrescus” y “arcudanzas”,
en efusión pueblera,
trenzando la inocencia con las risas,
“zorcicos”, “ariñaris” y esperanzas:
¡Sólo dicen que ha muerto
la ciudad venerable del eusquera!…
* * *
Por medio a sus ruinas,
anda el alma de AITOR, llorando duelos
al ver despedazados, por los suelos,
—por la asesina garra
de fascistas halcones—,
los amplios ventanales y balcones
que supieron amar las golondrinas
con tiernas melopeas
de una “goixeco izarra”,
los techos de las clásicas “echeas”,
los templos donde oraron mis abuelos
y el roble que dictó la LEGUE-ZARRA!
* * *
Anda el alma de AITOR —¡el Padre Ibero!—
ensombrecida del tamaño ultraje
del negro bandidaje
al sacrosanto Templo de su Fuero,
en los ojos brillándole el coraje
de un noble corazón, valiente y puro,
y en la diestra el acero
señalando el Futuro…
¡Todo es luto y tristeza
donde ha sido la gloria de Vizcaya!…
El ánima de AITOR —¡el buen AITOR!—,
el vasco de una pieza,
no implora ni desmaya:
Tan sólo un estertor
de contenida furia
se expande en su redor…
¡mas no profiere injuria!…
Hincada ante la noche y los escombros,
destoca de la boina la cabeza
—¡que un halo santifica
derramado en sus hombros!—,
y, por sus muertos, reza,
¡¡llorando por GUERNICA!!…
* * *
Después, entre las ruinas —cuando el viento
avanza de las cumbres del AMBOTO
y atraviesa las calles escombradas
y de sangre leal santificadas
(¡la sangre de millares de inocentes!),
para expresar su trágico lamento,
en eúsquera remoto,
por los hijos y bienes ya perdidos,
por las más buenas gentes
de la ciudad de leyes más sagradas
que al orbe dió el humano—,
¡tan sólo, persistentes,
dolientes,
gemebundos,
se escuchan, penetrantes, los aullidos
de los pobres “chacurras” vagabundos
—¡los humildes “chacurras” perseguidos
del invasor villano!—,
llamando en vano, ¡en vano!… ¡en vano!…
a sus dueños por siempre ya extinguidos!…
* * *
Ha de llegar un día
—¡GUERNICA, madre mía!—,
que hemos de ir todos, alentando o muertos,
a rendirte doliente pleitesía
—¡tú, que te hallas tan sola!—
en donde más sufriste por ser buena:
En tus casa y templos, en tus huertos,
en tu “camposantue”, en tus landas,
y en la profunda pena
de ver tu población en agonía,
que en mártir te aureola:
¡Para besar tus piedras venerandas
y el “Guernicaco Arbola”!…
¡¡Espéranos, “maite”!!…

Comentarios desactivados en A destrución de Gernika en dous poemas de Antón Zapata García

Mar 09 2017

Artigo en QPC (XXII): El Eco de Mugía (1902-1904). No 115 aniversario dunha cabeceira da prensa costeira


(As imaxes das cabeceiras proceden de exemplares fotocopiados do fondo documental do antropólogo Manuel Vilar Álvarez a quen moito lle agradezo a súa cesión)

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha lembranza dunhas das cabeceiras históricas da imprensa da Costa da Morte. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

El Eco de Mugía (1902-1904). No 115 aniversario dunha cabeceira da prensa costeira

Algún exemplar recuperado polo antropólogo muxián Manuel Vilar Álvarez foi o meu primeiro achegamento ao quincenario El Eco de Mugía, que naceu hai 115 anos, en 1902, e que deixou de se publicar en xullo de 1904. Foi todo o descubrimento que me había ser moi útil cando elaborei a Antoloxía Poética de Gonzalo López Abente (Espiral Maior: 1995).

Un par de anos despois tiven que profundar un pouco máis no estudo do devandito periódico, cando principiei a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra, pois tiven a honra de ser un dos redactores que elaborou as fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). No primeiro volume o artigo sobre El Eco de Mugía é da miña autoría, aínda que por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega:

«El Eco de Mugía. Periódico Independiente. Defensor de los intereses generales del partido judicial de Corcubión» así eran a cabeceira e o subtítulo deste xornal que apareceu en Muxía no ano 1902. Publicábase os días 15 e 30 de cada mes e o seu director-propietario era o poeta local Gonzalo López Abente. O último número do que temos constancia é o 42, do 15 de xullo de 1904, que se abre coa nova do falecemento de Xulia Abente Lago, nai do poeta, e unha esquela da redacción que cobren toda a portada. Gonzalo López Abente era o autor da maioría dos artigos, moitos deles asinados con pseudónimos. Con frecuencia o xornal publicaba contos ou poemas, cunha notable presenza da literatura en galego. Así, no número 21, do 13 de setembro de 1903, que sae canda as festas locais da Barca, hai numerosos poemas en galego asinados por Victorino Abente Lago, Aurelio Ribalta, Galo Salinas Rodríguez, Florencio Vaamonde, Francisco Tettamancy, Uxío Carré Aldao, Salvador Golpe e Víctor Castro Rodríguez. Ademais, reproducen o poema «A romaría da Barca» de Rosalía de Castro e publican un conto de Enrique Labarta Pose sobre o mesmo tema. Este relato vai suscitar unha interesante polémica nos números que seguen, pois é criticado polo párroco de Muxía que o consideraba difamatorio. Nos poucos exemplares conservados sobrancean as plumas de Víctor Castro Rodríguez e do propio director da publicación, que asina moitos poemas.

Malia non o precisar na anotación parece obvio que a desaparición de El Eco de Mugía coincide co pasamento da nai do poeta. Como datos a engadir a esa ficha, nomeadamente literaria, aínda se podería subliñar que foi o banqueiro e político muxián Manuel Miñones Barros (que anos despois foi alcalde de Corcubión e pai do deputado republicano José «Pepe» Miñones Bernárdez, asasinado en 1936) o principal mentor do periódico, malia que a alma mater como fundador, propietario e director foi como xa se comentou o poeta Gonzalo López Abente. E tamén se sabe que nos seus inicios mantivo algunhas polémicas por defenderen intereses políticos contrapostos ou diverxentes co periódico El Celta de Corcubión (1901-1902), como cita o noso investigador Luís Lamela na súa obra Pepe Miñones. Un crimen en la leyenda (1900-1936) (Edicións do Castro: 1991), de obrigada lectura como moitos outros traballos que levan o aval da súa sinatura.

Aínda que o xornal coruñés La Voz de Galicia e o compostelán El Eco de Santiago saúdan a súa aparición durante os primeiros meses de 1903, temos varios testemuños de que o primeiro número (ata hoxe ilocalizable) do quincenario El Eco de Mugía debeu saír en novembro de 1902, pois así o recollen senllas anotacións breves de La Idea Moderna. Diario democrático de Lugo, no seu núm. 3576 (20-novembro-1902) e na emigración El Eco de Galicia. Órgano de los gallegos residentes en las Repúblicas Sud-Americanas, no seu núm 402 (20-decembro-1902). Daquela será en novembro cando celebremos o 115 aniversario do xornal, do que por certo a monumental base de datos do proxecto Galiciana. Biblioteca Dixital de Galicia (http://biblioteca.galiciana.gal/gl/inicio/inicio.do) aínda non posúe ningún exemplar dixitalizado. E é unha tarefa que se debería realizar antes de que desaparezan os ben escasos que se conservan a día de hoxe.

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XXII): El Eco de Mugía (1902-1904). No 115 aniversario dunha cabeceira da prensa costeira

Dec 21 2016

Artigo en QPC (XVIII): «Nos oitenta anos (1936 – 2016) dun decembro negro na Costa da Morte»

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para lembrar a represión franquista no territorio máis amado. Co texto intitulado «Nos oitenta anos (1936 – 2016) dun decembro negro na Costa da Morte», hai pois oitenta anos daquela barbarie. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Nos oitenta anos (1936 – 2016) dun decembro negro na Costa da Morte

A lembranza da barbarie do asasinato en decembro de 1936 dos sindicalistas de Cee non foi desta volta esquecida, malia a inhibición do goberno municipal de Cee, aínda obsesionado no esquecemento destas persoas de ben que naceran ou traballaban na localidade.

Todos e todas nós coñecemos a súa historia grazas ao impagable labor de Luis Lamela García, quen por volta de 1995 publicou Crónica de una represión en la «Costa da Morte», na desaparecida Edicións do Castro que dirixía o finado Isaac Díaz Pardo. Malfadadamente esta obra imprescindible xa non é doada de adquirir, de quitado dalgún exemplar en librarías de vello, aínda que figure nos catálogos das nosas bibliotecas públicas e municipais. En agosto dese 1998 escribín unha breve recensión que deseguida recupero:

«Tivemos que agardar case sesenta anos de silencios para que unha parte importante e ata agora sempre oculta das vilas de Cee e Corcubión vise a luz. As desoladoras consecuencias que provocou no 36 o levantamento fascista contra a república, legalmente constituída pola vontade do pobo democrático.

Por fin, este período, escurecido pola cor vermella do sangue que enchoupou as rúas e os corazóns de moitas familias, é analizado ao detalle, con documentación baseada nos sumarios e nos testemuños orais dos sobrevivintes, así como o pouco que se conserva nos arquivos, nun volume que vén de editar Edicións do Castro no que se recollen as investigacións feitas por Luis Lamela García.

O libro titúlase Crónica de una represión en la «Costa da Morte», e ademais dos casos de Cee e Corcubión tamén se ocupa dos crimes que sucederon en Fisterra, Ponte do Porto, Vimianzo, Zas e outros lugares.

A portada deste ensaio de Luis Lamela, que segue a liña dos seus traballos anteriores, sobre Pepe Miñones, Foucellas ou Alexandre Bóveda, reproduce o texto sobre a execución dos operarios de Cee, Norberto Recamán Lago, José Lago Fernández, Teófilo Mejuto Leis, Perfecto Trasmonte Costa, Jesús Chouza Figueira, Florentino Canosa Barreiro, Manuel García Castiñeiras e Domingo López Domínguez.

A sentenza cumprimuse o 9 de decembro de 1936 na Punta Herminia coruña onde pouco antes tamén fora fusilado Miñones. O oficial do pelotón reamta un a un cun tiro de graza no lateral do cráneo.

As investigacións de Luis Lamela non se deteñen neste episodio, se cadra o máis duro xunto coa violación e asasinato dunha mestra na vila corcubionesa (Mercedes Romero Abella, nada en Cee o 27 de xuño de 1907, que foi fusilada en Aranga o 19 de novembro de 1936 e soterrada nunha foxa común en Vilarraso), senón que nos fornece de datos sobre as actividades sindicais e municipais republicanas, analiza aspectos como a folga xeral ou o asalto á Casa do Concello de Cee, e tamén nos fala dos consellos de guerra, dos fuxidos ao Pindo e da continuación do terror fascista coa implicación de moitos «camisas vellas».

Non podemos neste breve espazo reseñar todos os feitos e peroas que aparecen no traballo de investigación de Luis Lamela que se resumen nunha relación de vítimas da guerra civil no partido xudicial de Corcubión, que o propio autor sinala que é incompleta pese a nomear a máis de cen persoas. Luis Lamela propúxose que nós non esquezamos o acontecido, rompendo ese pacto do «olvido» imposto polos afíns aos represores. Este libro non pode faltar en ningunha das casas da Costa da Morte para que poidamos aprender da lección histórica do noso pasado.

E xa postos, é hora de que o rueiro municipal de Cee elimine os nomes de militares e falanxistas e honre co nome dunha rúa os veciños que foron asasinados. É o menos que podemos facer por eles».

Até aquí aquela recensión, que deixaba fóra o feito de que unhas semanas despois, outro consello de guerra sumarísimo decretou o fusilamento doutro ceés, Vicente Mejuto Leis, que se data no 6 de xuño do 1938.

O proxecto universitario «Nomes e Voces», que nacera da colaboración entre as tres universidades e a Consellaría de Cultura na etapa do denominado bipartito e que nos sucesivos gobernos do PP deixou de recibir axudas económicas que provocaron a súa práctica parálise, recolle unha breve biografía de cada unha das persoas citadas. Velaquí:

Norberto Recamán Lago: Execución. Home de 22 anos. Empregado/a. Natural de Cee. Veciñanza: Cee. UGT. Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado en A Coruña por rebelión co resultado de sentenza a pena de morte. Executada en A Coruña.

José Lago Fernández «Granado»: Execución. Home de 37 anos. Empregado/a. Natural de Corcubión. Veciñanza: Brens, Cee. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Teófilo Mejuto Leis: Execución. Home de 27 anos. Chofer. Natural de Cee. Veciñanza: Corcubión. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Perfecto Trasmonte Costa: Execución. Home de 26 anos. Empregado/a. Natural de Cee. Veciñanza: Cee. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Jesús Chouza Figueiras «Gorrión»: Execución. Home de 52 anos. Follalateiro/a. Natural de Carnota. Veciñanza: Cee. Izquierda Republicana. Concelleiro en Cee. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado en A Coruña por rebelión co resultado sentencia pena de morte. Executada en A Coruña.

Florentino Canosa Barreiro: Execución. Home de 29 anos. Empregado/a. Natural de Cee . Veciñanza: Cee. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Manuel García Castiñeira «Moledo»: Execución. Home de 30 anos. Mecánico. Natural de Cee.
Veciñanza: Cee. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Domingo López Domínguez: Execución. Home de 29 anos. Empregado/a. Natural de Porto do Son (A Coruña). Veciñanza: Porto do Son. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos de Cee. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Vicente Mejuto Leis: Morte (outras tipoloxías). Home de 24 anos. Chofer. Natural de Cee. Veciñanza: Cee. Morto o 22 de maio de 1938. Xulgado na Coruña por rebelión co resultado de sentenza a prisión 12 anos e 1 día. Morto na cadea na fuga da prisión de San Cristóbal. Inscrición da defunción en xaneiro de 1947.

Mercedes Romero Abella: Paseo. Muller de 29 anos. Mestre/a. Natural de Cee. Veciñanza: Plazuela de S. Domingo. A Coruña. UGT. Morta o 19 de novembro de 1936. Morte rexistrada por disparos de arma de fogo. Aparición do cadáver no Pozo da Ponte Castellana en Aranga. O seu marido Francisco Mazariegos tamén foi asasinado.

A pedimento de Luis Lamela escribín un soneto na memoria dos asasinados que figura no pórtico do primeiro capítulo do seu libro sobre a represión na Costa da Morte. Velaquí:

1936

Naquel verán soturno, de sol pálido e tordo,
Cee pobouse de anguria, queimadura que medra
e estraga sentimentos que a represión empedra
deitando sangue quente co seu buligar xordo.

Houbo debilidade, soterrando o recordo,
gravado e lacerado no silencio da pedra,
cos corpos do futuro cubertos só por hedra
de onde naceron luces, palabras no balbordo.

Amouse a terra fértil, húmida daquel sangue,
onírico desexo que en nós vive e rebenta
e soñouse insubmisa, memoria turbulenta
da diáspora antiga que o pretérito abrangue.

Viñeron tempo ermos e tempos de decrúa
e o sangue foi semente da liberdade núa.

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XVIII): «Nos oitenta anos (1936 – 2016) dun decembro negro na Costa da Morte»

Next »