HistoriaArchive for the '' Category

Xan 31 2017

Un artigo de Luís Lamela lembra a celebración do 1º de maio de 1936 en Cee e Corcubión

Published by under Historia



(Fotografías do Arquivo de Luís Lamela)

Moito aprendemos grazas ao labor de investigación histórica e de divulgación que realiza a miúdo o meu caro amigo Luís Lamela. Desta volta escribiu unha magnífica evocación sobre a memoria histórica das organizacións sindicais na II República no artigo intitulado «Reivindicaciones sindicales en Cee y en Corcubión», publicado na súa sección «Galicia oscura, Finisterre vivo» que adoita dar a coñecer na edición comarcal de Carballo de La Voz de Galicia.

Hónrame reproducir nesta bitácora o seu artigo, que se pode ler en papel ou tamén nesta ligazón, ao tempo que parabenizamos máis unha vez ao seu autor. Velaquí un texto de referencia para todos nós:

Reivindicaciones sindicales en Cee y en Corcubión

El 1 de mayo de 1936, las centrales de los dos pueblos organizaron una marcha conjunta, la primera

Luís Lamela

31/01/2017

No existe duda de que la historia explica cómo hemos llegado al lugar donde nos encontramos actualmente. Y, como estas citas de Galicia oscura, Finisterre vivo se convirtieron en un lugar de encuentro con la memoria local y con la historia de A Costa da Morte, quizás sea oportuno ofrecer hoy un poco de historia sindical a la que muy pocos prestaron la debida atención. La lucha que los sindicatos y el comité de empresa está desarrollando para evitar la venta de las centrales hidroeléctricas de Ferroatlántica, podría hacer interesante conocerla.

Poco después de proclamarse la Segunda República española, en 1931, se constituyeron en Corcubión y Cee dos sociedades Obreras de Oficios Varios, la de la villa de San Marcos afecta a la CNT y la segunda a la UGT socialista. Poco tiempo después, y obedeciendo la orden de la Federación Regional Obrera, los sindicalistas y obreros corcubioneses declararon una huelga intentando cerrar comercios y prohibiendo que las lecheras repartiesen leche.

Los huelguistas pertenecían a los sectores de la pesca, marineros y estibadores del muelle y también algunos labriegos poco acostumbrados a la unión sindical y a la lucha obrera. La sociedad corcubionesa recibió el paro con cierto sarcasmo, argumentando que la mayor parte del año ya estaban en huelga forzosa por falta de trabajo los unos, y por los frecuentes temporales que impedían salir a faenar, a los otros.

No obstante, según fueron pasando los meses y los años tanto los sindicalistas de uno y otro pueblo fueron ganando el respeto de sus contemporáneos, negociando con los patronos mejoras que a todos beneficiaron.

En los primeros meses de 1936 el corcubionés Luis Prados se hizo cargo de la presidencia de la Sociedad Obrera de Oficios Varios, La Igualdad, y este sindicato, para celebrar el 1º de mayo decidió festejarlo conjuntamente con los sindicalistas de Cee.

Y, así, a las 16 horas del citado día partió una concentración de obreros de Corcubión camino de la villa de A Xunqueira, recogiendo a los ugetistas ceenses y retornando todos juntos a Corcubión, pacíficamente, y con dos filas de servicio de orden, con el fin de exponer ante el consistorio de la villa de San Marcos sus reivindicaciones conjuntas.

De esta manifestación nos queda el testimonio del corcubionés y sindicalista Pedro Abelleira Freire, Pedro de Costa, que envió una fotografía (la de la imagen) a un amigo que residía en la Argentina, Manuel Lorenzo Rivera O Caloio, escribiendo al reverso de la misma: «Ten en conta que foi a primeira que neste pobo cheo de miseria, falto de traballo, e morto de fame se fixo con este contexto. Por esta verás que dous pobos que sempre se odiaron hoxe se abrazan fraternalmente». Todo un hito sindical para la comarca de Nemancos, la actual de Fisterra.

Otra, y multitudinaria

En el mes de julio siguiente, y antes del levantamiento militar franquista, los sindicalistas de Corcubión participaron en otra multitudinaria manifestación que juntó también a obreros de Cee, Ameixenda, Ezaro, O Pindo… encabezadas por las autoridades civiles locales y rematando la concentración frente a la casa del consistorio.

Allí, compartiendo objetivos comunes y razones muy serias para la alarma social, procedieron a la lectura de varios telegramas enviados al Gobierno de la nación, hablando en el acto, además del alcalde Francisco Cerviño Sabater, los sindicalistas José María Ferrío, Clemente Blanco Clemente de Élida, Manuel Rodríguez y Benedicto Lago.

Pesimistas, pero incapaces de renunciar a la esperanza y queriendo evitar incrementar la precariedad y la pobreza de los propios obreros y sus familias, así como la falta de horizontes para ellos y sus hijos, pidieron poder seguir beneficiando carbón inglés en lugar del asturiano que quería imponer el Gobierno, al considerar que supondría la huida de buques extranjeros hacia puertos portugueses y la ruina del carboneo en la ría.

Y, en esta lucha, pacífica, fueron apoyados tanto políticamente como con presencia de una campaña mediática por el diputado nacional, Pepe Miñones, de Unión Republicana.

No obstante, fue la sublevación militar-franquista quien puso definitivamente la puntilla al carboneo en la ría y se llevó todo por delante, convirtiendo a los sindicalistas, por la defensa de sus derechos laborales y de la democracia republicana, en revolucionarios a los que perseguir y a muchos exterminar físicamente, contando después una historia de buenos y malos, contradictoria con lo que supimos después.

Por último, podríamos convenir que los sindicalistas quizás no fuesen héroes, pero indudablemente tampoco fueron los villanos que pintaron los militares sublevados franquistas y sus cómplices durante el levantamiento militar y la dictadura y los consejos de guerra a los que fueron sometidos. Sin duda, con su muerte les hicieron mártires.

Comentarios desactivados en Un artigo de Luís Lamela lembra a celebración do 1º de maio de 1936 en Cee e Corcubión

Xan 11 2017

Artigo en QPC (XIX): «O pino de Corcubión», un poema de Gonzalo López Abente



(O pino de Corcubion, nunha fotografía publicada en Vida Gallega, 25-07-1924, e noutra imaxe posterior de 1927, recuperada por Jano Lamas)

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para (re)lembrar «O pino de Corcubión», un poema de Gonzalo López Abente, unha árbore senlleira e simbólica. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

«O pino de Corcubión», un poema de Gonzalo López Abente

Ao fío do artigo publicado por Modesto García Quintáns no diario dixital Que pasa na Costa sobre a historia do antigo e desaparecido pino de Corcubión, que delimitaba os lindeiros dos territorios deste concello co veciño de Cee, lembraremos nesta anotación como esta árbore senlleira tamén pasou ao mundo da literatura e da poesía a través dos versos do muxián Gonzalo López Abente, quen aínda hoxe tería familiares da estirpe abentiana na vila corcubionesa.

A relación de López Abente con Corcubión tamén posúe unha vertente literaria. Sabemos que o seu primeiro poema (até hoxe coñecido) apareceu publicado postumamente dentro do libro Decrúa (1966) nun apartado final de «Recobrados», co título «Un velorio nunha aldea», datado en 1899, cando o poeta tiña 21 anos e aínda non estaba plenamente incorporado á escrita monolingüe en galego que o ía caracterizar andando o tempo.

Nesa altura, sobrancea a súa presenza habitual na prensa local e comarcal, nas páxinas dun xornal que tivo unha existencia efémera, El Celta de Corcubión, onde en 1901 xa publica artigos e poemas, aínda en castelán, e tamén nas de El Eco de Mugía. Periódico independiente, defensor de los intereses generales del partido judicial de Corcubión, xornal vencellado ao Partido Liberal e do que se conservan escasos números, que mesmo chegou a dirixir.

Anos despois, sendo xa o autor de dous libros éditos, publicou outro poema intitulado «Camiño da Terra» no xornal Nerio, ano II, nº 11. Corcubión, 1/VI/1921. E ao pouco tempo gañou cun longo poema que leva por título «Ara-Solis» un concurso literario na vila, pois así consta no mecanoscrito que nos facilitara no seu día o antropólogo muxián Manuel Vilar, onde sinala de maneira literal: «Primeir premio no Certamen / Literario celebrado en Corcubión / no mes de setembro de 1.921»

Desta época é a primeira versión do poema sobre o pino de Corcubión. Daquela aínda levaba por título «O pino derrubado» e apareceu reproducido en Nós. El Noroeste, A Coruña, 19 de novembro de 1918; en O Tío Marcos da Portela, Parrafeos c’o Pobo Gallego, Ourense, 43, 21 de novembro de 1918; e por último en A Nosa Terra, 73/74, 5 de decembro de 1918.

Con pequenas mudanzas o poeta recobrouno para ser publicado na revista Nemancos, que só tivo tres números e que creou o finado e chorado cronista ceés Baldomero Cores Trasmonte. Desta volta o poeta tamén muda o título por «O pino de Corcubión», Nemancos, Cee, 1, 1953. E nesta publicación afirma que se inspirou nunha crónica do propio Cores Trasmonte, cando a creación do poema viña de décadas atrás.

Finalmente, o texto tamén foi incorporado polo seu curmán Horacio Bermúdez Abente, emigrante na Arxentina, cando compilou textos dispersos do poeta muxián postumamente no volume Decrúa, que levaba por subtítulo Poemas e que apareceu nun selo editorial denominado Edicións Muxía en Buenos Aires e con datación no ano de 1966.

Velaquí a última e definitiva versión do poema «O pino de Corcubión»:

19
O PINO DE CORCUBIÓN

Inspirada nunha crónica
de Cores Trasmonte.

¿Ulo o vedro piñeiro, o Patriarca
das hostes rumorosas
que bulen nas encostas bretemosas
da nativa comarca?

O enfesto centinela,
o inspirado cantor, o bardo vello
que se ollaba no espello
de cristal, nesta orela
da ría meiga, transparente e mansa,
para sempre descansa.

Hoube un machado forte;
¿de quen sería?
hoube un beixo de morte,
¿quén o daría?

¡O vento…! ¡O vento…! din as raparigas
que choran polo amado trovador.
Nunha aperta axuntadas pola dôr
quedan dúas amigas…
—unha soia, galana e quisquilleira
deitada na ribeira—.

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XIX): «O pino de Corcubión», un poema de Gonzalo López Abente

Dec 21 2016

Artigo en QPC (XVIII): «Nos oitenta anos (1936 – 2016) dun decembro negro na Costa da Morte»

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para lembrar a represión franquista no territorio máis amado. Co texto intitulado «Nos oitenta anos (1936 – 2016) dun decembro negro na Costa da Morte», hai pois oitenta anos daquela barbarie. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Nos oitenta anos (1936 – 2016) dun decembro negro na Costa da Morte

A lembranza da barbarie do asasinato en decembro de 1936 dos sindicalistas de Cee non foi desta volta esquecida, malia a inhibición do goberno municipal de Cee, aínda obsesionado no esquecemento destas persoas de ben que naceran ou traballaban na localidade.

Todos e todas nós coñecemos a súa historia grazas ao impagable labor de Luis Lamela García, quen por volta de 1995 publicou Crónica de una represión en la «Costa da Morte», na desaparecida Edicións do Castro que dirixía o finado Isaac Díaz Pardo. Malfadadamente esta obra imprescindible xa non é doada de adquirir, de quitado dalgún exemplar en librarías de vello, aínda que figure nos catálogos das nosas bibliotecas públicas e municipais. En agosto dese 1998 escribín unha breve recensión que deseguida recupero:

«Tivemos que agardar case sesenta anos de silencios para que unha parte importante e ata agora sempre oculta das vilas de Cee e Corcubión vise a luz. As desoladoras consecuencias que provocou no 36 o levantamento fascista contra a república, legalmente constituída pola vontade do pobo democrático.

Por fin, este período, escurecido pola cor vermella do sangue que enchoupou as rúas e os corazóns de moitas familias, é analizado ao detalle, con documentación baseada nos sumarios e nos testemuños orais dos sobrevivintes, así como o pouco que se conserva nos arquivos, nun volume que vén de editar Edicións do Castro no que se recollen as investigacións feitas por Luis Lamela García.

O libro titúlase Crónica de una represión en la «Costa da Morte», e ademais dos casos de Cee e Corcubión tamén se ocupa dos crimes que sucederon en Fisterra, Ponte do Porto, Vimianzo, Zas e outros lugares.

A portada deste ensaio de Luis Lamela, que segue a liña dos seus traballos anteriores, sobre Pepe Miñones, Foucellas ou Alexandre Bóveda, reproduce o texto sobre a execución dos operarios de Cee, Norberto Recamán Lago, José Lago Fernández, Teófilo Mejuto Leis, Perfecto Trasmonte Costa, Jesús Chouza Figueira, Florentino Canosa Barreiro, Manuel García Castiñeiras e Domingo López Domínguez.

A sentenza cumprimuse o 9 de decembro de 1936 na Punta Herminia coruña onde pouco antes tamén fora fusilado Miñones. O oficial do pelotón reamta un a un cun tiro de graza no lateral do cráneo.

As investigacións de Luis Lamela non se deteñen neste episodio, se cadra o máis duro xunto coa violación e asasinato dunha mestra na vila corcubionesa (Mercedes Romero Abella, nada en Cee o 27 de xuño de 1907, que foi fusilada en Aranga o 19 de novembro de 1936 e soterrada nunha foxa común en Vilarraso), senón que nos fornece de datos sobre as actividades sindicais e municipais republicanas, analiza aspectos como a folga xeral ou o asalto á Casa do Concello de Cee, e tamén nos fala dos consellos de guerra, dos fuxidos ao Pindo e da continuación do terror fascista coa implicación de moitos «camisas vellas».

Non podemos neste breve espazo reseñar todos os feitos e peroas que aparecen no traballo de investigación de Luis Lamela que se resumen nunha relación de vítimas da guerra civil no partido xudicial de Corcubión, que o propio autor sinala que é incompleta pese a nomear a máis de cen persoas. Luis Lamela propúxose que nós non esquezamos o acontecido, rompendo ese pacto do «olvido» imposto polos afíns aos represores. Este libro non pode faltar en ningunha das casas da Costa da Morte para que poidamos aprender da lección histórica do noso pasado.

E xa postos, é hora de que o rueiro municipal de Cee elimine os nomes de militares e falanxistas e honre co nome dunha rúa os veciños que foron asasinados. É o menos que podemos facer por eles».

Até aquí aquela recensión, que deixaba fóra o feito de que unhas semanas despois, outro consello de guerra sumarísimo decretou o fusilamento doutro ceés, Vicente Mejuto Leis, que se data no 6 de xuño do 1938.

O proxecto universitario «Nomes e Voces», que nacera da colaboración entre as tres universidades e a Consellaría de Cultura na etapa do denominado bipartito e que nos sucesivos gobernos do PP deixou de recibir axudas económicas que provocaron a súa práctica parálise, recolle unha breve biografía de cada unha das persoas citadas. Velaquí:

Norberto Recamán Lago: Execución. Home de 22 anos. Empregado/a. Natural de Cee. Veciñanza: Cee. UGT. Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado en A Coruña por rebelión co resultado de sentenza a pena de morte. Executada en A Coruña.

José Lago Fernández «Granado»: Execución. Home de 37 anos. Empregado/a. Natural de Corcubión. Veciñanza: Brens, Cee. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Teófilo Mejuto Leis: Execución. Home de 27 anos. Chofer. Natural de Cee. Veciñanza: Corcubión. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Perfecto Trasmonte Costa: Execución. Home de 26 anos. Empregado/a. Natural de Cee. Veciñanza: Cee. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Jesús Chouza Figueiras «Gorrión»: Execución. Home de 52 anos. Follalateiro/a. Natural de Carnota. Veciñanza: Cee. Izquierda Republicana. Concelleiro en Cee. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado en A Coruña por rebelión co resultado sentencia pena de morte. Executada en A Coruña.

Florentino Canosa Barreiro: Execución. Home de 29 anos. Empregado/a. Natural de Cee . Veciñanza: Cee. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Manuel García Castiñeira «Moledo»: Execución. Home de 30 anos. Mecánico. Natural de Cee.
Veciñanza: Cee. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Domingo López Domínguez: Execución. Home de 29 anos. Empregado/a. Natural de Porto do Son (A Coruña). Veciñanza: Porto do Son. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos de Cee. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Vicente Mejuto Leis: Morte (outras tipoloxías). Home de 24 anos. Chofer. Natural de Cee. Veciñanza: Cee. Morto o 22 de maio de 1938. Xulgado na Coruña por rebelión co resultado de sentenza a prisión 12 anos e 1 día. Morto na cadea na fuga da prisión de San Cristóbal. Inscrición da defunción en xaneiro de 1947.

Mercedes Romero Abella: Paseo. Muller de 29 anos. Mestre/a. Natural de Cee. Veciñanza: Plazuela de S. Domingo. A Coruña. UGT. Morta o 19 de novembro de 1936. Morte rexistrada por disparos de arma de fogo. Aparición do cadáver no Pozo da Ponte Castellana en Aranga. O seu marido Francisco Mazariegos tamén foi asasinado.

A pedimento de Luis Lamela escribín un soneto na memoria dos asasinados que figura no pórtico do primeiro capítulo do seu libro sobre a represión na Costa da Morte. Velaquí:

1936

Naquel verán soturno, de sol pálido e tordo,
Cee pobouse de anguria, queimadura que medra
e estraga sentimentos que a represión empedra
deitando sangue quente co seu buligar xordo.

Houbo debilidade, soterrando o recordo,
gravado e lacerado no silencio da pedra,
cos corpos do futuro cubertos só por hedra
de onde naceron luces, palabras no balbordo.

Amouse a terra fértil, húmida daquel sangue,
onírico desexo que en nós vive e rebenta
e soñouse insubmisa, memoria turbulenta
da diáspora antiga que o pretérito abrangue.

Viñeron tempo ermos e tempos de decrúa
e o sangue foi semente da liberdade núa.

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XVIII): «Nos oitenta anos (1936 – 2016) dun decembro negro na Costa da Morte»

Dec 14 2016

Relatorio sobre Gonzalo López Abente no ciclo No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos, organizado pola Real Academia Galega


(Pola esquerda, Xosé Ramón Pena, Xosé Luís Axeitos, Chus Nogueira e Miro Villar. Autor: RAG)

Onte, martes, 13 de novembro, estivemos na Casa Galega da Cultura en Vigo para participar nunha nova xornada do ciclo denominado «No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos», unha das iniciativas organizadas pola Real Academia Galega para memorar o centenario da fundación das Irmandades da Fala. A mesa de debate centrada na poesía das Irmandades, baixo o título Unha poética anovadora, estivo introducida e moderada polo académico Xosé Luís Axeitos, e nela participamos Xosé Ramón Pena, Chus Nogueira e eu propio, que demos a coñecer un resumo dos relatorios que se han publicar no sitio web da RAG. A miña intervención estivo focada nun texto que leva por título Gonzalo López Abente, o «poeta do mar» das Irmandades da Fala.

A xornalista Iolanda Rodríguez Casal recolle as nosas respectivas intervencións nunha ben completa e precisa crónica que reproduzo deseguida e que tamén se pode ler nesta ligazón.

Versos inéditos na mesa sobre a poesía no tempo das Irmandades da Fala

14/12/16| Actualidade: Novas

Os versos de dous poemas inéditos de Euxenio Montes e Xavier Pardo Bedía escoitáronse onte na mesa de debate sobre as Irmandades da Fala que a Real Academia Galega organizou en Vigo dentro do ciclo No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos. O académico Xosé Luís Axeitos presentou estas composicións como exemplo da importancia do atlantismo na poesía da época nun encontro centrado precisamente na lírica no que Chus Nogueira achegou unha mirada crítica desde a historiografía, Xosé Ramón Pena se detivo no traballo a prol da creación dunha estética nacional e Miro Villar reivindicou devolver a figura de Gonzalo López Abente á posición central que ocupara en vida.

Ademais de presentar os convidados, Xosé Luís Axeitos falou brevemente do atlantismo na poesía do tempo das Irmandades, un dos conceptos básicos e vertebradores da teoría política nacionalista de Vicente Risco e do grupo Nós. Para perfilar a doutrina do atlantismo, presenza dunha corrente céltica común entre os pobos bretón, normando, irlandés e galego, a revista Nós dedicou en distintos números espazos xenerosos á denominada “cuestión irlandesa”, con traducións de Yeats e Joyce, artigos de Otero Pedrayo ou un monográfico con poemas de Cabanillas e Taibo. O tema foi obxecto de debate nos faladoiros da época e tratado en numerosas conferencias. “Mesmo se pode dicir que esta teoría do atlantismo é diferenciadora do grupo ourensán, máis conceptual e académico, a respecto doutras agrupacións”, engade.

Como proba da importancia do atlantismo na poesía das Irmandades, Xosé Luís Axeitos presentou un poema inédito de Euxenio Montes, dedicado a Manuel Antonio, e outro nunca saído do prelo de Xavier Pardo Bedía. Ambas as dúas composicións serán publicadas por primeira vez na edición que se fará dos relatorios do ciclo No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos.

Deseguido, a profesora da Universidade de Santiago de Compostela Chus Nogueira foi a encargada de levar a cabo unha revisión crítica de como a produción poética da época foi abordada nas historias da literatura a través de autores como Ricardo Carballo Calero, Xosé Luís Méndez Ferrín, Francisco Rodríguez, Anxo Tarrío, Dolores Vilavedra ou Xosé Ramón Pena. A especialista concluíu que nas distintas propostas se reflicten “as tensións que xa se deron no seo das Irmandades da Fala, con escollas que priorizan o político e outras o feito cultural”. Ao seu xuízo, evidéncianse tamén os problemas que ás veces xorden polo “excesivo detalle” na identificación de promocións e grupos e advertiu que, se ben as diversas achegas historiográficas implican visibilidade para parte dos autores, tamén gardan relación co feito de que aqueles de ubicación difícil ou interxeracional quedasen “en zonas de sombra” e que tardasen en seren recoñecidos e editados.

Xosé Ramón Pena defendeu neste sentido que a historia da literatura é parte do relato da historia xeral e que con frecuencia os acontecementos artístico-literarios adiantan os sociopolíticos. O seu relatorio centrouse na achega “decisiva” dos membros das Irmandades respecto da conformación da lírica galega do século XX. “Se houbese que procurar un apartado único, un episodio central no labor da organización irmandiña, ese ten que ser, con toda certeza, o da procura dunha estética nacional. Unha procura, polo demais, que non só afecta ao eido poético, senón aínda a esoutros da prosa de ficción, do teatro…”, salientou. Acadar a soberanía estética da nación galega foi, de feito, un dos apartados da I Asemblea Nacionalista.

De acordo con dito mandato, os principais líderes das Irmandades buscaron con afán conformar a soberanía nacional no espazo das artes, pero tamén nestoutro das letras. “Mediante numerosos artigos publicados en xornais e revistas, Antón Villar Ponte traballou arreo nesa dirección que buscaba una perfecta síntese entre a tradición e a modernidade; entre a enxebreza e os novos xeitos vidos de Europa. Villar Ponte creu atopar o home e mais o modelo: tratouse de Ramón Cabanillas. Así pois, sen dúbida, o poeta arelado veuse transformar no intérprete ideal para a conformación da estética irmandiña. Ou, simplemente, no poeta”, sintetizou Xosé Ramón Pena.

Sobre outro escritor da época, Gonzalo López Abente (Muxía, 1878-1963), e a súa relación coas Irmandades falou Miro Villar, quen, referíndose tamén á análise de Chus Nogueira, reivindicou “sacar da zona de sombra un poeta que na súa época estaba no centro, e non na periferia como está hoxe”. O mellor poeta do mar, como o cualificou Risco, participou nas Irmandades desde o seu inicio e responsabilizouse da posta en marcha dunha delegación en Muxía, constituída en 1918. Se ben esta non desenvolveu moita actividade, “espallou pola Costa da Morte o ideario da organización galeguista”, salientou Miro Villar, que lembrou tamén que López Abente puxo a súa literatura ao servizo dos obxectivos do ideario das Irmandades.

Desde o primeiro momento, a súa sinatura estivo presente no seu voceiro oficial, A Nosa Terra, en cuxas páxinas publicou moitos poemas. Entre eles, o crítico literario detívose en “O piñeiro derrubado”, un dos que escribiu como homenaxe a Lois Porteiro Garea tras o seu pasamento.

Alén da creación literaria, o seu activismo cultural concretouse coa súa entrada no Seminario de Estudos Galegos, xunto con Cabanillas, Noriega Varela e Victoriano Taibo, nunha cerimonia na que interveu cunha lectura de poemas, repasou Miro Villar, que recordou deseguido o período da ditadura de Primo de Rivera, tempo de refuxio na literatura; o recoñecemento dos seus colegas, que o elixiron presidente da acabada de nacer Asociación de Escritores de Galicia, en marzo de 1936; a participación na campaña a prol do Estatuto de Autonomía e a depuración laboral que sufriu tras a sublevación militar, que o afastou do seu traballo e de calquera actividade pública. O franquismo silenciouno durante varios anos e, coma outros galeguistas, volveu refuxiarse na creación literaria.

Membro da Real Academia Galega, López Abente protagonizou o Día das Letras Galegas de 1971, una data que, valorou, non axudou ao seu recoñecemento posterior, xa que naqueles anos non se promovían aínda os profundos estudos que hoxe emerxen arredor desta celebración. Desde 2011, a Fundación Gonzalo López Abente traballa para divulgar a súa obra.

Comentarios desactivados en Relatorio sobre Gonzalo López Abente no ciclo No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos, organizado pola Real Academia Galega

Nov 30 2016

«Roteiro Eduardo Pondal e os poetas de Bergantiños»

Velaquí o pequeno vídeo elaborado polo amigo X. Carlos Rodríguez Pérez, coordinador de Lingua Galega e Literatura no CAFI (Centro Autonómico de Formación e Innovación), para presentar o «Roteiro Eduardo Pondal e os poetas de Bergantiños» dirixido ao profesorado e que se vai celebrar o vindeiro sábado, 3 de decembro, guiado polo antropólogo Manuel Vilar e eu propio.

Acompañaremos o percorrido con poemas de Enrique Labarta Pose, Teodoro Morgade Varela, Antón Zapata García, Manuel Caamaño Devesa, Eduardo Pondal, Miguel Anxo Mato Fondo, Diana Varela Puñal, Paco Souto, Paco de Tano, Xosé Manuel Varela, Diego Cousillas Novo e Rosalía Fernández Rial.

Principiaremos en Baio, aínda en terras de Soneira, onde se visitarán as Torres do Allo, para axiña xa en terras bergantiñás achegármonos ao Castro de Borneiro e ao Dolmen de Dombate en Cabana de Bergantiños, onde teremos visitas guiadas por Ángel Eiroa. A seguir virá Laxe, a súa igrexa de gótico mariñeiro, a capela de Santa Rosa, o faro ou a prais dos cristais. E despois de xantar principiamos xa na Ponteceso, pararemos diante da casa de Pondal e do seu monolito, achegarémonos á igrexa de Anllóns e á Fundación Pondal e ascenderemos até o cumio do Monte Branco. En Corme ollaremos a Pedra da Serpe e xa en Malpica de Bargantiños as Torres de Mens, a capela do santo Hadrián e as Illas Sisargas no solpor.

Comentarios desactivados en «Roteiro Eduardo Pondal e os poetas de Bergantiños»

Nov 17 2016

Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931), coordinado por Luis Cochón

arredordasirmandades

Desde hai uns días xa anda polas librarías (por máis que de maneira incomprensible aínda non chegase ás mans dos coautores e das coautoras) o volume de autoría colectiva intitulado Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931), coordinado por Luís Cochón e publicado por Xerais. Nas súas 360 páxinas recóllense trinta textos éditos e inéditos de diferente xorne e que analizan diversos aspectos relacionados coas Irmandades da Fala con motivo do centenario da creación da primeira destas entidades galeguistas na cidade coruñesa en 1916. Porén, o coordinador con bo criterio decidiu enmarcar este período histórico entre o inicio da Primeira Guerra Mundial en 1914 e o nacemento do Partido Galeguista en decembro de 1931, despois de se celebrar a VII Asemblea das Irmandades.

A obra ábrese cun «Prólogo» de X. L. Méndez Ferrín e unhas «Palabras limiares» do propio Luís Cochón, alén de dous textos introdutorios: «Sobre Nicolás Tenorio e La aldea gallega» de Carlos García Martínez e a recensión publicada en Grial, 57 (1977) «El levantamiento gallego de 1846 y el nacimiento del galleguismo, por X. R. Barreiro Fernández» por Álvaro Cunqueiro.

Deseguida o apartado intitulado «Pensamento» recolle estes nove traballos: «Os irmandiños da fala na Galicia Sur (dos Anciles a Castelao)» de José Antonio Durán; «O precedente inmediato das Irmandades da Fala. A revista Estudios Gallegos de Aurelio Ribalta» de Xosé R. Barreiro Fernández; «61 Mestres do galeguismo: Xohán Vicente Viqueira. Vida, personalidade, pensamento» de Luís Veiga do Campo, pseudónimo de Ramón Piñeiro; «Recordo dos Villar Ponte: Antón e Ramón» de Xurxo Martínez González; «Risco, teórico do nacionalismo» de Justo Beramendi; «Lois Peña Novo, o estratego do nacionalismo das Irmandades da Fala» de Xosé González Martínez; «Nós e as Irmandades» de Xosé Ramón Pena; «O ensino no tempo das Irmandades. A “escola galega” como proxecto» de Antón Costa Rico e «Isidro Parga Pondal e a ciencia en galego» de Francisco Díaz-Fierros Viqueira.

No segundo apartado intitulado «Política» aparecen estes sete textos: «As Irmandades da Fala en Compostela» de Justo Beramendi; «A Irmandade Nacionalista Galega de Vigo e a loita pola simboloxía nacionalista: Manuel Antonio» de Xosé L. Axeitos; «As formas da patria. Castelao e Camilo Díaz na creación do universo simbólico das Irmandades da Fala» de Pepe Barro; «Laudatio de don Manoel Gómez Román» de Isidoro Millán González-Pardo; «Víctor Casas «1900-1936», a enerxía dunha causa viva» de Arturo Casas; «A prensa nacionalista en Galicia (1916-1931)» de Clodio González Pérez e «A prensa nacionalista da Galicia alén mar na etapa das Irmandades (1916-1931)» de Luís Alonso Girgado.

Por último, na terceira parte intitulada «Poesía» os outros dez textos: «Karl Mannheim e Mikhail Bakhtín como fundamentos renovadores da periodoloxía literaria: aplicacións á poesía galega dos anos 1916-1931» de Arturo Casas; «O Cabanillas irmandiño» de Emilio Xosé Ínsua; «A crise de 1916 e Ramón Cabanillas» de Manuel Forcadela; «Cabanillas, a contemplación dun mar con ribeiras, dornas e barcas, e Sálvora na boca da ría» de Francisco Fernández Rei; «Ramón Cabanillas e a lingua» de Antón Santamarina; «Gonzalo López Abente, o “poeta do mar” das Irmandades da Fala» que asino eu propio; «Victoriano Taibo e as Irmandades da Fala» de Armando Requeixo; «Cabanillas / Manuel Antonio. Notas sobre unha oposición dialéctica» de Darío Xohán Cabana; «Maside e Colmeiro» de Rafael Dieste e «A dedicatoria: Os nenos» de Xosé Filgueira Valverde.

A miña achega a este volume colectivo, centrada no poeta muxián Gonzalo López Abente e na súa implicación persoal e literaria no proxecto das Irmandades da Fala, recolle tamén os dous poemas que lle dedicou ao irmandiño Lois Porteiro Garea, cuxa prematura morte conmocionou a todos, e que xa reproducín nesta anterior anotación:

Lois Porteiro Garea en dúas elexías do poeta Gonzalo López Abente

E un outro poema que lle dedica a Ramón Villar Ponte e que reproduzo deseguida:

A LEMBRANZA AMORTALLADA

A Ramón Villar Ponte,
amigo e irmán inesquecido.

Pensaba en tí, meu vello amigo; en tí,
ao pe da nosa Catedral mareira
e frente ao fero gardador da terra,
escumante e baril.

Orvallo de luar, longas aréas,
beixos de estrelas a brilar no mato
do Ártabro sonado;
e a voz fonda e têbrosa do misterio
que te recrama a tí, meu vello amigo.

Duggio enterrado, o Ara-Solis druído
e o vieiro enimático por onde
naus pantasmas innúmeras cruzaron,
e por onde chegaron
os anxos c’unha Virxen mariñeira.

Os druídas acenaban cara tí,
no mesto piñeiral,
pra que en vida fixeses romaria
a este bravo corruncho fisterrán
que ademirar querías.

Polas gándaras de Xallas,
piñeirás de Bergantiños,
bicos das outas montanas
que guindan no mar co río…

A lembranza amortallada
vai no corazón dôrido
pregando a Deus o milagre
do San Andrés de Teixido.

Muxía, Nuiteboa do 1953.

Comentarios desactivados en Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931), coordinado por Luis Cochón

Nov 15 2016

«Máquinas pra coser d’a compañía fabril Singer»

Published by under Historia,Poesía,Xornalismo

singer

Un interesante artigo no diario dixital Galicia confidencial lembra que nestes días a publicidade en lingua galega vén de facer 140 anos, xa que o 5 de novembro de 1876 publicouse no semanario O Tío Marcos d’a Portela o primeiro anuncio na nosa lingua que daquela ofertaba «Máquinas pra coser d’a compañía fabril Singer».

E a publicidade debeu ter moito suceso nos anos posteriores porque as máquinas de coser Singer foron moi habituais nos fogares galegos. Tamén houbo unha Singer na casa de miña finada nai e a súa presenza no fogar materno inspirou uns versos cando escribín o poemario As crebas (Espiral Maior, 2011), onde incluín unha referencia a aquela máquina de coser no texto 26 intitulado «Misión pedagóxica». Velaquí:

Misión pedagóxica

A misión pedagóxica, e non se fala agora de Machado, de Lorca, de María Zambrano ou de Miguel Hernández, só pretende o reflexo no espello dunha nai que aleitou con tenrura a túa fame de ollos pechados no alimento, esa nai que aprendeu das raíces os nomes que designan as plantas para que fosen teus.

E cando ti regresas sabes que espera o tacto e a revelación fértil de exóticas raíces que traen outros nomes aprendidos nos libros que lle foron negados.

Os seus dedos mirrados tiñan como destino enfiar as agullas nunha máquina Singer e coser para fóra.

Con razón o teu tacto cose as súas feridas.

Comentarios desactivados en «Máquinas pra coser d’a compañía fabril Singer»

Nov 10 2016

No 80 aniversario do asasinato do xornalista Manuel Lustres Rivas

manuellustresrivas

Hai oitenta anos, tal día como hoxe, o 10 de novembro do 1936, foi asasinado o xornalista Manuel Lustres Rivas (Ribeira, 1888 – Redondela, 1936), como ben lembra o Almanaque das Irmandades. O seu corpo baleado foi aparecer no Alto da Cuncheira, na parroquia redondelá de Trasmañó, nun “paseo” a onde o levaron desde o cárcere na Illa de San Simón no que estaba detido desde os primeiros días do levantamento fascista.

Nesa altura poucas voces se erguen para denunciaren o seu asasinato. E será o poeta Antón Zapata García quen cite o seu nome nun dos versos da elexía Na morte de Lexandro Bóveda, que principia: Pra tí, Lexandro Bóveda / —¡irmán escrarecido, / vida próveda!—; a primeira composición en galego que lembra o seu asasinato a mans dos franquistas, tal como testemuña o profesor Xesús Alonso Montero:

«Hoxe por hoxe, a primeira elexía a Bóveda da que temos noticia é a de Luís Seoane titulada «A Alejandro Bóveda, fusilado» (Galicia, Buenos Aires, 20-12-1936); a primeira en galego, segundo os nosos datos, é «Na morte de Lexandro Bóveda», de Antón Zapata García (id., 27-6-1937)». E nas súas «Notas ós poemas», ademais da localización do texto e doutros datos de interese, engade: «No verso 53 cítase, entre os asasinados, a Ánxel Fole, crenza moi estendida nestas datas».

Así é, pois o poema de Antón Zapata é moito máis que unha elexía a Bóveda, pois describe toda a represión do momento, e nome a outros mártires do galeguismo, malia o equívoco sobre Ánxel Fole que estaba moi espallado nesa época: “Quintanilla, Casal, Díaz Baliño, / Xan Carballeira, Casas, Lustres Rivas, / Xosé A. Suárez Picallo, Anxel Fole / e outros centos de irmáns non menos outos / ô corazón que os chora xa finidos”.

Deseguida reproduzo de novo o poema Na morte de Lexandro Bóveda de Antón Zapata García, poeta ao que consagrei a miña Tese de Doutoramento, onde escribín: “A crueza da guerra civil española e, sobre todo, a represión desencadeada polos falanxistas en terras galegas serán decisivas para que o estro poético de Antón Zapata García se volva cada vez máis comprometido. De feito, o seu poema Na morte de Lexandro Bóveda, publicado no Galicia o 27 de xuño de 1937, convértese na primeira composición en galego que evoca o asasinato do secretario de organización do Partido Galeguista”. En efecto, apareceu no Galicia, Federación de Sociedades Gallegas, Bos Aires, nº 524, 27 de xuño de 1937. Publícase precedido dun debuxo sen asinar (aínda que ben puidera ser do propio poeta), que representa o rostro de Bóveda asasinado cunha bala na fronte. De aquí foi reproducido polo profesor Alonso Montero, na Coroa poética para un mártir. 35 poemas á morte de Alexandre Bóveda (1936-1994). Vigo: Xerais, 1996. E tamén foi compilado por Fernández Rodríguez, Manuel (2006). Poemas pola memoria (1936-2006). Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. 93-96.

NA MORTE DE LEXANDRO BÓVEDA

Pra tí, Lexandro Bóveda
—¡irmán escrarecido,
vida próveda!—:
Con requeimantes bágoas nos ollos
e na dôr afundido,
non encontro máis verbas no contido
do noso craro idioma, que adouraste,
(¡pra maldicer aqueles que os ferrollos
de Galiza remachan noite e día,
anque tí os perdoaste,
porque eras nobre, bô e xeneroso!),
que estas verbas: ¡Non son da nosa caste
os lobicáns e os lobos da xauría
que os dreitos arrasóu do povo noso
e â túa intelixéncea aborrescía!…
¡Non é!, ¡non é! da nosa enxebre sangue
a banda de traidores,
malvados e asesiños
que â nosa terra abrangue
i-ôs seus máis caros fillos, guiadores,
asesiñaron xunto ôs seus filliños
—nas aldeias, nos montes e nos vales—
i-ô pé dos seus maores
ou xunto ôs seus igoales
—d-abós e pais, d-irmáns ou da siñora—,
e, por eles, agora,
“A CAMPANA d-ANLLÓNS”, doída, tangue
e a irmán, de BASTABALS, doída, chora!
¿Qué van ser irmáns, pra nós, os seres
que trouxeron â moura moureiría
—empúdeca, babeante, sin homía—,
non respetando nenas nin mulleres?:
¡Galegos desleigados, sin concencia,
que n-houberon cremencia
pr-aqueles bôs irmáns das nosas almas,
esgrevos lumiñals da nosa cencia
e sopostallos lus das nosas artes
das nosas forzas vivas
—¡sinxelamente calmas!—
asesiñados todos no CAMIÑO
da REDENZON das LUCES RÊDIVIVAS,
dos sagros balüartes
da Sancta COMPOSTELA
—¡Nova XERUSALEM tremente en palmas,
procramada na voz da BERENGUELA!—
e que se choran xá por todas partes,
con fraternal cariño,
por onde padricaron
e, boandanzas, cantaron
ô pé do Altar da Patria, car-ô Sole:
Quintanilla, Casal, Díaz Baliño,
Xan Carballeira, Casas, Lustres Rivas,
Xosé A. Suárez Picallo, Anxel Fole
e outros centos de irmáns non menos outos
ô corazón que os chora xa finidos:
¡Co-as balas dos traidores furacados
diante ô tráxico asombro dos petoutos
e os “Queixumes dos Pinos” abraiados!,
mouradores no ALEM, ¡non redimidos!,
e que recraman, ¡forte!, ser vengados!…
Tí fóstel-o Moisés que abreu as fontes
das riquezas da Nosa Nai Galega,
hastra agora aldraxada, magöante:
¡Pol-os necios, pechándolle ourizontes;
pol-os pillos, roubándolle a talega;
e facéndoa, os caciques, emigrante!…
¡Tí fostes, bô Lexandro, o Xesucristo
diante ô Abrente das luces do Dereito
ensinando os Camiños da Verdade
—¡car-a cara co-a lus da Dinidade!—
e, por eisí aituar, teu nobre peito,
aniñando tenruras, foi desfeito
no crime mais atrós nos homes visto!…

Tí, como os Precursores,
meresces os máis férvedos loubores.
¡No “Alem”, no “Mar dos Silenzosos”,
na “Soidade”, onde mores,
teral-o ben querer dos irmáns nosos!
¡Non-os chores, Lexandro, non-os chores
na tráxica partida!:
¡Tí seral-o Druída
oficiando no Altar do Sentimento!:
—¡Por todol-os irmáns que nos mataron
por amar o Galego Encumiamento
que agora, como outrora, nos tallaron
n-un crime xamáis visto!;
mais, como Xesucristo,
no triste camposanto…
¡¡terá Rexurdimento!!…
¡¡Santo!!… ¡¡Santo!!… ¡¡¡Santo!!!…

Comentarios desactivados en No 80 aniversario do asasinato do xornalista Manuel Lustres Rivas

Nov 10 2016

Artigo en QPC (XVI): «O naufraxio do HMS Serpent na novela Cadeas (Premio Xerais 2013) de Xabier López»

Cadeas1Cadeas2

Hoxe, 10 de novembro, é unha data sinalada para a lembranza e con certeza o naufraxio acontecido neste mesmo día en 1890 influíu en que o xornalismo principiase a facer uso do topónimo Costa da Morte. Nese senso veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, co título «O naufraxio do HMS Serpent na novela Cadeas (Premio Xerais 2013) de Xabier López». Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

serpent

O naufraxio do HMS Serpent na novela Cadeas (Premio Xerais 2013) de Xabier López

Hai agora 126 anos, contra as dez e media da noite do10 de novembro de 1890, produciuse o naufraxio do buque acoirazado HMS Serpent na costa brava (como escribía e dicía o poeta muxián Gonzalo López Abente) de Camariñas e aló onde se ergue o denominado Cemiterio dos Ingleses, lugar no que foi soterrada a tripulación por seren protestantes, vaise realizar coma nestes últimos anos unha outra homenaxe cívica.

E máis unha vez tampouco se vai lembrar un texto fundamental da autoría do poeta Antón Zapata García (Laxe, 1886 – Bos Aires, 1953), quen escribiu unha magnífica elexía intitulada Responso galego ô “Serpent”, que foi publicada por vez primeira no xornal Galicia, da Federación de Sociedades Gallegas, nº 433, Bos Aires, 15 de setembro de 1935.

O texto poético aparece debaixo dunha fotografía co seguinte pé: «Antigo e novo CIMITERIO DOS INGRESES no lugar da Costa Brava chamado “Boi de Camariñas”. No fondo, â dereita, óllase a praia chamada c-ô agoirento nome de “AREA 13”. No mentado cimiterio fican enterrados 400 e pico de gardas-mariños e mariñeiros do Barco-Escola “Serpent”, da armada ingresa, afogados todos n-unha terríbel nuite d-inverno. Alí ficóu a fror e gala dos futuros lobos de mar. Triste destiño dos humáns e da soberba dos grandes…».

O poeta de Laxe non precisa ben a cifra das vítimas que foron 172, pois só se salvaron tres dos 175 tripulantes da embarcación. Na primeira parte do longo poema lembra o naufraxio e o feito de que unha escuadra de guerra inglesa saudaba desde o mar con vinte e un canonazos para lembrar as súas mortes sempre no día de Defuntos, na segunda critica o feito de que xa non aparece nunca nesa altura unha escuadra inglesa para realizar esa lembranza, e remata sinalando que foron acollidos polos galegos no Cemiterio dos Ingleses.

De maneira moito máis recente, o narrador Xabier López López (Bergondo, 1974), faise eco do naufraxio do HMS Serpent na súa novela Cadeas, que foi premio Xerais na convocatoria de 2013 e que logo de ser publicada tamén obtivo moitos recoñecementos a maiores da crítica e de lectoras e lectores, como o premio Fervenzas Literarias ao mellor Libro de Narrativa de Adultos. De feito, quen isto asina, non dubida en salientar que foi a mellor novela galega dese ano, sen desmerecemento doutras que tamén me encheron o padal de bo gusto literario. Cadeas é o que adoita denominarse como unha novela de novelas, pois son varias as historias que se cruzan e varias as voces narrativas. Entre todas esas historias tamén aparece o naufraxio do HMS Serpent.

Xabier López facilitounos uns fragmentos da súa novela referidos a este episodio, que moito lle agradecemos e que reproducimos deseguida:

 

De socato foi coma se o seu anfitrión lembrase algo. Sorriu, estricando coa mesma ese bigote tan pasado de moda (a culpa tíñaa un deses prognatismos que a xente intenta disimular como sexa) e marchou cara ao interior do restaurante limpando as mans na camisola. Cando volveu, de alí a tres ou catro minutos, agarraba un deses sobres acolchados cheo de papeis. Polo seu aspecto, manchas de graxa incluídas, debía levar bastante tempo alá onde estivese (un caixón?, acaso compartindo andel coas cebolas e o queixo parmesano?). Recortes de xornal. Ben, non tal. Pódese dicir que ninguén tomara a molestia de usar a tesoira.

–Viu isto, escritor? A muller parou por aquí antes de marchar de volta ao seu país. En canto souben dela, quero dicir, en canto souben que non se trataba dunha turista coma as demais, axiña me dixen que aí había material para vostede…

Lembraba o asunto. Tamén el lía os xornais de cando en cando. Tratábase dunha noticia relacionada cunha sesaxenaria chamada Allison Atkinson, condutora dun bus escolar alá en Cornualles, e, máis en concreto, da crónica do seu periplo na busca do lugar onde estaba soterrado o seu tío avó, un tal Stanley C. Halford, fogueiro no célebre buque HMS Serpent. A reportaxe viña acompañada dunha fotografía da riseira muller mirando o mar –co rostro iluminado polo sol, unha bufanda arredor do pescozo e o branquísimo cabelo despeiteado polo vento– e mais a reprodución dunha vella fotografía amarela que a súa nai gardaba nun caixón da casa e que lle puxera na pista dese cemiterio, nas súas propias palabras, encravado nun lugar “rochoso, ventoso e gris”. Con máis ou menos literatura, todos os xornais daqueles días (do 8 ao 11 de maio de 2011) coincidían en glosar a viaxe da muller (o transbordador de Plymouth deixáraa en Santander e dende alí amañárase para ir collendo autobuses), as 172 vítimas do terrible naufraxio (acontecido o 10 de novembro de 1890) e súa intención de deixar unhas flores en honra do seu parente entre as lápidas do Cemiterio dos Ingleses agora que sabía que era alí onde descansaba polos séculos dos séculos.

–Sabe que, escritor? Malia estarmos coma quen di a unha carreira de can de alí, na vida se me ocorreu pór un pé nese lugar. Porque tampouco é que chame moito a atención, non si? Se vai e me di que é unha desas vellas baterías militares que aínda se contan por ducias na costa…
Deulle a razón. O cemiterio –o burial place da vella fotografía- podía ser de todo menos un cemiterio. De feito, dende a estrada, a pé dos toxos, podería pasar por un pequeno castro romanizado –e debidamente cementado– ou, de empeñármonos en ver naqueles muros baixos unha necrópole, un deses pequenos cemiterios construídos ad hoc durante a guerra civil para dar terra aos mortos das tropas mouras. (Falar da súa semellanza cuns baños públicos parecería xa fóra de todo lugar).

–O do Serpent non foi o único naufraxio –ocorréuselle dicir, mentres volvía gardar as follas dos xornais no sobre.–Polo que eu sei, houbo ducias deles.

O Ramiro volveu encherlle a copa.

–Por algo lle chaman a Costa da Morte…

–Seguro que é por iso?

(páxs. 3234)

Ca! Sempre que pensaba naquilo –o primeiro bico, qué expresión tan rematadamente parva– remataba por botar un par de minutos intentando lembrar o nome dese paisaxista inglés que pintou coma ninguén as noites de luar sobre mares, ríos e é de supoñer que lagos, lagoas e outras acumulacións máis ou menos extensas de auga. Tratábase de William Turner, estaba farto de sabelo, aínda que, en honra á verdade, e falando de todo un pouco, o lenzo da súa autoría que máis o impresionara era un que recollía un naufraxio, unha curiosa anticipación (trece, catorce, quince anos?) de A balsa da Medusa, de Gericàult, esa terrible pintura que, en certa maneira, volvera aparecer ao fondo da memoria co relato aquel sobre a descendente do fogueiro do HMS Serpent que lle fixera o Ramiro.

(páx. 152)

Non. Non estaba disposto a falar de nada diso. Non con aqueles dous. Nin de broma. Así foi que para abandonar aquel tema de conversa (na súa cabeza, camiño dunha ebriedade xa non tan sobria, un ameazante e perigoso tremedal) ocorréuselle preguntar por aquela muller da Cornualles (decidiu baixar un chanzo e non chamala “córnica”) da que lle falara o pirata de Ramiro, a que aparecera un bo día pola bisbarra preguntando polo Cemiterio dos Ingleses. Sabían de quen lles falaba? Chegaran a vela?

–Refírese vostede á señora Allison Atkinson?

Ben. Vaites. Non só chegaran a vela (Juan Pedro pareceu recrearse nos tópicos todos sobre a maneira de vestir dos nativos das illas británicas), senón que tiveran ocasión de tomar un te con ela nunha cafetaría da vila. “Cousas do meu consorte”, apuntou Almudena, sinalándoo coa súa copa case intacta. “A boa da señora pasou polo PAC a tarde da súa garda, segundo parece por culpa dunha escordaura de nocello que se fixo saltando por aí polas rochas, e este, como cada vez que atende un estranxeiro, non se molestou en quitarse mérito ningún. Que en urxencias deban atender a todo o mundo non é impedimento para que o afaguen a un todo o que sexa posible”.

Un té, xaora, e a falta de pastas, unha desas galletas envasadas nun saquiño de plástico coas que o dono da cafetería acompañaba os cafés e os cacaos dos almorzos, cinco céntimos máis caros ca nos bares e cafeterías do arredor. Falaran, como non, do seu parente (parecía imposible sentar con ela e non sacar ese tema), o infortunado fogueiro chamado Stanley C. Halford, e tras escoitar dos seus labios unha versión do accidente do HMS Serpent que non distaba demasiado da que máis ou menos daban por boa todos os que algunha vez escoitaran falar do buque, deixáronse sorprender pola predición dun bo ano para o turismo de naufraxios. Nuns meses ían cumprirse cen anos do afundimento do Titanic e dado que non todo o mundo podía permitirse un cruceiro polo Atlántico, os lugares que soubesen tirar proveito do seu pasado náufrago…

–Sabía vostede, por certo, que no Titanic viaxaba tamén un orixinal de Jospeh Conrad? Cando menos é o que se di. Os seus editores agardábano ansiosos en América.

(páxs. 200201)

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XVI): «O naufraxio do HMS Serpent na novela Cadeas (Premio Xerais 2013) de Xabier López»

Out 24 2016

Artigo en QPC (XV): «Emigración e antifranquismo na poesía de Xervasio Paz Lestón (23 de outubro de 1898 – 1977)»

xervasiopazleston01

Onte, 23 de outubro, é unha data para conmemorarmos o natalicio e o pasamento do poeta muxián Xervasio Paz Lestón. Na súa memoria veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, co título «Emigración e antifranquismo na poesía de Xervasio Paz Lestón (23 de outubro de 1898 – 1977)». Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Emigración e antifranquismo na poesía de Xervasio Paz Lestón (23 de outubro de 1898 – 1977)

Xervasio Paz Lestón naceu en Serantes, aldea da parroquia de San Xulián de Moraime no concello de Muxía (A Coruña), o 23 de outubro de 1898, e faleceu en Bos Aires o día que facía 79 anos, o 23 de outubro de 1977.

A súa obra poética caracterízase, de primeiras, polo seu autobiografismo, xa que en moitos dos textos o eu poético é un trasunto do propio autor que expresa as súas vivencias persoais. Porén, non imos facer referencia a estas pegadas autobiográficas, senón ás dúas liñas temáticas fundamentais: o antifranquismo e a nostalxia da Terra. Así pois, unha poética da saudade e unha poética do compromiso moi próxima á poesía civil de autores como Lorenzo Varela, Luís Seoane ou Alfonso Gayoso Frías. Non se trata dunha afirmación gratuíta, pois existen testemuños claros de que a poesía dos dous últimos estaba entre as lecturas de preferencia de Paz Lestón. De feito, no poema «Agasallo», que é un poema lido na presentación do libro Os fidalgos de Rante de Gayoso Frías, hai unha referencia explícita a Seoane.

Desde os seus primeiros textos Paz Lestón é un poeta civil, de denuncia social, comprometido coa causa dos desfavorecidos. Textos datados en 1924, 1925 ou 1926 denuncian a situación da sociedade española durante a monarquía de Alfonso XIII ou a ditadura do xeneral Primo de Rivera, que é cualificado como Xeneral Morralla, Xeneral Metralla, Azor ou “chulo” xeneral Miguel Primeiro. Para o primeiro caso velaí o poema «D’a España Doente…» e para o segundo os poemas «¡Calade…», «A Unamuno», no que se fai mención do confinamento do intelectual español, «¡Terror Galiñeiro!» ou «España é un Galiñeiro». Todos eles apareceron no Correo de Galicia, periódico dirixido por José R. Lence, que tiña como secretario de redacción a Ramón Suárez Picallo. Aparecía os domingos e era lido con interese pola ampla información que traía da Terra e das actividades societarias na emigración. Lence era un home pouco estimado na colectividade progresista pola liña do seu xornal que sempre abalaba para onde máis lle conviñera. Daquela aínda tiña certo espírito galeguista, xa que promovera, en 1917, conxuntamente co Heraldo de Galicia, a asociación regionalista “A Terra” para defender un “san e ben entendido rexionalismo”. Porén, nunca abdicou das súas ideas monárquicas, aínda que desaprobase a conduta de Alfonso XIII con ocasión da Ditadura primorriverista.

Por outra parte, no verán de 1922, Blanco-Amor, nomeado director da sección literaria do xornal, promete levar a estas páxinas a escritores galegos, comenzando polos ourensáns Losada Diéguez, Risco, Euxenio Montes ou Xavier Bóveda, ademais de asinar unha serie de artigos sobre poetas nosos como Noriega, Pondal e Curros. As respectivas actitudes de Lence e de Blanco-Amor serven para explicar o sentido das colaboracións poéticas de Paz Lestón.

Ademais, hai que lembrar que o poeta non fala de oídas pois regresou a Galiza, para visitar os seus pais, entre xullo de 1925 e marzo de 1926, polo que tivo información de primeira man para completar aquelaoutra que se recibía na emigración a través de xornais ou testemuños orais ou escritos. Alén diso, existe unha evidente diferenciación no tocante ao tema patriótico pois temos que distinguir cando fala de Galiza ou de España. Así, nos seus primeiros textos a patria do poeta é España e a penas se menciona a Galiza, mais nos poemas da posterior etapa antifranquista a énfase patriótica está en Galiza, que sempre se enfronta a unha Castela que a marxina ou que a asoballa. Aquí reflítese claramente a deriva de Paz Lestón cara á asunción dos postulados do nacionalismo galego. Non pode ser alleo a isto a proximidade de persoeiros como Castelao, Alonso Ríos, Núñez Búa ou Suárez Picallo.

A saudade da Terra penetra en todos os textos que falan da emigración. Malia non ser un exiliado, a visión da emigración que posúe Paz Lestón é moi semellante á dos desterrados por razóns políticas. Na súa poesía non se percibe nunca unha imaxe idílica do éxodo, pola contra sempre se denuncian as súas causas. Isto ocorre xa nos primeiros textos, velaí a magnífica narración da epopea en «Os Novos Conqueridores», que relata a partida, a viaxe e a derrota da maioría. Esta derrota en referencia individual aparece nos poemas «Andrés do Fontán» e «Andrés», que talvez fagan referencia a unha mesma persoa, ben coñecida polo poeta, e como amarga experiencia autobiográfica en «Alonxamento». Outro testemuño dramático é o que aparece en «O Adiós dos Parias» que reitera máis unha vez as causas, a afouteza coa que se emprende a viaxe e finalmente a constatación de que por cada un que vence, cen perderon a partida. Describe a quen se viron na obriga de abandonaren todo por iren na procura de algo que sempre é incerto. A condena da emigración aínda está presente nun poema publicado en 1960, «Barcos» na que o eu poético se sitúa no cume do monte Cachelmo, nas terras de Muxía, vendo como pasan os barcos que se supoñen cargados de emigrantes. Outra cara da mesma moeda é a dos que sofren na espera, que aparece tamén en poemas como «As Naiciñas» ou en «Noiva de Emigrado» onde as que teñen os corazóns abafados son as mozas dos que emigran. Neste poema, que data de 1935, fálase do monstro da emigración / que hoxe a Galicia devora

A única imaxe en positivo da emigración relaciónase coa actividade das sociedades de emigración, nomeadamente das dúas entidades, a «Sociedad Cultural y Agraria del Distrito de Mugía» e a «Asociación Benéfico Cultural del Partido Judicial de Corcubión», máis coñecida como a ABC de Corcubión, nas que Xervasio Paz Lestón tivo responsabilidade. Son moitos os poemas de circunstancias, case sempre asinados con pseudónimos, que falan deste tipo de celebracións, por exemplo «Que festa a da Barca» –que relata a participación nunha festa anual da ABC de Corcubión de persoas como Maruxa Boga, o actor Tacholas, os Moreiras e outros moitos xoldreiros–. Chama a atención que en moitos destes versos exista unha reivindicación da muiñeira de roda, un baile que o poeta considera representativo da súa terra e que levaba camiño de desaparecer como tradición de nós. Outra constante é a referencia ás regueifas ou a regueifeiros concretos como Celestino Sar, chamado o Seixas de Aboi, Pepe Grande de Quintáns ou Benedito de Lourido. Tamén protagonizan o poema «Regueifantes a chorar», unha homenaxe ao primeiro dos antes citados no momento da súa morte, de quen se fai un perfecto retrato. Tamén entran nesta serie os poemas conmemorativos como «¡Un Ano!», no que lembra o primeiro ano da Sociedad Cultural y Agraria del Distrito de Mugía ou «Vintecinco anos» e «Nas Bodas de Ouro da A.B.C. de Corcubión», referidos a esta sociedade. Nos primeiros hai versos que resumen perfectamente o papel que debían cumprir estas sociedades da emigración. Ou tamén «Amoroso Fogar» e «Pequeno Piñeiro» nos que fala do Fogar Galego, pois o Hogar Gallego para Ancianos era unha vella reivindicación da emigración como centro de acollida para vellos e enfermos.

Tamén cómpre salientar os poemas escritos nos cabodanos de Pardo de Cela, Castelao, Antón Vilar Ponte, Lamas Carvajal ou Gonzalo López Abente. Moitos deles teñen o carácter de semblanzas, aínda que non sempre foron feitos despois da morte dos homenaxeados, pois o propio Abente é glosado con anterioridade e nesta liña tamén está a «Semblanza» que escribe para o seu amigo, o poeta Xesús Calviño de Castro. Neste aspecto, é curioso observar que na poesía de Paz Lestón comparten protagonismo os grandes persoeiros nomeados con persoas do común, como os regueifeiros ou de moi pouca consideración social, como se o poeta tamén tivese intención de nivelar a sociedade a través dos seus versos. Personaxes descoñecidos como «Xan Castrelos» ou «A Probe Velliña» que vai petando nas portas das casonas de labregos e de ricos, xúntanse cos anónimos labregos que en colectivo serven de inspiración lírica.

Finalmente, merecen unha destacada mención os textos que, dalgunha maneira, se converten en metapoéticos ou en precisas Autopoéticas. Son abondosas as reflexións que Paz Lestón fai na súa obra sobre o acto poético, ata o punto de ser un dos temas principais, pois nos vieiros de ensoño que lle ofrece o carrusel da poesía vai atopar a felicidade, como confesa no poema que así se titula «A felicidade». Porén, achégase á palabra poética con humildade como refliten as primeiras estrofas de «Miña Comarca». Como testemuño do lugar que toda a poesía ocupa e tamén da recepción que tiña na emigración a nosa tradición lírica do Rexurdimento, temos «Lembranza», onde son invocados a rula Rosalía, Curros e Pondal ou «Meus Versos» no que sitúa os devanditos poetas e tamén a Añón como exemplo de estros lostregantes. Esta invocación e esta veneración convértense en durísima carraxe nos expresivos “¡Batede Mais, Poetas!”, publicado nos anos vinte, e “Compride a Misión, Poetas”, publicado en 1934, que se inicia cunha cita de Evaristo Martelo Paumán tirada de A misión dos bardos. A reacción vén provocada no primeiro caso porque se aproxima a hora das reivindicacións e no segundo pola actitude dos nosos bardos nesa altura, xa que considera que andan á moda ao escribiren versos de amores finxidos e cantaren romances de cegos ou madrigais chorosos, esquecendo os seus deberes. Nese senso apela a recuperar o exemplo de Curros Enríquez e a botar man da poesía directa, refugando os versos pulidos, os conceptos alambicados para salóns e os pesares non sentidos. Cualifica como remilgados a estes poetas e fala da necesidade de que se poñan os versos ao servizo dos oprimidos, dos pobos escravos e que combatan a reacción.

Cfr. Villar, Miro. A poesía galega de Xervasio Paz Lestón. Edición e Estudio. Sada: Edicións do Castro, 1998.
xervasiopazleston02

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XV): «Emigración e antifranquismo na poesía de Xervasio Paz Lestón (23 de outubro de 1898 – 1977)»

« Prev - Next »