LinguaArchive for the '' Category

Mar 08 2018

Adeus ao docente Xoán Díaz García, profesor de Lingua e Literatura e impulsor da bitácora ‘Son de Poetas’


(Última actualización de Son de Poetas)

Veño de coñecer nas últimas horas a noticia do pasamento de Xoán Díaz García, profesor de Lingua e Literatura e impulsor da bitácora ‘Son de Poetas‘, un blogue que funciona dende o curso 2007-2008 no IES David Buxán de Cambre como (re)compilatorio de versións musicadas de poemas galegos.

Non tiven trato persoal con Xoán Díaz, de quitado de coincidirmos en xornadas didácticas de Lingua e Literatura, a última nas XII Xornadas de Expresión Oral “Tíralle da lingua” da AS-PG, onde presentou o relatorio «Xogando co audio na clase de lingua». Presentación de pequenas experiencias co audio na clase de lingua e literatura: Recitando a Uxío, quebracabezas de audio, son de poetas…, mais sei por outras e outros docentes da súa capacidade de entrega e de traballo a prol da nosa cultura.

Porén son un dos docentes que lle está inmensamente agradecido pois botamos man a miúdo do seu proxecto para acompañar explicacións na aula. Desde a súa creación todo o meu alumnado coñece e visitou algunha vez a bitácora ‘Son de Poetas‘, que se presenta desta maneira:

«Esta antoloxía da poesía galega musicada é un proxecto dos grupos de lingua galega e literatura e do Equipo de Normalización do IES David Buján de Cambre, A Coruña. Ti, lector ou lectora, tamén podes participar deixando a túa opinión sobre o que aquí vexas ou escoites. Podes, tamén, subscribirte utilizando o teu lector RSS habitual.

A nosa única intención é aproximarnos á poesía galega desde a música. Trátase, polo tanto, dun material de aula ou para despois da aula.»

Tamén era responsable, en co-autoría con Pilar Tobar Conde, da tradución á nosa lingua da obra intitulada Represalia e desagravio dun médico lucense republicano: sementeira e memoria / José Luis Díaz Gómez. Sada: Ediciós do Castro, 2010.

A nosa mellor homenaxe é continuar a utilizarmos os materiais compilados en ‘Son de Poetas‘, que recolle a nosa tradición literaria dende a Idade Media até os nosos días. Nos últimos meses era notorio que non se actualizaba ao mesmo ritmo, mais a enfermidade de Xoán Díaz García era tamén unha doenza para o proxecto. E de non o coñecerdes fágovos unha persoal recomendación de seguimento e de utilización nas aulas no caso de serdes docentes. (http://sondepoetas.blogspot.com.es/)

Que a Terra (Nosa) lle sexa leve!

Comentarios desactivados en Adeus ao docente Xoán Díaz García, profesor de Lingua e Literatura e impulsor da bitácora ‘Son de Poetas’

Mar 05 2018

Ramón Otero Pedrayo como «mestre» do poeta Antón Zapata García


(Retrato nos anos da Segunda República. Fonte: Fundación Otero Pedrayo)

Hai 130 anos, tal día coma hoxe, o 5 de marzo de 1888 naceu en Ourense o polígrafo Ramón Otero Pedrayo, finado na mesma cidade o 10 de abril de 1976. E Otero Pedrayo foi o «mestre» para moitos escritores galegos de diversas promocións ou xeracións, entre os que tamén se atopa o poeta Antón Zapata García (Laxe, 1886 – Bos Aires, 1953), quen recoñeceu esa débeda e tamén foi ben considerado polo ourensán.

O primeiro testemuño da admiración de Antón Zapata está na dedicatoria «A Ramón Otero Pedrayo, / pol-o ben que sementa en prol da Nazón Galega» que fixo constar cando se publica o opúsculo Edoardo Pondal: Alma, Sentimento e Libertá da Terra Galega.Conferenza pronunciada por A. Zapata García, o 5 de Xunio de 1930, no “Orfeón Español”, con motivo do grande homaxe que lle rendío ô nobre bardo Gundar a Sociedade Nazonalista “PONDAL”, logo de se compril-o 13 aniversáreo da súa morte.

E segundo podemos ler nunha Nota dos Editores: «Esta conferenza foi pubricada no periódico “A FOUCE” o 15 de Xunio de 1930».

En realidade, apareceu por entregas en dúas publicacións: A Fouce [nº 15, 1 de xullo de 1930] e Alborada, Revista da ABC do Partido de Corcubión [nº 57, agosto-setembro de 1930; nº 58, outubro de 1930; nº 59, decembro de 1930 e nº 60-61, Bos Aires, xaneiro-febreiro de 1931]. Nesta publicación leva os seguintes preámbulos:

«Por crêla de outo intrés pr-ôs leitores das follas d’ALBORADA, hénos gasalleiro pubrical-a conferenza que, encol do tíduo que vai d’avante, fui lida pol-o noso consóceo, Antón Zapata García, no “Orfeón Español”, na nuite do 5 de Xunio derradeiro.
Veleiquí a nomeada primícea que tan outadamente fala da Nosa Terra, —a través dos redenzores versos do poeta de Bergantiños— nas tres caraiterísticas xa denantes consiñadas, ou sexa: Alma, Sentimento e Libertá:» en Alborada, nº 57, Bos Aires, agosto-setembro de 1930.»

«Continuazón da conferenza que dou o noso consóceo Antón Zapata García, no “Orfeón Español”, o 5 de Xunio, diante un milleiro e medio de oíntes» en Alborada, nº 58, Bos Aires, outubro de 1930.»

«Seguimento da conferenza que dou o noso consóceo Antón Zapata García, a câl merecéu outos alaudos do xornal “El Diario Español”, do periódico “A Fouce”, e do profesor da Universidade da cibdá de La Plata, doitor don Augusto Cortina Aravana, que é, hastra oxe, o mellor comentarista sóbos das obras sa nosa Santa Pomba, Rosalía Castro de Murguía.» en Alborada, nº 59, Bos Aires, decembro de 1930.»

«Terminazón da conferenza cuia cópea n-estas follas nos fui aitorizada pol-o seu aitor, o noso conterrán Antón Zapata García.» in Alborada, nº 60-61, Bos Aires, xaneiro-febreiro de 1931.»

A finais de 1930 vai ver a luz o primeiro texto en importancia sobre a obra de Zapata, un artigo que publica o propio Ramón Otero Pedrayo nas páxinas do xornal vigués El Pueblo Gallego, nº 2035, Vigo, 11 de outubro de 1930. Foi reproducido meses máis tarde na revista Alborada, da ABC de Corcubión , nº 64, Bos Aires, xuño de 1931. Na súa sección “Prosas galegas” o polígrafo ourensán escribe o artigo «Un poema de A. Zapata García», no que se amosa entusiasmado pola composición «A Gaita» que se viña de publicar na revista La Temporada de Mondariz (nº 5, 6 de xullo de 1930. E tamén en A Nosa Terra, Idearium das Irmandades da Fala, A Coruña, nº 277, 1º de novembro de 1930. Alborada, Revista da ABC do Partido de Corcubión, Bos Aires, nº 64, xuño de 1931) e que merecera unha mención especial no Certame organizado polo Centro Gallego de Montevideo. Admiración que Otero Pedrayo rememorará tamén no prólogo escrito para A Roseira da Soidade (1954), o poemario póstumo de Antón Zapata García.

Anos máis tarde, nunha xeira de conferencias que realiza en 1947, convidado polo Centro Gallego da capital arxentina, na diáspora Ramón Otero Pedrayo sente unha leve indisposición pola que o polígrafo ourensán ten que ser internado nun hospital. Son moitas as visitas que recibe, entre elas a de Zapata, como vai lembrar anos máis tarde o propio Otero no prólogo do libro A Roseira da Soidade.

«Do meu amigo de amizade confirmada unha mañán do griseiro inverno austral do 1947 cando me visitóu en Bós Aires estando éu doente por unhas horas no leito. Dinantes de decir seu nome, decatéime por as primeiras falas quén era. Tratóu na sua conversa dos paxaros mariños e das longas procelas da costa dura en peito guerreiro arquexada dende a torre de Breogán ao Touriñán e Fisterra, dos antigos da sua xinea navigantes dendes Corme á Prata en naus veleiras, dos tremorosos silenzos xermoladoiros botados por a sombra podente do nome e verso de Pondal sobor das praias e das almas… Falamos dos amigos…».

Esta amizade había continuar cando se publica o poemario A Roseira da Soidade, cun prólogo de Ramón Otero Pedrayo, un texto que se virá obrigado a refacer ao coñecer a morte do poeta e ao que pón remate no mes de nadal de 1953. Sabemos que foi feito a pedimento do editor Manuel Roel Longueira, pois así se sinala na correspondencia entre o editor e o poeta de Laxe. A primeira carta está datada o 18 de febreiro de 1953 e nela Antón Zapata desculpa o seu longo silencio na relación epistolar que mantiñan desde que Roel Longueira regresara a Betanzos en 1950, sinalando que desde o “pasado mes de xuño de 1952: paséi seis meses no leito, de abondo enfermo e doorido” e que agora debe facer fronte a un estricto réxime alimenticio. Zapata agradécelle a Roel “todo canto vostede fixo a prol meu diante dos siñores Otero Pedrayo, Carré, e Vales”, do que se pode deducir que todos tres tiveron algo que ver no proceso de edición.

Porén a repentina morte de Antón Zapata retrasaría ata os primeiros meses de 1954 a aparición de A Roseira da Soidade. Ramón Otero Pedrayo confesa no “Prólogo” que recibira o encargo de Roel para escribilo a mediados de xullo e que pouco despois chegara outra carta, datada o 3 de agosto, na que o betanceiro lle comunicaba a morte de Zapata. Otero Pedrayo escribe as súas palabras “con dóor e ó tempo con serea legría” nos “comenzos do Nadal”, tendo na lembranza “unha mañán do griseiro inverno austral do 1947 cando me visitóu en Bós Aires estando éu doente por unhas horas no leito”, para logo debruzarse na análise da lírica zapatiana, salientando as pegadas de Pondal, Cabanillas e o bretón Tristán Corbière.

Finalmente, en 1952, novamente Ramón Otero Pedrayo fai unha referencia ao seu labor poético en dous parágrafos do seu artigo “A República sin leis dos poetas e dos artistas”, recompilado no libro Por os vieiros da saudade (Vigo. Galaxia, 1952. Existe unha reedición, Polos vieiros da saudade. Lembranzas e crónicas dunha viaxe a Buenos Aires coleccionados. Ed. de Luís G. Tosar. Vigo: Galaxia, 2001), no que ademais de lembrar a Arturo Cuadrado, Luís Seoane, Rafael Dieste, Lorenzo Varela e o pintor Colmeiro, tamén evoca a forma como coñeceu ao noso poeta, cando Otero, de xira por Bos Aires, estaba convalecente, aproveitando para engadir un breve xuízo poético da súa obra:

«Unha mañá das finamente chicoteadas por o ventiño dos restríos, un pouco doentes, cun primeiro lóstrego de febre e a necesidade de desenrolar no serán unha das conferencias principás da nosa xeira, estábamos no leito, xa tardeiro, cun sosego inquedo, cando entróu un home rexo, grave, de falar de caste dos bós de Bergantiños. Era, de antigo, noso amigo sin télo nós enxergado nunca. Un poeta da torgueira dos renovos e agromares podentes e doncelas. Non albriño abraiado ó ser posto no foio do pomar literario. Falaba do vivir dos mariñeiros de Laxe, dos antigos navigantes a vela que ás veces con unha boa “popada” púñanse no termo dun mes en Buenos Aires, de Pondal alancando por as beiras do río “que íl máis amóu de todos”, do canto do alción nas estesas praias desertas ó anoitecer. Era Antón Zapata García. Levaba xa tempo en Buenos Aires. Un vivir forte, independente. A épica do Roncudo e o longo pranto ou o himno dos pinales, alboradeiro, non foron escala de lirismo desglosado da hora para iste poeta dono do momento, con forza, vontade e humorismo para coller a vida por os cornos como unha xunca brava.

Despois houbo outros poemas de Zapata, unha obra tecida, como dín, fortemente cos temas da loita fadal do mundo. Nós gardamos o acento e a verdade galega, dos anacos de poemas maquiados na conversa de Zapata, na soia, para nós venturosa, ocasión de nos ver e falar.»

Polo seu interese, xa que daquela Ramón Otero Pedrayo aínda non coñecía a Antón Zapata, reproducimos ao completo aquel primeiro artigo de 1930.

Prosas galegas. UN POEMA DE A. ZAPATA GARCÍA

Quixera escribir hoxe no principiar do outono un artigo que me rebule nas mentes dende os medeados do vrán. Entón, nos lameiros de trebo, o pasar levián das fadas da noite frolecía as costelaciós do ceo vexetal correspondente ó ceo estrelecido. Pol’o seo verdecente dos milleirals bulía a yauga da rega i-os montes figuraban erguerse e frotar nos quentes ouros do sol. Outras veces era â beira do mar.

A badía toda ronselada mantiña vibraciós de lus que non se sabía si viñan dos fondos mistereosos onde deitan fontelas descoñecidas, deseguida amarguradas pol’a crudelidade salgada do mar, ou si era a lumiosidade do día conquerida e gardada pol’as augas amantiñas. Outras, a comba de peito valente da mar aberta. E sempre enmeigado nas paisaxes galegas sentía a lembranza do poema de Antón Zapata García faguéndome compaña, pois n’il canta nos versos e n’ises espazos fondos que fican entre verso e verso pra qu’os encha a evocaceón a música do gaiteiro. Do Orfeu galego.

Agora as esenzas do outono —alquimia do sol, danza de velos das brétemas, mágoas no esprito dos arboredos— fan ainda máis urxente a presenza do noso Orfeu. O antigo, o primeiro chantre do mundo, asegún dicían os comentadores retóricos, guiaba as feras i-erguía ordeadamente as pedras das vilas. O gaiteiro fálalle ôs homes d’unha raza fina, esprimentada n’unha paisaxe humán todo il fogar do esprito, i, asegún toca, eispresa primitivismo e requintamento, lembranza i-espranza, forza e matís.

A gaita desque se fai profesional e se afoga en locales pechados, ten amingoado un pouco do seu prestixio. Na campía e na aldeia hai sempre no silenzo vexetal e cósmico ou no balbordo de augas, ventos e traballos, un tema de gaita. Todo poeta galego —recordamos ô ademirado Amado Carballo— ten moito de gaiteiro, guiador e ceibador do que d’outro xeito ficaría prisioeiro. No poema de Zapata vai engayolada e decorrente ispiraceón gaiteira.

Eu quixera chamar a atenceón encol d’iste fermoso poema pouco coñecido. Ten o pular valente dos grandes devanceiros do dazanove i-unha feitura, non sei si antiga ou nova, na que se tecen as verbas collidas das mans cruzadas nas anzas étnicas ou locen soltas e soilas todo o seu valor musical i-evocador. A gaita do celta Ourente, do simbóleco nome belido recolle todal’as esenzas da paisaxe e da raza, duas palabras que na Galiza sempre camiñan xuntas.

Horas de mañán e de noite, solpores mariñeiros, horas decorridas ô agarimo dos amieiros fluviales, horas ledas de noivado, horas magoentas de nai doorosa, na Alborada e na Muiñeira, as duas cousas indiscutibres da nosa Terra. Zapata lonxe d’ela soupo abranguela n’iste poema que ficará como unha pura e belida ofrenda, acarón dos mal chamados clásicos. E digo mal chamados porque nas nosas letras verdadeiras o sentimento de mocidade i-a grandeza sinxela da ispiraceón non deixan que coalle ningún tiráneco e demarcado academismo de modelo.

Ramón Otero Pedrayo

Comentarios desactivados en Ramón Otero Pedrayo como «mestre» do poeta Antón Zapata García

Xan 26 2018

Relatorio «Gonzalo López Abente, o “poeta do mar” das Irmandades da Fala», no volume No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos


(Premer no centro para ollar na pantalla completa)

Veño de dispoñibilizar en aberto a través de ISSUU o meu relatorio «Gonzalo López Abente, o “poeta do mar” das Irmandades da Fala», que está incluído no volume de autoría colectiva intitulado No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos e que recolle de maneira literaria a miña participación (da que xa se falou aquí) o martes, 13 de novembro, na Casa Galega da Cultura en Vigo nunha das xornadas do ciclo denominado co mesmo nome que o libro, unha das iniciativas organizadas pola Real Academia Galega para memorar o centenario da fundación das Irmandades da Fala.

O volume de 488 páxinas No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos foi publicado pola Sección de Literatura da propia Real Academia Galega, desta volta co apoio da Deputación de Pontevedra, e leva este colofón: «Este libro saíu do prelo o 20 de decembro de 2017, no cento dez aniversario da estrea do Himno galego na Habana».

A edición literaria é responsabilidade do académico Henrique Monteagudo e de María Dolores Sánchez Vales e leva un «Limiar» do presidente da entidade Víctor Fernández Freixanes e unha «Presentación. Fala, escrita e prelos» que asinan os compiladores, para presentar todas as achegas dos relatores e relatoras que protagonizaron no segundo semestre de 2016 as devanditas xornadas de estudo e divulgación, organizadas coa colaboración da Consellaría de Cultura da Xunta de Galicia e da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega, nun ciclo que durante diferentes datas chegou até as sete principais cidades do país e á vila de Viveiro, berce dos irmáns Villar Ponte.

Velaquí o Índice completo da publicación.

I. Oratoria e prosa non ficcional
A oratoria en galego antes e despois de 1916: problemática. Xesús Alonso Montero
A axencia político-cultural das Irmandades e a emerxencia de prácticas protoensaísticas na Galiza do seu tempo. Arturo Casas
No tempo das Irmandades: Ideas e debates sobre literatura na prosa non ficcional. Teresa López

II. Novos vieiros para a narrativa
A narrativa no proxecto das Irmandades ¿continuidade ou renovación? O caso da Coleccción Lar. Dolores Vilavedra
Liñas de sentido da narrativa curta das Irmandades. Algunhas calas. Ramón Nicolás
Da narrativa oral á costumista no tempo das Irmandades. Camiño Noia Campos

III. Un novo teatro galego
O proxecto das Irmandades da Fala para a modernización do teatro. Laura Tato
O teatro no tempo das Irmandades: espazo e identidade. Euloxio R. Ruibal
Fernando Osorio Docampo no programa teatral irmandiño. Carlos Caetano Biscainho

IV. Unha poética anovadora
As Irmandades da Fala e a renovación da lírica galega. Xosé Ramón Pena
A poesía do tempo das Irmandades na historiografía literaria galega. Chus Nogueira
Gonzalo López Abente, o «poeta do mar» das Irmandades da Fala. Miro Villar
O mito como ideoloxía: un poema inédito de Euxenio Montes para Manuel Antonio. Xosé Luís Axeitos

V. Reivindicación e modernización da lingua
Fagamos do cultivo do noso idioma unha relixión de homes dignos. Rosario Álvarez
Cataluña como referente para Galicia na loita polo recoñecemento da súa personalidade cultural e política. Antón Santamarina
O Seminario de Estudos Galegos: do cultivo do idioma (1923-1927) á codificación (1928-1936). Henrique Monteagudo

VI. A conquista do público
Comunicación e novas tecnoloxías. Víctor F. Freixanes
Irmandades da Fala: acción e novos obxectos. Margarita Ledo Andión
Buscando unha vitrina para o galeguismo. Xan Carballa
As irmás de A Nosa Terra. O voceiro das Irmandades acolle o alborexar das orimeiras mulleres do xornalismo. Carme Vidal

VII. Intelectuais, xornalistas, escritores
Antón Villar Ponte (1881-1936): un guieiro xeneroso e esforzado. Emilio Xosé Ínsua
O humanista galego Johán Vicente Viqueira López na alba do século XX e no tempo das Irmandades. Antón Costa Rico
Vicente Risco, irmán e membro da ING. Olivia Rodríguez González
Ramón Cabanillas, o Poeta das Irmandades da Fala. Francisco Fernández Rei
A participación de Florencio Vaamonde nas Irmandades da Fala. Isabel Seoane
Lois Peña Novo: o soño da industrialización de Galicia. Manuel Roca Cendán

VIII. Imaxe e identidade
Imaxes de galeguidade. Proceso e configurazón. María Victoria Carballo-Calero
De Céltiga a Zeltia. Pepe Barro
Sobre as Irmandades e o galego en Ferrol. Siro López

Comentarios desactivados en Relatorio «Gonzalo López Abente, o “poeta do mar” das Irmandades da Fala», no volume No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos

Xan 17 2018

Artigo en QPC (XLI): De “coreanos” a “faroleiros”. Unha cala sobre os alcumes da Costa da Morte no Portal de Ditados Tópicos Galegos

Published by under Historia,Lingua,Tradicións

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta un artigo para lembrar os dereitos civís neste remate dun ano especialmente grave na involución e no retroceso de moitos avances sociais conquistados. Velaquí este texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

De “coreanos” a “faroleiros”. Unha cala sobre os alcumes da Costa da Morte no Portal de Ditados Tópicos Galegos

O Instituto da Lingua Galega (ILG) dispoñibilizou xa hai uns anos para consulta pública no seu sitio web o denominado «Portal de Ditados Tópicos Galegos», accesible nesta ligazón: http://ilg.usc.es/ditados/

No Inicio explícase a xestación deste Portal, que naceu da colaboración coa Fundación Camilo José Cela, pois as fichas pertencían a un proxecto que o escritor principiou na década dos anos sesenta e do que só chegou a ver a luz o Tomo I en 1998 na Editorial Noesis, ficando o resto dos materiais inéditos. Dísenos:

«Este portal reúne os que tradicionalmente se denominan ditados tópicos, isto é, xentilicios, seudoxentilicios (alcumes) e mais refráns e cantigas referidas a algunha localidade ou ós seus poboadores. Na súa primeira fase ofrece as 1212 fichas recollidas en Galicia para a redacción do Diccionario geográfico popular de España de Camilo José Cela.»

Para o seu labor compilatorio o escritor de Iria Flavia botara man, en primeira instancia, dos carteiros do “Servicio Nacional de Correos”, enviándolles unha ficha común con varias preguntas, e recibiu máis de trinta mil respostas ao seu inquérito.

De todo este material a colaboración entre o Instituto da Lingua Galega e a Fundación Camilo José Cela permitiu recuperar as fichas con información sobre Galiza, que foron editadas no proxecto «Portal de ditados tópicos galegos» (http://ilg.usc.es/ditados), por Xosé Afonso Álvarez Pérez, David Rodríguez Lorenzo e Damián Suárez Vázquez.

Pola nosa banda fixemos una cala sobre a presenza da Costa da Morte e observamos que non están representados todos os concellos, senón só unha parte dos mesmos, e que moitos dos topónimos aparecen deturpados como era costume na época. Da información fornecida, e que se reitera ás veces nun e noutro concello, peneiramos unhas mostras sobre os concellos de Cee, Corcubión, Carnota, Muxía, Laxe e Vimianzo (aos que habería que engadir Cabana de Bergantiños e Carballo para termos o panorama incompleto que ofrecen as fichas que recibiu Cela dos seus informantes). Velaquí a suxestiva lectura desa peneira de datos sobre nós:

FICHA 3120: Informante de CORCUBIÓN
¿Cuál es el nombre o los nombres que reciben los naturales de la localidad?
Corcubioneses

¿Conoce algún refrán, dicho o copla en que figure el nombre de la localidad, o el nombre o el apodo de sus habitantes?

– A Vila de Corcubión ten a figura dhun arco, por eso ten de Patrón o Evanxelista San Marcos.
– Adiós Corcubión alegre, la popa te voy virando, no sé lo que me queda dentro, que mis ojos van llorando. (Copla atribuída a Pepe Miñones, deputado de Corcubión fusilado no 36)
– Desde Corcubión a Cee hay un tiro de escopeta, pasa miña filla pasa, deixa desbalar a seca.
– Corcubión, de mis amores.
población incomparable.
aunque no nací en ella.
le quiero más que a mi madre.
y de rodillas te juro,
si tuviera dinero.
en la puerta de la Iglesia de
perlas de oro echaría un letrero.
diciendo que Corcubión es más bonito,
que el mundo entero.

FICHA 3147: Informante de LAXE
¿Cuál es el nombre o los nombres que reciben los naturales de la localidad?
Laxeiros

Cuál es el apodo o los apodos que reciben, en su conjunto los habitantes de la localidad?
Carneiros

¿Conoce algún refrán, dicho o copla en que figure el nombre de la localidad, o el nombre o el apodo de sus habitantes?
A los de Corme.- papeiros

¿Conoce algún refrán, dicho o copla en que figure el nombre de la localidad, o el nombre o el apodo de sus habitantes?
Laxeiros, Virupio, Neco, Cornetán, Meija do Inverno, Demo que Boya, Piernas, Chaboleiros, Majista, Cacharulo, O Crejo, Antón do Mira, Xaquiniños, Chenchas, Gabachos, As Chicas, As Rejas, Berberecheiros, Cucullas, Casilleras, Boliche, A Nina, Os Cristos, Bendabal, Pinpinillas, O Mexón, As Rapas, As Barbadas.

FICHA 4025: Informante de MUXÍA
¿Cuál es el nombre o los nombres que reciben los naturales de la localidad?
Mujianes o Muxianes

¿Cuál es el apodo o los apodos que reciben, en su conjunto los habitantes de la localidad?
“Os corvos”

¿Conoce el apodo o los apodos que reciben, en su conjunto los habitantes de alguna localidad diferente a la suya? Sírvase transcribirlo, con el nombre del pueblo al que se refiere.
Camariñas = Carneiros

¿Conoce algún refrán, dicho o copla en que figure el nombre de la localidad, o el nombre o el apodo de sus habitantes?
Poteiro – Zoqueira – Mayon – Rapa – Mexobravo – Reina – Brujo – Rata – Chorentana – Juniso – Jandula – Carabel – Estañado – Chulita – Cuarto Pollo – Medio Metro – Buso – Buxijentos – Carallan – Zapatudo
(Nosa Señora da Barca ten o tellado de pedra, ven o podia ter d’ouro, miña virxen si quixera)
En Mintiráns pillan as lebres cas mans

FICHA 4041: Informante de SAN PEDRO DE NÓS (OLEIROS)
¿Conoce el apodo o los apodos que reciben, en su conjunto los habitantes de alguna localidad diferente a la suya? Sírvase transcribirlo, con el nombre del pueblo al que se refiere.
A los habitantes de Mugía (La Coruña) les llaman “pescos”.

A los de La Coruña, suelen llamarles los de El Ferrol, “cascarilleiros”.

FICHA 8128: Informante de VIMIANZO
¿Cuál es el nombre o los nombres que reciben los naturales de la localidad?
Vimianceses o vimianceiros

¿Conoce el apodo o los apodos que reciben, en su conjunto los habitantes de alguna localidad diferente a la suya? Sírvase transcribirlo, con el nombre del pueblo al que se refiere.
Sí; a los de Cee, “Coreanos”; a los de Corcubión, “faroleiros”

¿Conoce algún refrán, dicho o copla en que figure el nombre de la localidad, o el nombre o el apodo de sus habitantes?
Apodos…? Os gabachos; “as campaneras”; “Os castañolas”, “As guindillas”; As Correas, O Coyón, O furoco, A Furricona, O barrigolo, a Rabosa, O lagartón, O chantaino, O cejo, O gaito, Os Michocos, O Monso, O Barcalo dá Gándara.

FICHA 11018: Informante de CARNOTA
¿Cuál es el nombre o los nombres que reciben los naturales de la localidad?
Carnotanos

[Outras indicacións]
(Referidas á veciñanza de Mazaricos por parte do Informante.)
¿Cual es el nombre o los nombres que reciben los naturales de la localidad?
Montañeses

¿Cual es el apodo o apodos que reciben?
No tienen

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XLI): De “coreanos” a “faroleiros”. Unha cala sobre os alcumes da Costa da Morte no Portal de Ditados Tópicos Galegos

Xan 11 2018

Unha entrevista realizada por Noelia Casas, Silvia Criado e Nazaret Fernández; alumnas da Facultade de Filoloxía da UDC

Published by under Entrevistas,Lingua,Poesía

Hai pouco máis dun mes a miña ex-alumna no CPI Viaño Pequeno (Trazo) Noelia Casas García combinou comigo para me facer unha entrevista para un traballo de aula para a materia de Lingua e Literatura que dispensa na UDC a profesora e ensaísta Cilha Lourenço.

E pouco despois Noelia dispoñibilizou a entrevista de media hora de duración e con algúns problemas de son, xa que foi gravada na biblioteca do noso centro un día de forte temporal de inverno.

Agradézolle moito a Noelia e ás súas compañeiras Silvia e Nazaret o interese amosado para focalizar o seu obxectivo de traballo falando da miña obra literaria, que ía ser o contido previsto, aínda que logo a entrevista derivou moito máis arredor da cuestión da lingua.

O video, que se pode ollar na canle de youtube, foi publicado por Noelia Casas García o pasado día 7 de decembro de 2017, con esta entrada:

Entrevista realizada por Noelia Casas, Silvia Criado e Nazaret Fernández; alumnas da Facultade de Filoloxía da Universidade d’A Coruña ao escritor e profesor de Lingua Galega e Literatura Miro Villar.

Este proxecto está focado a coñecer a situación presente, pasada e incluso futura da lingua galega desde o punto de vista de un profesor do Ensino Medio, que ademais conta cunha ampla traxectoria no panorama de escritores e escritoras da Galiza, como é neste caso Miro Villar (Pódese consultar o seu blogue en: crebas.blogaliza.org).

Agradecémoslle enormememente o seu tempo e as súas palabras.

Entrevistadora: Noelia Casas.

Edición: Silvia Criado.

Comentarios desactivados en Unha entrevista realizada por Noelia Casas, Silvia Criado e Nazaret Fernández; alumnas da Facultade de Filoloxía da UDC

Out 27 2017

«La Pàtria», de Bonaventura Carles Aribau, traducido por Antón Zapata García á nosa lingua



(Ms. 923. Bonaventura Carles Aribau. Oda a la pàtria. Fonte: Biblioteca de Catalunya)

Benvinguda, República Catalana!

A obra poética do noso Antón Zapata García (Laxe, 1886 – Bos Aires, 1953) tan só inclúe unha única tradución á nosa lingua da obra doutros poetas. Trátase dun texto patriótico do catalán Bonaventura Carles Aribau, intitulado «La Pàtria» («A Patria»), que se publica na revista Galicia, Federación de Sociedades Gallegas, Bos Aires, nº 460, 22 de marzo de 1936, introducido pola seguinte Nota da Redacción: «Traduito do idioma catalán ô idioma galego, por A. Zapata García, como relembro e honoranza ô precursor do aitual Rexurdimento Literáreo Catalán, Boaventura Calros Aribau, ôs 102 anos d-habérese publicado tan outo e nobre poema pol-a ves primeira, no mes d-Agosto de 1833». Ademais, aparece datado polo autor: «Bôs Aires, 1936» e despois do seu nome aparece a palabra (traduitor).

Bonaventura Carles Aribau i Farriols (1798-1862) escribiu este poema en Madrid para felicitar ao banqueiro Gaspar de Remisa (1784-1847). Apareceu publicado o ano 1833 no diario barcelonés El Vapor. É un canto de añoranza de Catalunya e de exaltación da lingua. Foi considerado como o iniciador do ‘Romanticisme’ catalán e do fenómeno cultural e literario de ‘La Renaixença’.

No longo poema, Bonaventura Carles Aribau tamén amosa o seu amor pola lingua dos seus devanceiros, nunha estrofa así traducida na versión na versión de Zapata: Enméigame falar a língoa d-aquels sábeos / qu-encheron o universo de seus costuns e leis, / d-aquels fortes a língoa, que acataron os reis, / defendendo seus dreitos, vingando seus agráveos.

E fala de cantar na Língoa lemosina, ou lemosín, un termo que se utilizou desde o século XVI para designar a lingua catalá, inspirándose no seu parentesco co occitano, usando o nome dun dos seus dialectos, o da rexión noroccidental de Limoges. No século XIX, cando Bonaventura Carles Aribau escribiu a oda La Pàtria (1833) o termo estendeuse tamén ás Illes Balears e Valencia, popularizándose durante a Renaixença. Significaba unha denominación unitaria para a lingua sen referencias xeográficas para evitar susceptibilidades, porén, a mediados do XIX, os especialistas en literatura trobadoresca consideraron inadecuada ea denominación e, nos Jocs Florals de 1862, Marià Aguiló y Fuster reivindicou a recuperación da denominación “catalán”.

Deseguida reproduzo o texto orixinal e a tradución do noso Antón Zapata García para saudar a proclamación nesta data histórica da República Catalá.

LA PÀTRIA

(Trobes)

A Déu siau, turons, per sempre á Déu siau;
O serras desiguals, que allí en la patria mia
Dels nuvols é del cel de lluny vos distingia
Per lo repos etrern, per lo color mes blau.

Adéu tú, vell Montseny, que dés ton alt palau,
Com guarda vigilant cubert de boyra é neu,
Guaytats per un forat la tomba del Jueu,
E al mitg del mar immens la mallorquina nau.

Jo ton superbe front coneixia llavors,
Com coneixer pogués lo front de mos parents;
Coneixia també lo só de los torrents
Com la veu de ma mare, ó de mon fill los plors.

Mes arrancat després per fals perseguidors
Ja no conech ni sent com en millors vegadas:
Axi d´arbre migrat á terras apartadas
Son gust perden los fruits, é son perfum las flors.

¿ Qué val que m´haja tret una enganyosa sort
A veurer de mes prop las torres de Castella,
Si l´cant dels trovadors no sent la mia orella,
Ni desperta en mon pit un generos recort ?

En va á mon dels pais en als jo m´trasport,
E veig del Llobregat la platja serpentina;
Que fora de cantar en llengua llemosina
No m´queda mes plaher, no tinch altre conort.

Pláume encara parlar la llengua d´aquells sabis
Que ompliren l´univers de llurs costums é lleys,
La llengua d´aquells forts que acatáren los Reys,
Defenguéren llurs drets, venjáren llurs agravis.

Muyra, muyra l´ingrat que al sonar en sos llabis
Per estranya regió l´accent natiu, no plora;
Que al pensar en sos llars no s´consum ni s´anyora,
Ni cull del mur sabrat las liras dels seus avis.

En llemosí soná lo meu primer vagit,
Quant del mugró matern la dolça llet bebia;
En llemosí al Senyor pregaba cada dia,
E cántichs llemosins somiaba cada nit.

Si quant me trobo sol, parl ab mon esperit,
En llemosi li parl, que llengua altra no sent,
E ma boca llavors no sap mentir, ni ment,
Puix surten mas rahons del centre de mon pit.

Ix, doncs, per a expressar l’afecte més sagrat
Que puga d’home en cor gravar la mà del cel,
Oh llengua a mos sentits més dolça que la mel,
Que em tornes les virtuts de ma innocenta edat.

Ix, e crida pel món que mai mon cor ingrat
Cessarà de cantar de mon patró la glòria
E passe per ta veu son nom e sa memòria
Als propis, als estranys, a la posteritat.

Fonte: ARIBAU i FARRIOLS, Bonaventura. «La Pàtria (Trobes) ». El Vapor. Barcelona, 24 de Agosto de 1833. p. 3.

A PATRIA

(De B. C. ARIBAU)

Adéus, sexades montes; por sempre adéus, comarca;
ouh, serras desemellas que aló na patria miña,
das nubens e do ceo, lonxán, bô ollar vos tiña,
pol-o eternal repouso e pol-a côr máis zarca.

Adéus, vello Montseny, que, en pazo de monarca,
câl garda abesullante que croben bruma e neve,
por un furado a foxa ben vês que o xudéu teve
e, ô médeo ô mar imenso, a mallorquina barca.

Eu túa ergueita fronte coñescía a loubores
câl coñescer poidera a fronte ôs meus parentes;
coñescía tamén o son dos teus torrentes
coma a voz da ña nai ou do meu fillo as dôres.

Mais, dempóis arrincado pol-os fados traidores,
xa non conozo e sinto câl nos millores días;
eisí, d-árbor migrado a terras lonxanías,
seu gosto os fruitos perden e seu arume as frores.

¿Qué vâl que me trouxera unha enganosa sorte
pra máis de preto ollar as terras de Castela,
se a cántiga do bardo non sinte a miña orela,
nin no meu peito esperta lembranza abonda e forte?

Condúzme ô meu país n-un máxico trasporte,
e do Llobregat vexa a praia en serpentina,
que fora de cantar na língoa lemosina
non teño máis pracer nin teño outro conforte.

Enméigame falar a língoa d-aquels sábeos
qu-encheron o universo de seus costuns e leis,
d-aquels fortes a língoa, que acataron os reis,
defendendo seus dreitos, vingando seus agráveos.

¡Morra, morra o mal fillo que ô soar nos seus lábeos
por eistrana rexión o tôn nadal, non chora,
que, ô lembrar o seu lar, non se consome e añora,
nin do sagro altar colle a lira dos abáveos!

No lemosín sonóu o meu primal xemir,
cando da nai no seo a leite doz bevía;
no lemosín a Deus pregaba cada día,
e lemosíns cántigas soñaba ô me durmir.

Se cando fico soio, pr-ô meu esprito ouvir,
no lemosín a Deus pregaba cada día,
e lemosíns cantigas soñaba ô me durmir,
pois xurden no meu peito razóns do meu decir.

Vai, logo, pra eispresal o amore máis verdá
que poida en corazón pôr d-home a man d-Aquel,
ouh, língoa ôs meus sentidos docîsma máis que a mel,
que tórnasme âs virtus da miña tenra edá.

Vai, e berra pl-o mundo que ingrato non será
meu corazón cantando do meu patrón a grórea;
e diga túa voz seu nome e súa memórea,
ôs própeos, ôs eistranos e â posteridá.

Comentarios desactivados en «La Pàtria», de Bonaventura Carles Aribau, traducido por Antón Zapata García á nosa lingua

Out 27 2017

«O inverno do corazón» e «Soneto», os dous primeiros poemas de Gonzalo López Abente publicados na prensa


No Limiar da compilación da Poesía completa de Gonzalo López Abente, publicada por Espiral Maior en coedición coa Fundación López Abente, expliquei polo miúdo que deixando á parte os poemas en castelán, a obra poética en galego de Gonzalo López Abente (1878-1963) foi escrita durante 63 anos da súa vida. Así, con tan só 22 anos xa publica na prensa os primeiros poemas na nosa lingua que localizamos (sen que iso queira dicir que algún día poidan aparecer outros).

O primeiro texto poético de Gonzalo López Abente, até hoxe coñecido, apareceu publicado postumamente dentro do libro Decrúa (1966) nun apartado final de «Recobrados» que inclúe «Un velorio nunha aldea», datado en 1899, cando o poeta tiña 21 anos e aínda non estaba plenamente incorporado á escrita monolingüe en galego que o ía caracterizar andando o tempo. Co título «Un velatorio n-unha aldea» publicouse na Revista Gallega, núm. 340, do 22 de setembro do 1901.

Porén, os dous primeiros poemas publicados na prensa tamén viron a luz nesa mesma Revista Gallega, son «O inverno do corazón» (núm. 293, do 28 de outubro do 1900) e «Soneto» (núm. 298, do 2 de decembro do 1900) e tamén un relato breve pouco coñecido «A romería da Barca» (núm. 288, 23 de setembro do 1900. Ambos e dous poemas levan a indicación final «Muxía, Outono de 1900», que como é sabido nesa época nomeaba o décimo mes do ano e non só a estación. Daquela hai 117 anos destes dous poemas que máis unha vez reproducimos deseguida.

O INVERNO DO CORAZÓN

N-o xardín mais fermoso d’esta terra,
onde as cores das frores refrexadas
n-as augas trasparentes e pousadas
do manso lago que o verxel encerra,
producen á ilusión o qu’o admira,
da soberba mansión en onde as Diosas,
fadas e musas gardan misteriosas,
a doce emanación que o bardo inspira.
Onde o trinar constante dos paxaros
qu’antre os albres de cote están voando
e-as folliñas das froles peteirando,
cal biquiños que danse sin reparos,
eleva, cal si fose en doce sono,
a nosa fantasía a tal recreo,
que os paxaros son anxeles do Ceo
y-e d’eles o cantar celestial tono.
Onde a brisa o pasar pol-as folliñas
que n-as ponlas dos albres se suspenden,
en lugar de marmulos se desprenden
divinas armonias moi quediñas.
N-aquel campo cuberto en verde alfombra,
antre cores, cantares e armonías,
antre sonos de doces fantasías,
venturas e pracer qu’o ánimo asombra.
¡Ah! n-o paradiso feiticeiro
que n-outros tempos os meus ollos vino,
os nosos corazós ¡aí sí! Sentino
os efeutos ¡muller! do amor primeiro.
¿Non te lembras cando en tan venturoso
achegando os meus beizos a tua frente,
queimando o noso peito amor vehemente,
n-ela imprimía un bico tembroroso?
¿Non te lembras, ingrata, das parolas
que cheas de pasión tan verdadeira,
deciame á tua boca feiticeira
sentadiños n-o campo os dous á solas?
¡Canta felicidá, canta ventura
n-aquela primaveira disfrutamos!
n-os nosos corazós fogo encerramos
qu’o mesmo sol lle dábamos quentura.

***
Mais todo se pasou, todo fuxiu,
non queda d’eso xa, mais que a lembranza
e atras mais queda canto mais avanza
o tempo, outro tempo que morriu.
Hoxe o xardin cuberto está de neve,
as froles d’aquel tempo, xa morreno,
xa n-hai cores, xa n-hai lago sereno
nin nada a soñar con musas leves.
Calano os paxariños c’o seu canto,
dos albres xa parano as armonías,
deixano d’eisistil-as fantasías,
cubreu todo a tristura c’o seu manto.
Xa o inverno apagou co a sua friura,
aquel fogo d’amor que n-o teu peito
tan nobre e mais tan puro nacía a eito
e qu’en min producia tal dozura.
Pasou todo de tempo tan dichoso,
todo tapou co-as brétemas o inverno
e pra facer mais grande o meu inferno,
no meu peito deixou fogo amoroso.

***
Virá outro vran, con el á fermosura
as froles y-os paxaros lucirán,
pr’o meu peito coitado n-ese vran,
terá do inverno a mesma desventura.

Muxía, Outono de 1900.

SONETO

Ao que en vida foi Lorenzo
Pugalovich Méndez, dedíco-
lle esta derradeira proba de
amistade n-a sua morte.

Deixaste á carga d’esta triste vida
que sobre ti sin compasión pesaba,
o gran disgusto que o vivir che daba
fixoche a pena de morrer querida.
Nave pequena pol-o mar perdida
qu’en loita sin igoal ch’atormentaba,
antre os tombos da dor que t’afogaba
quedaba sempre a y-alma mal ferida.
Sin vista os ollos teus, xa nunca viron
a leda craridá do sol da dita,
de cote antre negruras, foise á calma.
As doce ilusions de ti fuxiron,
e marchando de terra tan maldita
a mais nobre rexión subeu tua y-alma.

Muxía, Outono de 1900.

Comentarios desactivados en «O inverno do corazón» e «Soneto», os dous primeiros poemas de Gonzalo López Abente publicados na prensa

Out 14 2017

Roteiros literarios «Eduardo Pondal. O territorio do escritor» e «Roteiro literario Eduardo Pondal. O territorio do escritor»

Teño devoción polos roteiros literarios que vén argallando nos últimos tempos na Formación do Profesorado do CAFI (Centro Autonómico de Formación e Investigación) o caro amigo e compañeiro de angueiras Carlos Rodríguez Pérez. E velaquí as dúas próximas convocatorias nas que imos andar, nunca mellor dito.

Roteiro literario Eduardo Pondal. O territorio do escritor con Manuel Ferreiro – da Coruña a Ponteceso o 28-10-17 (Código en fprofe G1703008)

Roteiro literario Miguel Hernández en Orihuela con Aitor Luis Larrabide Achuátegui – Orihuela, 02-12-17 (Código en fprofe G1703011)

Comentarios desactivados en Roteiros literarios «Eduardo Pondal. O territorio do escritor» e «Roteiro literario Eduardo Pondal. O territorio do escritor»

Ago 30 2017

Recensión a Galicia, o galego e os galegos, de Fernando Cabeza Quiles, en Grial 214

No último número, 214 (abril, maio, xuño do 2017) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir en edición dixital desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «Combatendo os prexuízos sociolingüísticos» para saudar o libro de breves ensaios Galicia, o galego e os galegos (Toxosoutos, 2016), de Fernando Cabeza Quiles.

Por outra banda, este número, 214, está centrado en «Novas achegas a Carlos Casares», asinadas por Xosé Manuel Dasilva, Ricardo Gurriarán, Camiño Noia e Xosé Ramón Quintana. Do meu interese tamén son outros artigos como «As fadas modernas. Primeiras autoras, infancia e literatura», de Carlos Lema, «A invención de si. Jane Harrison e o feminismo vitoriano», de Aurora Ballesteros Fernández,«Sobre as cubertas dos libros», de Víctor F. Freixanes ou «Compostela xeoliteraria. Humanidades espaciais e comunicación á sociedade», de María López Sández, así como a «Andaina co poeta de Augas Santas, José Ángel Valente», que asina Xoán Anllo, sen desmerecer outros contidos da revista.

Velaquí a miña devandita recensión ao completo:

Combatendo os prexuízos sociolingüísticos

 

Galicia, o galego e os galegos

Fernando Cabeza Quiles

Noia: Toxosoutos, 2016. 152 páxinas

As angueiras a prol da nosa lingua de Fernando Cabeza Quiles (Ponferrada, 1953), berciano de nacenza mais enraizado dende hai moitos anos nas terras bergantiñás de Carballo, son ben coñecidas e as máis delas xiran derredor do comentario etimolóxico, sendo de obrigada consulta as súas obras de investigación Os nomes de lugar: topónimos de Galicia: a súa orixe e o seu significado (1992), Os nomes da terra: topónimos galegos (2000), Toponimia de Galicia (2008) e A toponimia celta de Galicia (2014), ás que aínda lle poderiamos engadir outro título que recolle as súas pescudas sobre a presenza, con rastros tamén na toponimia, de Galegos nas Alpujarras granadinas (2003).

Algunha pegada diso hai en Galicia, o galego e os galegos, que xunta unha miscelánea de doce textos con diferentes reflexións que teñen como elo común combater os prexuízos e os tópicos sobre a nosa identidade, a nosa lingua e o noso territorio, co obxectivo de fornecérmonos a nós propios dun sólido argumentario en favor do orgullo de sentírmonos galegos e aos alleos de poderen comprender mellor a nosa idiosincrasia como pobo.

O verso de Manuel María «Galicia é unha nai velliña» dálle título ao primeiro texto, no que as referencias aos topónimos serven para combater estereotipos recentes sobre nós ou para basear as nosas diferenzas culturais “como resultado e consecuencia da posición xeográfica excéntrica que na maior parte da súa historia ocupou Galicia, ao estar nunha fisterra”.

Un punto de vista máis etnográfico, adubado con contraste a referencias doutros autores, percorre «As mulleres que levaban o mundo na cabeza», parafraseando desta volta a Manuel Rivas, que pretende abrir un debate sobre a feminización do traballo desde antigo e se se pode falar ou non dunha sociedade matriarcal, que para Cabeza Quiles non se podería afirmar.

En sucesión cronolóxica histórica «De Breogán a Maeloc» defende as evidencias de sermos unha nación céltica con novos testemuños tirados da toponimia, «Unha utilísima inventio e a plenitude» céntrase nas pegadas que nos deixaron os repoboadores francos e os monxes de Cluny “quen trouxeron a Galicia, a través do Camiño Francés, manifestacións culturais tan importantes como o románico”, e «A humillación» dialoga coa visión negativa, mesmo ás veces coa galegofobia (nomeadamente na época dos Austrias, no chamado Siglo de Oro) e a animadversión contra as nosas manifestacións culturais. Neste capítulo fai unha análise de varias expresións pexorativas que aínda perviven no Dicionario da Real Academia Española.

Sen deixar os temas anteriores «A emigración» lembra máis unha vez as primeiras vagas migratorias do pobo galego, botando man do argumentario do seu libro Galegos nas Alpujarras granadinas (2003), mais tamén con outras referencias a episodios como a “Real Expedición Filantrópica de la Vacuna”, recentemente novelado por María Solar en Os nenos da varíola, e por suposto toda a épica da emigración transoceánica.

Unha ollada máis filosófica, e acaso sorprendente, aparece en «Éche unha agra aberta», pois aquí as numerosas referencias toponímicas serven para explicar a existencia de cancelas, portelas ou valados no noso territorio fronte ás inmensas agras abertas da paisaxe castelá, e tamén no texto «A curvofilia», onde asocia a topografía co noso carácter identitario en contraste con outros espazos e pobos, mesmo de lugares ben afastados como as chairas americanas, e sempre con alusións a outros autores que dunha maneira ou outra observaron esa posible relación.

«Agardade un momentiño» regresa ás cuestións lingüísticas, agora para analizar polo miúdo diversos circunloquios ou expresións perifrásticas que nos son propias e que tamén serían trazos da nosa especifidade, así como o uso afectivo dos diminutivos ou do pronome de solidariedade, recursos aos que non recorreu o castelán, e que para Cabeza Quiles crean unha “verdadeira marca de calidade da lingua galega, que lle dá a esta e á nosa cultura un sinal de identidade único e intransferible”.

Diversas anotacións históricas, como a ausencia de censura en temas sexuais ou as características propias do noso humor que estudou Celestino Fernández de la Vega dan pé ao autor para o texto intitulado «África remata no Cebreiro».

Finalmente, a confrontación ou dicotomía entre o mundo mariñeiro do noso litoral costeiro e o mundo labrego do interior alicerza os últimos capítulos, «Para mariñeiros nós», que trata de revelar a profanos a sociolingüística propia das comunidades que tiveron e teñen a pesca como actividade fundamental, e tamén «A vaquiña polo que valía» que o fai dos sectores agrario e gandeiro.

E despois de teimar en descubrir a nosa singularidade, mais tamén despois de facer autocrítica sobre a forza dos localismos, a nosa ambigüídade ou o o noso inmobilismo, de todo o escrito por Fernando Cabeza Quiles despréndese unha apelación á autoestima e á conciencia de sermos galegas e galegos no presente e no futuro.

Miro Villar

Comentarios desactivados en Recensión a Galicia, o galego e os galegos, de Fernando Cabeza Quiles, en Grial 214

Ago 07 2017

Da Gallaecia á Provincia Nostra. Viaxe á Provenza e parte da Occitania (II): Unha nova crónica da profesora Xela Cid


(As fotografías que ilustran esta anotación son de propia autoría)

A xeira anual do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom), «Da Gallaecia á Provincia Nostra. Da Gallaecia á Provincia Nostra. Viaxe á rexión da Provenza e parte da Occitania», que nos levou a viaxar entre os días 14 e 22 de xullo polas terras provenzais dos departamentos de Bouches du Rhône e Vaucluse e polas occitanas dos departamentos de Haute Garonne, Aude e Gard, tivo unha segunda e moi completa crónica que realizou a profesora Xela Cid e que pode ler no propio sitio web do SemEsCom.

Impresións da viaxe do SEMESCOM á Provenza (14-22 de xullo de 2017)

Por Xela Cid

Un ano máis o Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (SEMESCOM) fixo a xa tradicional viaxe estival, tras nove anos consecutivos de variados destinos por Europa.

Foi un percorrido polas rexións francesas da Provenza e parte da Occitania, no sur do país veciño, que xa visitamos noutras ocasións e que sempre nos sorprende pola súa riqueza arquitectónica, histórica, cultural e natural.

Coñecer Francia polo miúdo dá para moitas viaxes pola súa gran diversidade. Disque cada rexión é distinta visual e sentimentalmente.

Temas e obxectivos

Os temas principais nesta ocasión e os obxectivos propostos  e conseguidos foron variados. O SEMESCOM fixo un achegamento durante nove días a aspectos diferentes deste sur francés.

1.- Visitar grandes cidades coma Toulouse e Marsella, e outras máis pequenas e vilas sobranceiras. En total, unhas vinte localidades, todas con características propias que as fan únicas.

Na primeira etapa da viaxe foi o encontro con Toulouse, a cidade rosa, á beira do río Garona e con arume a violeta.  Logo, Carcassonne, coa cidadela,  a maior cidade fortificada de Europa, patrimonio da UNESCO.  Axiña chegariamos á fabulosa fortaleza papal de Avignon, para gozar por unha noite do ambiente na rúa do seu famoso festival de teatro.

2.- Seguir as arterias fluviais naturais, os grandes ríos que marcan o sur de Francia: o Garona, pirenaico, que remata no Atlántico no amplo esteiro da  Gironde; e o Ródano, alpino, que vai ó Mediterráneo formando un gran delta no golfo de León.

E unha vía artificial construída no século XVII, que amosa a súa mellor cara entre Toulousse e Carcassonne: o Canal du Midi, hoxe patrimonio da UNESCO.

3.- Descubrir o legado impresionista e, sobre todo, o postimpresionista, en Aix-en-Provence, a cidade de Cézanne, coa súa montaña de Saint Victoire, e seguir os pasos de Van Gogh pola cidade de Arlès.

4.- Explorar o extraordinario patrimonio romano de Orange, co seu magnífico teatro, os anfiteatros de  Arlès e Nîmes, que dan fe da importancia da vía Domitia que unía Roma coa Galia, ou o acueduto e ponte do Pont-du-Gard, e os restos arqueolóxicos de Vaison-la-Romaine.

5.- Sentir os roteiros da lavanda atravesando os macizos calcarios como o do Luberon, na contorna da abadía de Sénanque, por Gordes e co monte Ventoux, máxima altura da Provenza, sempre ó fondo.

6.- Gozar das paisaxes mariñas, sobre todo das Calanques de Marsella, descubertas en barco, e que son unha sucesión de entrantes que forman calas, como minirrías, e que se estenden ata a pequena poboación de Cassis. Descubrir tamén, case ó final da viaxe, as marismas da Camargue.

7.- Repasar os grandes espazos naturais desta zona, con moitos os lugares protexidos de gran valor.  Chaman a atención as grandes gorxas como a do río Ardèche, que se poden admirar dende altos miradoiros, e que remata no Pont d’Arc, maxestoso arco natural sobre o río, baixo o que nos puidemos dar un bo baño.

Tamén puidemos coñecer mellor o bosque mediterráneo e a súa riqueza florística e faunística.

8.-  Profundizamos na xeografía e na xeoloxía e percorremos carreiros coma o dos ocres do Roussillon, e achegámonos á singular vila de Les-Baux-de-Provence, que, polas súas minas, deu nome á bauxita.

9.- O estado das linguas minoritarias (máis ben minorizadas) tamén é  un dos intereses deste Seminario. E aquí atopámonos co idioma occitano ou lingua d’oc, sobre a que Xosé Mª Lema nos informou amplamente, xunto cun informe sobre a historia de Occitania, con feitos tan importantes na historia universal como a cruzada contra os cátaros (iniciada en 1208), o papado de Avignon (1309-1377) ou o Cisma de Occidente (1378-1417).

10.- Os mercados locais e a gastronomía tamén son moi importantes neste paraíso mediterráneo.


Todos estes aspectos foron traballados previamente por Chus Barbeira, Xosé Mª Lema e Antón García Losada.

Despois, xa no bus, ponse en marcha a «escola rodante» coa participación activa  dos viaxeiros que completan e achegan novas informacións, xerando un ambiente cultural e festeiro realmente singular, que fai que xantemos quilómetros sen decatarnos. É o tempo das «conferencias rodantes», dos «petiscos» ou dos «provenzais», segundo por que país rodemos.

A viaxe vai chegando ó seu fin. Despois de atoparnos co Ródano varias veces, en Arlès divídese en dous brazos (o Grand Rhône e o Petit Rhône) e avanza cara o mar formando un delta para deixar os sedimentos acumulados polo camiño. Aproximámonos ó delta en Aigues Mortes, para albiscar as marismas e as salinas da Camarga, ollar canaveiras e anátidas e mercar sal e arroz. É o agasallo final do gran río francés e europeo, reserva nacional dende 1927.

Reflexións

Así xa de regreso a Galicia, chega o tempo das reflexións.

O coñecemento cada vez máis profundo de Francia permítenos contrastar con España, e, sobre todo, coa nosa Terra, Galicia, e tirar algunhas conclusións sobre temas nos que levamos un considerable atraso e que non semellan resolverse co paso dos anos.

Francia nunca deixa de sorprendernos, e esta vez vimos con claridade que este país ten unha ordenación do territorio e un aproveitamento do solo envexable, e que non pode ser froito da improvisación, algo que nós estamos lonxe de conseguir.

Chama a atención a cuberta vexetal autóctona continua ata o cumio dos outeiros e das montañas, ou nas áridas terrazas calcarias do Ardeche. Todo o relevo, todo o campo, está ordenado e aproveitado. A conservación das sebes naturais e  as agrupacións de árbores autóctonas entre os terreos de cultivo crea diversidade paisaxística e riqueza biolóxica.

Tamén é salientable a ausencia de cables aéreos á vista, de galpóns, de entulleiras e de restos de todo tipo. A falta de poboación dispersa -todo hai que dicilo- que facilita a conservación do medio.

Tamén está o tema dos incendios. Non se ve terreo queimado. Hai unha regra que define as condición de máximo risco de incendio: é a 30-30-30. Máis de 30 graos de temperatura, menos do 30 % de humidade ambiental e máis de 30 km por hora de velocidade do vento do norte. Ningún destes factores é importante en Galicia. Ademais temos unha orografía de difícil acceso. Pero arden todos os anos miles de hectáreas.

Na Provenza sorprendeunos un grande incendio, pero vimos que se estaba atallando con celeridade e múltiples recursos. Ademais aquí as temperaturas son moi altas, baixísima humidade e forte vento. Na maior parte de Francia o terreo é chairo; máis montañoso na Provenza.

A conclusión é que aínda en condicións extremas de risco o monte só arde se se lle prende lume. En Galicia é certo que temos unha dispersión de poboación enorme e unha masa forestal inmensa de árbores pirófilas, que arden con facilidade, como os piñeiros e os eucaliptos.

Polo tanto, Francia danos unha lección importante: que temos pendente unha ordenación do territorio moi urxente e un aproveitamento do monte e das terras de labor que faga que se valoren e se respecten.

Rematamos así unha fermosísima e produtiva visita a estas rexións do sur francés.

Unha viaxe sensorial onde as haxa. Funcionaron a tope os cinco sentidos. Os ollos tiveron que adaptarse á luz provenzal cegadora, ás cores pastel de Toulouse, ó azul marsellés e ós ocres de Roussillon.

O nariz adaptouse ós arumes do xabrón de Marsella, ás violetas de Toulouse e ás lavandas da Provenza e ás aromáticas do bosque mediterráneo.

O ouvido ó canto continuo e persistente das cigarras, totalmente camufladas e case invisibles

O gusto aos sabores dunha gastronomía única mediterránea e incluso taurina.

E, finalmente, o tacto ó contacto cunha natureza contundente.

E o mellor de todo o ambiente foi a complicidade entre os viaxeiros que, como dicía un deles,  “encántame todo destas viaxes, pero sobre todo os momentos de humanidade.”

Despedímonos de Francia dende Lourdes, mirando os Pireneos e recuperando a chuvia, que non vimos nos nove días.

Lembranzas e vivencias compartidas

O grupo de viaxeiros volvemos cargados de coñecementos novos, de experiencias e de vivencias compartidas; e, por suposto, de agasallos e recordos. Toca baleirar a maleta xa nas nosas casas  cun recordo imborrable deste Midi francés.

Sen dúbida o Seminario cumpriu de sobra cos obxectivos desta viaxe e recargouse de enerxía para seguir traballando pola Costa da Morte e por Galicia.

Grazas  a todos polo traballo ben feito e ós viaxeiros por gozalo e compartilo.

Outras viaxes, outros anos, outros anacos do mundo nos esperan.

Xela Cid

Comentarios desactivados en Da Gallaecia á Provincia Nostra. Viaxe á Provenza e parte da Occitania (II): Unha nova crónica da profesora Xela Cid

Next »