HistoriaArchive for the '' Category

Mar 09 2017

Artigo en QPC (XXII): El Eco de Mugía (1902-1904). No 115 aniversario dunha cabeceira da prensa costeira


(As imaxes das cabeceiras proceden de exemplares fotocopiados do fondo documental do antropólogo Manuel Vilar Álvarez a quen moito lle agradezo a súa cesión)

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha lembranza dunhas das cabeceiras históricas da imprensa da Costa da Morte. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

El Eco de Mugía (1902-1904). No 115 aniversario dunha cabeceira da prensa costeira

Algún exemplar recuperado polo antropólogo muxián Manuel Vilar Álvarez foi o meu primeiro achegamento ao quincenario El Eco de Mugía, que naceu hai 115 anos, en 1902, e que deixou de se publicar en xullo de 1904. Foi todo o descubrimento que me había ser moi útil cando elaborei a Antoloxía Poética de Gonzalo López Abente (Espiral Maior: 1995).

Un par de anos despois tiven que profundar un pouco máis no estudo do devandito periódico, cando principiei a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra, pois tiven a honra de ser un dos redactores que elaborou as fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). No primeiro volume o artigo sobre El Eco de Mugía é da miña autoría, aínda que por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega:

«El Eco de Mugía. Periódico Independiente. Defensor de los intereses generales del partido judicial de Corcubión» así eran a cabeceira e o subtítulo deste xornal que apareceu en Muxía no ano 1902. Publicábase os días 15 e 30 de cada mes e o seu director-propietario era o poeta local Gonzalo López Abente. O último número do que temos constancia é o 42, do 15 de xullo de 1904, que se abre coa nova do falecemento de Xulia Abente Lago, nai do poeta, e unha esquela da redacción que cobren toda a portada. Gonzalo López Abente era o autor da maioría dos artigos, moitos deles asinados con pseudónimos. Con frecuencia o xornal publicaba contos ou poemas, cunha notable presenza da literatura en galego. Así, no número 21, do 13 de setembro de 1903, que sae canda as festas locais da Barca, hai numerosos poemas en galego asinados por Victorino Abente Lago, Aurelio Ribalta, Galo Salinas Rodríguez, Florencio Vaamonde, Francisco Tettamancy, Uxío Carré Aldao, Salvador Golpe e Víctor Castro Rodríguez. Ademais, reproducen o poema «A romaría da Barca» de Rosalía de Castro e publican un conto de Enrique Labarta Pose sobre o mesmo tema. Este relato vai suscitar unha interesante polémica nos números que seguen, pois é criticado polo párroco de Muxía que o consideraba difamatorio. Nos poucos exemplares conservados sobrancean as plumas de Víctor Castro Rodríguez e do propio director da publicación, que asina moitos poemas.

Malia non o precisar na anotación parece obvio que a desaparición de El Eco de Mugía coincide co pasamento da nai do poeta. Como datos a engadir a esa ficha, nomeadamente literaria, aínda se podería subliñar que foi o banqueiro e político muxián Manuel Miñones Barros (que anos despois foi alcalde de Corcubión e pai do deputado republicano José «Pepe» Miñones Bernárdez, asasinado en 1936) o principal mentor do periódico, malia que a alma mater como fundador, propietario e director foi como xa se comentou o poeta Gonzalo López Abente. E tamén se sabe que nos seus inicios mantivo algunhas polémicas por defenderen intereses políticos contrapostos ou diverxentes co periódico El Celta de Corcubión (1901-1902), como cita o noso investigador Luís Lamela na súa obra Pepe Miñones. Un crimen en la leyenda (1900-1936) (Edicións do Castro: 1991), de obrigada lectura como moitos outros traballos que levan o aval da súa sinatura.

Aínda que o xornal coruñés La Voz de Galicia e o compostelán El Eco de Santiago saúdan a súa aparición durante os primeiros meses de 1903, temos varios testemuños de que o primeiro número (ata hoxe ilocalizable) do quincenario El Eco de Mugía debeu saír en novembro de 1902, pois así o recollen senllas anotacións breves de La Idea Moderna. Diario democrático de Lugo, no seu núm. 3576 (20-novembro-1902) e na emigración El Eco de Galicia. Órgano de los gallegos residentes en las Repúblicas Sud-Americanas, no seu núm 402 (20-decembro-1902). Daquela será en novembro cando celebremos o 115 aniversario do xornal, do que por certo a monumental base de datos do proxecto Galiciana. Biblioteca Dixital de Galicia (http://biblioteca.galiciana.gal/gl/inicio/inicio.do) aínda non posúe ningún exemplar dixitalizado. E é unha tarefa que se debería realizar antes de que desaparezan os ben escasos que se conservan a día de hoxe.

No responses yet

Feb 09 2017

Recensión a Os últimos carballos do Banquete de Conxo, en Grial 212

Nese mesmo último número, 212 (outubro, novembro, decembro do 2016) de Grial, Revista Galega de Cultura, e nesa mesma sección intitulada «O espello das letras» aínda asino unha outra recensión intitulada «Memoria do 160 aniversario do banquete democrático» para dar conta do libro Os últimos carballos do Banquete de Conxo (Alvarellos Editora / Consorcio de Santiago, 2016) da autoría de Henrique Alvarellos, Xurxo Martínez González, Francisco Singul e Martín Souto.

No momento de saír este volume e de escribirmos a recensión aínda non se descubrira o texto do brinde poético de Luís Rodríguez Seoane, que o investigador e filólogo Xurxo Martínez González localizou hai ben pouco, como se detalla nesta nova do dixital Praza Pública.

Feita esta aclaración, velaquí vai a miña recensión ao completo:

Memoria do 160 aniversario do banquete democrático

Os últimos carballos do Banquete de Conxo

Henrique Alvarellos, Xurxo Martínez González, Francisco Singul, Martín Souto

Santiago de Compostela: Alvarellos Editora / Consorcio de Santiago, 2016, 154 páxinas

Unha nova obra relacionada coa historia da cidade emerxe da colaboración entre o Consorcio de Santiago e as editoriais, desta volta Alvarellos, nunha edición coidada con agarimo e beleza estética. Trátase do volume Os últimos carballos do Banquete de Conxo, inspirado polo editor Henrique Alvarellos e escrito a catro mans, a súa propia e as do filólogo Xurxo Martínez González, do historiador da arte Francisco Singul e do biólogo Martín Souto, que se xuntan para daren unha interpretación e unha reivindicación persoal do espazo no que tivo lugar o coñecido Banquete de Conxo, celebrado o 2 de marzo de 1856, organizado por estudantes, entre os que estaban os poetas Aurelio Aguirre e Eduardo Pondal, para se irmandaren con artesáns e obreiros.

Henrique Alvarellos na súa «Balada ceibe no Bosque de Conxo» realiza unha serie de calas sobre este espazo singular, nunha época na que aínda Conxo era un concello de sete parroquias. De primeiras con «Un estudante andaluz en Conxo» deita luz sobre a pouco coñecida primeira viaxe de Federico García Lorca a Compostela nos días finais de outubro de 1916, canda outros compañeiros que chegaron por iniciativa do catedrático da Universidade de Granada Marta Domínguez Berrueta. Alvarellos explica que “trazaron varias rutas culturais por Compostela e, nunha delas, saíron do casco histórico habitual e decidiron baixar ata o vello mosteiro nos arrabaldes do sur da cidade, atraídos probablemente pola beleza e a singularidade do seu claustro románico”, que tamén se documenta ao reproducir o testemuño da inconfundible sinatura de Lorca no Álbum de Honor do sanatorio psiquiátrico de Conxo, así como a única fotografía conservada daquela xeira.

Deseguida en «Banquete para 1500 en Buenos Aires» sintetiza algunhas pegadas do Banquete de Conxo na colectividade da diáspora, salientando que o Iº Congreso da Emigración Galega de 1956 escollera a data do centenario para as súas xornadas, coa celebración dun novo banquete con novos brindes como o proferido por Xosé NeiraVilas, mais tamén a súa anterior presenza nun artigo que o poeta Antón Zapata García asina en 1939 no xornal Noticias gráficas.

Seguen outras anotacións breves, entre elas «O encargo de Cabanillas a Peinador» que recolle unha carta do poeta exhumada por Ricardo Gurriarán; «O poeta santiagués máis famoso do século XIX» que se centra na relación de Aurelio Aguirre con esta contorna; «A descuberta dos primeiros (derradeiros) carballos» que relata unha pescuda recente; «Un territorio onde converxen os relatos» sobre a súa presenza en textos aurorais da nosa literatura ou «Guía, rescate e reparación: Rosalía… de Conxo» e «Rosalía de Castro denuncia a tala do bosque», xunto a outros epígrafes nos que vai debruzarse sobre a malfadada desfeita que levaría á desaparición, case por enteiro, deste singular espazo natural.

Por parte, Xurxo Martínez González en «Conxo, cantiga de liberdade. Anotacións ao pé do Banquete de Conxo» contextualiza o momento histórico e sintetiza a política española no denominado Bienio Liberal (1854-1856), así como a praxe política dos “provincialistas” e o papel protagónico do poeta Aurelio Aguirre, xa recollido por Manuel Murguía en Los precursores, para finalmente analizar os brindes poéticos do propio Aguirre e de Eduardo Pondal e o seu contido de proclamas incendiarias, alén de se laiar de que se perdese un terceiro texto de Luís Rodríguez Seoane. Os dous textos mentados, dos que se reproduce a primeira páxina orixinal, son transcritos por completo nos Apéndices deste volume xunto a unha crónica do acto aparecida catro días despois no xornal La Oliva.

Francisco Singul en «Memoria xacobea, historia e arte no mosteiro de Conxo» fai un interesante percorrido pola histórica relación de Conxo coas peregrinacións xacobeas a través do camiño portugués e, sobre todo, salienta a veneración da imaxe da Virxe da Cuncha ou a fábrica románica do vello claustro, do que hoxe a penas conservamos tres pandas, alén de realizar unha incursión demorada na igrexa, nos retablos barrocos e nas imaxes neoclásicas, para rematar na historia da desamortización do século XIX e nas reformas posteriores, mesmo dos pasados anos oitenta.

Martín Souto ponlle un ramo ben axeitado a esta obra co seu artigo «Un paseo botánico pola carballeira de Conxo» que principia por lembrar a importancia dos Quercus robur ou carballos na nosa existencia como pobo. Ilustracións e fotografías do propio autor do texto acompañan a súa ben acaída proposta de facermos un percorrido pola riqueza e biodiversidade deste espazo, aínda lembrando que boa parte do mesmo non é de acceso libre por pertencer ao cerrado do psiquiátrico.

Catro diferentes perspectivas, pois, para achegármonos a un espazo mitificado na historiografía e na literatura galega por se tratar do lugar de celebración dun dos actos cimeiros da nosa historia colectiva, no que se cantou e tamén se defendeu a liberdade desde a fraternidade.

Miro Villar

Comentarios desactivados en Recensión a Os últimos carballos do Banquete de Conxo, en Grial 212

Feb 08 2017

Epistolario de Antón Zapata García: Primeira carta a Xosé Filgueira Valverde (8 de febreiro de 1936)


Hai 81 anos, tal día coma hoxe, 8 de febreiro de 1936, o poeta Antón Zapata García asinaba a primeira das tres cartas do seu epistolario co polígrafo, Xosé Filgueira Valverde, que na altura estaba a preparar unha Escolma da Lírica Galega para o Seminario de Estudos Galegos (SEG), proxecto fanado pola guerra civil, carta que vai acompañada dunha Biografía tamén escrita polo poeta, unha (Auto)Poética, unha reflexión sobre a «Lenguaxe», unha Bibliografía e unha ampla selección dos seus poemas.

O propio poeta fala das orixes nun texto inédito que acompaña esta primeira carta que lle escribe a Xosé Filgueira Valverde, na seguinte «Biografía»:

Ascendencia

Bisabós paternos: Manoel Zapata (aragonés) e Dominga Ponte (coruñesa). Formaron o seu fogar na aldea de Sarandóns (Abegondo). Alí morreron.-

Bisabós maternos: Francisco García Losada, de Laxe, e Xoana Pondal Frois, do Couto (Ponteceso). Viviron e morreron en Laxe.-

Abós paternos: Domingo Zapata Ponte, de Sarandóns, e María Barbeito Fariña, de Betanzos. Viviron e morrreron en Sarandóns.-

Abós maternos: Xosé García Pondal, de Laxe, e María Moreira Álvarez, do lugar de Mórdomo, do mesmo ayuntamento. Viviron e morreron en Camariñas.-

Pais: Mari-Pepa García Moreira, de Camariñas, e Antón Zapata Barbeito, de Sarandóns. Viviron e morreron en Laxe.-

Nacimento: Nacín na vila de Laxe o 26 de Febreiro de 1886.-

Residín, ademáis, do lugar nadal, na vila de Camariñas (n-ésta, pouco tempo), deica ôs 16 anos e pico, edade na que vîn pra Bôs Ars (Arxentina), cidá na que resido dende o ano 1903, mes de Setembro.-

Chámame, cada ves máis, a terra nativa, e, singularesmente, Laxe, na câl penso pasar o resto da miña vida, sintindo os latexos da natureza nos seus máis ben queridos fillos: a terra e o mar galegos.-

Por parte, no apartado intitulado «Obra» sinala que en 1911 comeza a escribir e faino, nun primeiro momento, en castelán, lingua que irá substituíndo a favor do galego. De novo, os textos enviados a Filgueira Valverde son fundamentais para coñecermos estes datos:

Dende 1911 comenza a miña laboura, no idioma castelán, côxuntamente c-ô idioma galego, deica ô presente. No 1920, tiven o acésite con «Volvoretas».-

E, anteriormente, no apartado intitulado «Formación» engade:

No ano 1911 gañéi o primeiro prémeo otorgado pol-o «Casal Catalá» â poesía castelán, c-un soneto, nos Xogos Froraes patrociñados pol-a devandita istitución.

Os datos enviados por Antón Zapata García a Filgueira Valverde iluminan este afastado período creativo, dominado aínda pola creación en castelán:

Ademáis, estudéi Retórica e Poética (de N. Campillo), dêtidamente. Nembargantes, concurrín muitas veces ôs cursos da Facultá de Filosofía e Letras, de Bôs Ars, pubricando cinco sonetos na rivista «Verbum», órgao da Federación Universitaria, no ano 1918, feitos, aquéles, no idioma castelán. N-éste, nas rivistas «Caras e Caretas» e «Fray Mocho», pubriquéi vintatantas composicións poéticas, que, con outras, suman: 165.-

Cabo da información biobibliográfica solicitada, o poeta acompaña copia de 46 composicións, a maioría delas incorporadas con posterioridade ao libro A Roseira da Soidade (1954).

Así a todo, malia non existiren calcos nos seus versos, vai ser a poética de Amado Carballo da que se vai sentir máis próximo como, de feito, confesa na «Poética» que acompaña esta primeira carta a Xosé Filgueira Valverde:

Os roteiros da chamada «Nova poesía» non deberan ire, ô meu ollar, máis lonxe do que xa foron, pra ben da futura colleita, valla a comparanza: Dos camiños xogorales do sinxel Amado Carballo, porque, persistíndose nos módulos da eisaxeración eispresiva nos versos ―se versos pode chamárselles a ringlas de prosa que semellan tubos d-órgao, sin rimo nin rima― brancos, serían millores―, chegaráse ô momento no que os «neo-versos» ―algún nome hai que darlles― soio os entenderá quen os zurcío… e, âs vezes, nin siquera éso: han sere, no recordo, coma persoas que un crê que tratóu, máis non sabe ónde: ¡tépeda escuridade!…

Na mesma carta engade outro apartado intitulado «Formación» onde subliña moitas das súas lecturas poéticas:

Lêr muito, sin anudamento nas leituras ―novelas, poemas, socioloxía―, anque preferindo, sóbor todo, ôs poetas galegos: Curros, Pondal e Rosalía ―ôs que co[n]siño agora no xeito que os fun coñecendo―, preferindo a Pondal pol-a ánima vouga e bretemosa, e, tamén, pol-a cerna galega que contén o seu libro inmortal: «Queixumes dos Pinos».

No senso universal, ademiro ô Dante, na Diviña Comedia, e, ademáis, porque, idiomáticamente, foi, c-ô toscán, na Italia, o que o idioma galego será, sóbor dos idiomas ibéricos, comenzando a xeira con Edoardo Pondal.

Guerra Xunqueiro, Heine e Baudelaire, teñen, no meu esprito, un dileito lugar, como poetas; e, Gracián, Aristóteles, Schopenhauer e Nietzsche, coma filósofos, por non mentar máis.-

Finalmente, a súa reflexión sobre a lingua aparece nun inquérito que tiña que responder ao esquema previo facilitado por Filgueira Valverde e contemplar unha valoración sobre a «Lenguaxe», que debería incluír datos sobre a «Rexión da nosa terra onde se afincan os seus modos de espresión» e sobre as «Preferencias na dialectoloxía galega e criterio ortográfico»:

O idioma que falo dende o colo da miña nai ―«ouh, língoa ôs meus sentidos docîsma máis que a mel»―, (eisí dixo o catalán Aribau na oda “A Patria”), é o das terras de Bergantiños e de Xallas ―a mariña e a montaña―, pois, Laxe, vila onde nacín ―remárco o dîto―, abrangue âs dúas rexas voces dos antenados; voces que, consideiro, fono as que a Pondal lle deron o seu incomparábel modo eispresivo, único, e que tanto infruxo [oguipo] nos poetas galegos, especialesmente no López Abente, Cabanillas Enríquez e Taibo García; e, tamén, na prosa, no Otero Pedrayo.

Sóbor das regras ortográficas, consideiro que débese ficar de compreto acordo ―pol-o menos, por unha boa tempada― co-as normas provisóreas aconselladas pol-os estudosos e capacitados homes do Seminario d-Estudos Galegos, de Sant-Iago de Compostela.

Primeira carta a Xosé Filgueira Valverde (8 de febreiro de 1936)

Bôs Ars, Febreiro 8 de 1936

Sr. Don Xosé Filgueira Valverde

Pontevedra

Do meu maor recoñ[o]cemento:

Recén antonte ―que fun pol-a Federación de Sociedás Galegas, Belgrano, 1732―, me fói entregado o seu estimábel chamamento ―fico moi agradecido, repito― pra que eu lle mande algún poema meu. Eisí cumpro, con colleita que vostede xusgará: Son 46 traballos a elexir ô seu vêr.

Pro, agora, davante de toda outra eispresión: ¿cómo pagarlle a vostede dîto chamado, que refrexa o seu bô relembro encol da miña persoa? Fico por sempre deudor seu.

… “Apenas teño cousa súa. I-as que coñezo intrésanme de cheo” ―, dí, por remate, con «unha aperta», o refirido comuñicado que tivo a xentileza de remesarme. A emoción é raíña e siñora do meu esprito diante as verbas súas, que deixo siñadas: Son mans fraternals que vostede me tênde pra que sexa miña laboura coñecida; son, tamén, aseguranzas de que poideron os meus versos facer pa[r]ar as súas miradas esprituales n-éles, e, eisimade, intrés de máis coñecer outros e outros versos; e, máis que todo el-o, «unha aperta», vaor incalculábel pra mín, cáseque desconocido.

Xa sab[er]ía eu dos seus bôs sentimentos: léndo a novela «O Vigairo» ―vai p[a]ra nove anos―, xa notéi o seu outo, amplo e fondo coñecimento idiomatico galego, e, máis que nada, a [cerna].

Teño muito intrés en escrebirle con máis devagar, porque, agora mesmo, vou ire ô Correo Central a certificar a remesa da presente carta e demás engadidos â mesma.―

Nembargantes a presa, felicítoo pol-o posto d-honoranza que representa facer oxe una Antoloxía de Poetas Galegos, ¡tan arelada!…

Alá van as miñas mans fraternas, agradecidas, deica âs súas, tamén hirmáns, c-unha aperta.

Seu e de Galiza, por sempre.

Rúbrica [Antón Zapata García]

Nótola: Fágame o ben de acusarme recibo, por certificad[a], â súa casa: Sáenz Peña, 469, Departamento Nº 2. ―Bôs Aires―

Comentarios desactivados en Epistolario de Antón Zapata García: Primeira carta a Xosé Filgueira Valverde (8 de febreiro de 1936)

Feb 03 2017

Artigo en QPC (XX): Efeméride: 120 anos do naufraxio do «City of Agra» e un poema de Antón Zapata García


(Imaxe tirada da páxina Camariñas. Ruta de los naufragios)

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer lembranza da «Efeméride: 120 anos do naufraxio do «City of Agra» e un poema de Antón Zapata García», que por certo é un testemuño que demostra o feito de que sempre houbo fortes temporais de mar e vento como os que vivimos nos tempos de hoxe ou se cadra aínda peores, ide vós saber. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Efeméride: 120 anos do naufraxio do «City of Agra» e un poema de Antón Zapata García

O 3 de febreiro de 1897 produciuse no baixo Canesudo ou Negro, á entrada da enseada de Arou o naufraxio do barco inglés «City of Agra», cando navegaba con carga xeral desde os portos de Glasgow e Liverpool con destino a Calcuta para mercar elefantes, tigres, rinocerontes, serpes e outros animais para os zoos londinenses. Da tripulación (capitán e 71 tripulantes ingleses e indios malabares) faleceron 29 persoas. Moitos mariñeiros da localidade próxima de Camelle recibiron da coroa inglesa unha medalla coa inscrición «For Gallantry and Humanity. 3 february 1897» polo heroico salvamento de moitos dos náufragos. A compañía de Salvamentos fixo doazón da campá do barco á igrexa do Espíritu Santo de Camelle e nela figura a inscrición «City of Agra». Cfr. Baña Heim [1980: 31 – 56]. E Campos Calvo-Sotelo [2002: 392 – 408], “El «City of Agra»: A la búsqueda de animales salvajes para el zoo de Londres”, que data o naufraxio un día antes, o 2 de febreiro de 1897, corrixe a cifra de vítimas, 33 mortos (9 europeos e 24 indios), sinala outra inscrición nas medallas «For Gallantry and Humanity. Regina Britanicum» e fala dunha semana de naufraxios en Arou e Camelle, pois uns días despois ían ao fondo o noruegués Standard e o inglés Daylight. E iso que nesta altura xa funcionaba o novo faro de Cabo Vilán, que substituía o vello aínda en funcionamento cando o anterior naufraxio do Serpent.

Por parte, escritor Rafael Lema, autor das máis completas e sólidas investigacións sobre os naufraxios na Costa da Morte, tamén lanzou a hipótese do posible achado do lugar do enterramento dos náufragos do mercante «City of Agra».

Alén destas referencias, cómpre lembrar como este suceso inspirou a poesía de Antón Zapata García (Laxe,1886 – Bos Aires, 1953), que tamén poetizara o naufraxio do Serpent.

O poema intitulado «O afogado do “City Agra”» non foi compilado no seu único libro, A Roseira da Soidade (1954, e non 1953 como se adoita dicir), un volume póstumo que Zapata non puido ollar polo seu falecemento semanas antes de que saíde do prelo, aínda que o epistolario demostra a súa participación até o máis mínimo detalle na edición.
O texto está recollido no apartado II.2.2. Poemas dispersos (publicados en revistas e xornais) da nosa Tese de Doutoramento A poesía galega de Antón Zapata García. Edición e Estudo e aparecera no Galicia, Federación de Sociedades Gallegas, Bos Aires, no1157, 30 de setembro de 1951, sendo un dos últimos poemas que publicou, coa dedicatoria:

«Para ALFREDO BALTAR, / pol-o outo amor que lle tén / ao Mar e ao Idioma Galegos». Aparece datado polo autor: «Bós Aires, Setembro de 1951».

«O afogado do “City Agra”» é un longo poema narrativo que narra outra historia dun naufraxio nun temporal, xa no primeiro verso di “Houbera mar de fondo a sete mares”. Polo título e polos versos sabemos que se trata do “City of Agra” (Agra é unha cidade da India, na que se atopa o mausoleo do Taj Mahal, naquela altura aínda era colonia inglesa), mercante británico que embarrancou nos baixos de Camelle, cando o pai do autor era carabineiro. Ben sabido é que o naufraxio foi un suceso verídico, polo que tamén debe ser certo que o poeta debeu acompañar a seu pai na procura do cadáver dun afogado deste barco que deixaran “uns pescos de Fisterra” ao morrerlles a bordo por hipotermia despois de o rescatar do mar. Quedou esquecido en Laxe, como sinala o poema na derradeira estrofa.

O AFOGADO DO “CITY AGRA”

(I)

Houbera mar de fondo a sete mares
con forte nordesía, espenuxado,
pois derrubóu valados e petriles
e ás lanchas fixo anacos.

Nos baixos de Camelle, o “City Agra”
—un trasatrán ingrés embretemado—,
atopara unha foxa verdenegra,
no fondo, antre os algazos.

Fuxiran, dende a vaga, catro días,
e inda couceaba o mar, rebranquexando
coma se lle ferveran sulfataras
ou escumas do Facho…

Non se vían pandorcas nin pardelas,
aros, piras, petreles nin mascatos…
¡Tan soio os corvoransos e gaivotas
berraban seus presagos!…

(II)

Do posto dos gardiáns carabiñeiros
meu pai tiña o comando,
anque soio sortéabanse por regra,
de nuite, no despacho:

Poucas vesces as praias de Soesto,
de Traba e Laxe, ollaron
as parellas dos máusers e capotes,
e os ros, avesullando…

Soiamentes, nas noites moi sereas
Do meiguicento vrao,
rebrilaban as bocas dos fusiles
cal vagalumes tráxicos…

Con temporal, a costa defendíase
c’os tombos, a poutazos,
contra quen pretendera algún alixo,
seu vixilar bulrando…

(III)

—Vas vir comigo, deica ao Preguntoiro
que hai un home afogado—
eisí, nomáis, moi séreo, meu pai díxome,
meus ollos fixo ollando…

—Antre o Carreiro e a posta devandita,
arrentes d-un valado
—engadía meu pai, medindo as verbas—,
paresce que o deixaron

uns pescos de Fisterra, que correron
o temporal do sábado
deica a Malpica, e, dempóis, de volta,
recolleron o náufrago;

mais, axiña, morréuselles abordo
por non poder quental-o:
¡non tiñan cobertores, pan, nin lume,
nin un pouco de caldo!…

Esta mañán, cando ía abril-a porta,
alcontréi ises datos,
moi mal escritos, n-un papel d-estraza
que puxeron por baixo…

Haste de vir comigo —repetía—
moi logo hemos topal-o,
porque é preto o lugar, que ben coñeces,
e son sinxels os datos…

E alá fomos os dous, falando d-el-o,
aluburando o paso
pol-o camiño estreito d-unhas hortas
que dinlle: “Agra de Abaixo”.

(IV)

Sóbor das hirtas pedras do sendeiro
que bordexa ao peirao,
de súpeto, atopámol-o difunto
de azues ollos cándidos,

que, quizabes, tal ves, ficaban ríxidos
por mor de algún espanto,
ou a espera do ausilio miragroso
de deuses iñorados…

Vestía pantalón azul mariño;
era roxo, penllado;
tiña posto o chaleque salvavidas,
e os pés tiña descalzos.

Uns fondos arrabuños nas meixelas
—¡parescían sangrando!—,
relembraban ás unllas dos canouros,
os cans do mar alarbios…

—¡Probe mozo!— ollándoo, tristemente,
meu pai dixo, moi baixo,
namentres que a congoxa me afogaba
e os ollos se mollaron…

Despóis… despóis… a procisión das xentes
do rexo porto artábrico:
Todo o povo pasóu a ollal-o morto…
houbo choros… salaios…

(V)

N-un alpendre, dadentro de unha cerca
—¡eu vin-o, meu coitado!—,
os médicos da vila, o probe corpo
lle abriron, xa abüado…

Como tiña tatuaxe tod-ó peito
e, no médeo, un triángolo,
non quixo darlle o crego cristián terra…
¡e n-un horto enterráron-o!…

Do CONSULADO ingrés xamáis se soubo
que algún viñese a ollal-o…
¡Probiños, os coitados mariñeiros!…
¡¡¡—Probes, os afogados!!!… //

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XX): Efeméride: 120 anos do naufraxio do «City of Agra» e un poema de Antón Zapata García

Xan 31 2017

Un artigo de Luís Lamela lembra a celebración do 1º de maio de 1936 en Cee e Corcubión

Published by under Historia



(Fotografías do Arquivo de Luís Lamela)

Moito aprendemos grazas ao labor de investigación histórica e de divulgación que realiza a miúdo o meu caro amigo Luís Lamela. Desta volta escribiu unha magnífica evocación sobre a memoria histórica das organizacións sindicais na II República no artigo intitulado «Reivindicaciones sindicales en Cee y en Corcubión», publicado na súa sección «Galicia oscura, Finisterre vivo» que adoita dar a coñecer na edición comarcal de Carballo de La Voz de Galicia.

Hónrame reproducir nesta bitácora o seu artigo, que se pode ler en papel ou tamén nesta ligazón, ao tempo que parabenizamos máis unha vez ao seu autor. Velaquí un texto de referencia para todos nós:

Reivindicaciones sindicales en Cee y en Corcubión

El 1 de mayo de 1936, las centrales de los dos pueblos organizaron una marcha conjunta, la primera

Luís Lamela

31/01/2017

No existe duda de que la historia explica cómo hemos llegado al lugar donde nos encontramos actualmente. Y, como estas citas de Galicia oscura, Finisterre vivo se convirtieron en un lugar de encuentro con la memoria local y con la historia de A Costa da Morte, quizás sea oportuno ofrecer hoy un poco de historia sindical a la que muy pocos prestaron la debida atención. La lucha que los sindicatos y el comité de empresa está desarrollando para evitar la venta de las centrales hidroeléctricas de Ferroatlántica, podría hacer interesante conocerla.

Poco después de proclamarse la Segunda República española, en 1931, se constituyeron en Corcubión y Cee dos sociedades Obreras de Oficios Varios, la de la villa de San Marcos afecta a la CNT y la segunda a la UGT socialista. Poco tiempo después, y obedeciendo la orden de la Federación Regional Obrera, los sindicalistas y obreros corcubioneses declararon una huelga intentando cerrar comercios y prohibiendo que las lecheras repartiesen leche.

Los huelguistas pertenecían a los sectores de la pesca, marineros y estibadores del muelle y también algunos labriegos poco acostumbrados a la unión sindical y a la lucha obrera. La sociedad corcubionesa recibió el paro con cierto sarcasmo, argumentando que la mayor parte del año ya estaban en huelga forzosa por falta de trabajo los unos, y por los frecuentes temporales que impedían salir a faenar, a los otros.

No obstante, según fueron pasando los meses y los años tanto los sindicalistas de uno y otro pueblo fueron ganando el respeto de sus contemporáneos, negociando con los patronos mejoras que a todos beneficiaron.

En los primeros meses de 1936 el corcubionés Luis Prados se hizo cargo de la presidencia de la Sociedad Obrera de Oficios Varios, La Igualdad, y este sindicato, para celebrar el 1º de mayo decidió festejarlo conjuntamente con los sindicalistas de Cee.

Y, así, a las 16 horas del citado día partió una concentración de obreros de Corcubión camino de la villa de A Xunqueira, recogiendo a los ugetistas ceenses y retornando todos juntos a Corcubión, pacíficamente, y con dos filas de servicio de orden, con el fin de exponer ante el consistorio de la villa de San Marcos sus reivindicaciones conjuntas.

De esta manifestación nos queda el testimonio del corcubionés y sindicalista Pedro Abelleira Freire, Pedro de Costa, que envió una fotografía (la de la imagen) a un amigo que residía en la Argentina, Manuel Lorenzo Rivera O Caloio, escribiendo al reverso de la misma: «Ten en conta que foi a primeira que neste pobo cheo de miseria, falto de traballo, e morto de fame se fixo con este contexto. Por esta verás que dous pobos que sempre se odiaron hoxe se abrazan fraternalmente». Todo un hito sindical para la comarca de Nemancos, la actual de Fisterra.

Otra, y multitudinaria

En el mes de julio siguiente, y antes del levantamiento militar franquista, los sindicalistas de Corcubión participaron en otra multitudinaria manifestación que juntó también a obreros de Cee, Ameixenda, Ezaro, O Pindo… encabezadas por las autoridades civiles locales y rematando la concentración frente a la casa del consistorio.

Allí, compartiendo objetivos comunes y razones muy serias para la alarma social, procedieron a la lectura de varios telegramas enviados al Gobierno de la nación, hablando en el acto, además del alcalde Francisco Cerviño Sabater, los sindicalistas José María Ferrío, Clemente Blanco Clemente de Élida, Manuel Rodríguez y Benedicto Lago.

Pesimistas, pero incapaces de renunciar a la esperanza y queriendo evitar incrementar la precariedad y la pobreza de los propios obreros y sus familias, así como la falta de horizontes para ellos y sus hijos, pidieron poder seguir beneficiando carbón inglés en lugar del asturiano que quería imponer el Gobierno, al considerar que supondría la huida de buques extranjeros hacia puertos portugueses y la ruina del carboneo en la ría.

Y, en esta lucha, pacífica, fueron apoyados tanto políticamente como con presencia de una campaña mediática por el diputado nacional, Pepe Miñones, de Unión Republicana.

No obstante, fue la sublevación militar-franquista quien puso definitivamente la puntilla al carboneo en la ría y se llevó todo por delante, convirtiendo a los sindicalistas, por la defensa de sus derechos laborales y de la democracia republicana, en revolucionarios a los que perseguir y a muchos exterminar físicamente, contando después una historia de buenos y malos, contradictoria con lo que supimos después.

Por último, podríamos convenir que los sindicalistas quizás no fuesen héroes, pero indudablemente tampoco fueron los villanos que pintaron los militares sublevados franquistas y sus cómplices durante el levantamiento militar y la dictadura y los consejos de guerra a los que fueron sometidos. Sin duda, con su muerte les hicieron mártires.

Comentarios desactivados en Un artigo de Luís Lamela lembra a celebración do 1º de maio de 1936 en Cee e Corcubión

Xan 11 2017

Artigo en QPC (XIX): «O pino de Corcubión», un poema de Gonzalo López Abente



(O pino de Corcubion, nunha fotografía publicada en Vida Gallega, 25-07-1924, e noutra imaxe posterior de 1927, recuperada por Jano Lamas)

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para (re)lembrar «O pino de Corcubión», un poema de Gonzalo López Abente, unha árbore senlleira e simbólica. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

«O pino de Corcubión», un poema de Gonzalo López Abente

Ao fío do artigo publicado por Modesto García Quintáns no diario dixital Que pasa na Costa sobre a historia do antigo e desaparecido pino de Corcubión, que delimitaba os lindeiros dos territorios deste concello co veciño de Cee, lembraremos nesta anotación como esta árbore senlleira tamén pasou ao mundo da literatura e da poesía a través dos versos do muxián Gonzalo López Abente, quen aínda hoxe tería familiares da estirpe abentiana na vila corcubionesa.

A relación de López Abente con Corcubión tamén posúe unha vertente literaria. Sabemos que o seu primeiro poema (até hoxe coñecido) apareceu publicado postumamente dentro do libro Decrúa (1966) nun apartado final de «Recobrados», co título «Un velorio nunha aldea», datado en 1899, cando o poeta tiña 21 anos e aínda non estaba plenamente incorporado á escrita monolingüe en galego que o ía caracterizar andando o tempo.

Nesa altura, sobrancea a súa presenza habitual na prensa local e comarcal, nas páxinas dun xornal que tivo unha existencia efémera, El Celta de Corcubión, onde en 1901 xa publica artigos e poemas, aínda en castelán, e tamén nas de El Eco de Mugía. Periódico independiente, defensor de los intereses generales del partido judicial de Corcubión, xornal vencellado ao Partido Liberal e do que se conservan escasos números, que mesmo chegou a dirixir.

Anos despois, sendo xa o autor de dous libros éditos, publicou outro poema intitulado «Camiño da Terra» no xornal Nerio, ano II, nº 11. Corcubión, 1/VI/1921. E ao pouco tempo gañou cun longo poema que leva por título «Ara-Solis» un concurso literario na vila, pois así consta no mecanoscrito que nos facilitara no seu día o antropólogo muxián Manuel Vilar, onde sinala de maneira literal: «Primeir premio no Certamen / Literario celebrado en Corcubión / no mes de setembro de 1.921»

Desta época é a primeira versión do poema sobre o pino de Corcubión. Daquela aínda levaba por título «O pino derrubado» e apareceu reproducido en Nós. El Noroeste, A Coruña, 19 de novembro de 1918; en O Tío Marcos da Portela, Parrafeos c’o Pobo Gallego, Ourense, 43, 21 de novembro de 1918; e por último en A Nosa Terra, 73/74, 5 de decembro de 1918.

Con pequenas mudanzas o poeta recobrouno para ser publicado na revista Nemancos, que só tivo tres números e que creou o finado e chorado cronista ceés Baldomero Cores Trasmonte. Desta volta o poeta tamén muda o título por «O pino de Corcubión», Nemancos, Cee, 1, 1953. E nesta publicación afirma que se inspirou nunha crónica do propio Cores Trasmonte, cando a creación do poema viña de décadas atrás.

Finalmente, o texto tamén foi incorporado polo seu curmán Horacio Bermúdez Abente, emigrante na Arxentina, cando compilou textos dispersos do poeta muxián postumamente no volume Decrúa, que levaba por subtítulo Poemas e que apareceu nun selo editorial denominado Edicións Muxía en Buenos Aires e con datación no ano de 1966.

Velaquí a última e definitiva versión do poema «O pino de Corcubión»:

19
O PINO DE CORCUBIÓN

Inspirada nunha crónica
de Cores Trasmonte.

¿Ulo o vedro piñeiro, o Patriarca
das hostes rumorosas
que bulen nas encostas bretemosas
da nativa comarca?

O enfesto centinela,
o inspirado cantor, o bardo vello
que se ollaba no espello
de cristal, nesta orela
da ría meiga, transparente e mansa,
para sempre descansa.

Hoube un machado forte;
¿de quen sería?
hoube un beixo de morte,
¿quén o daría?

¡O vento…! ¡O vento…! din as raparigas
que choran polo amado trovador.
Nunha aperta axuntadas pola dôr
quedan dúas amigas…
—unha soia, galana e quisquilleira
deitada na ribeira—.

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XIX): «O pino de Corcubión», un poema de Gonzalo López Abente

Dec 21 2016

Artigo en QPC (XVIII): «Nos oitenta anos (1936 – 2016) dun decembro negro na Costa da Morte»

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para lembrar a represión franquista no territorio máis amado. Co texto intitulado «Nos oitenta anos (1936 – 2016) dun decembro negro na Costa da Morte», hai pois oitenta anos daquela barbarie. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Nos oitenta anos (1936 – 2016) dun decembro negro na Costa da Morte

A lembranza da barbarie do asasinato en decembro de 1936 dos sindicalistas de Cee non foi desta volta esquecida, malia a inhibición do goberno municipal de Cee, aínda obsesionado no esquecemento destas persoas de ben que naceran ou traballaban na localidade.

Todos e todas nós coñecemos a súa historia grazas ao impagable labor de Luis Lamela García, quen por volta de 1995 publicou Crónica de una represión en la «Costa da Morte», na desaparecida Edicións do Castro que dirixía o finado Isaac Díaz Pardo. Malfadadamente esta obra imprescindible xa non é doada de adquirir, de quitado dalgún exemplar en librarías de vello, aínda que figure nos catálogos das nosas bibliotecas públicas e municipais. En agosto dese 1998 escribín unha breve recensión que deseguida recupero:

«Tivemos que agardar case sesenta anos de silencios para que unha parte importante e ata agora sempre oculta das vilas de Cee e Corcubión vise a luz. As desoladoras consecuencias que provocou no 36 o levantamento fascista contra a república, legalmente constituída pola vontade do pobo democrático.

Por fin, este período, escurecido pola cor vermella do sangue que enchoupou as rúas e os corazóns de moitas familias, é analizado ao detalle, con documentación baseada nos sumarios e nos testemuños orais dos sobrevivintes, así como o pouco que se conserva nos arquivos, nun volume que vén de editar Edicións do Castro no que se recollen as investigacións feitas por Luis Lamela García.

O libro titúlase Crónica de una represión en la «Costa da Morte», e ademais dos casos de Cee e Corcubión tamén se ocupa dos crimes que sucederon en Fisterra, Ponte do Porto, Vimianzo, Zas e outros lugares.

A portada deste ensaio de Luis Lamela, que segue a liña dos seus traballos anteriores, sobre Pepe Miñones, Foucellas ou Alexandre Bóveda, reproduce o texto sobre a execución dos operarios de Cee, Norberto Recamán Lago, José Lago Fernández, Teófilo Mejuto Leis, Perfecto Trasmonte Costa, Jesús Chouza Figueira, Florentino Canosa Barreiro, Manuel García Castiñeiras e Domingo López Domínguez.

A sentenza cumprimuse o 9 de decembro de 1936 na Punta Herminia coruña onde pouco antes tamén fora fusilado Miñones. O oficial do pelotón reamta un a un cun tiro de graza no lateral do cráneo.

As investigacións de Luis Lamela non se deteñen neste episodio, se cadra o máis duro xunto coa violación e asasinato dunha mestra na vila corcubionesa (Mercedes Romero Abella, nada en Cee o 27 de xuño de 1907, que foi fusilada en Aranga o 19 de novembro de 1936 e soterrada nunha foxa común en Vilarraso), senón que nos fornece de datos sobre as actividades sindicais e municipais republicanas, analiza aspectos como a folga xeral ou o asalto á Casa do Concello de Cee, e tamén nos fala dos consellos de guerra, dos fuxidos ao Pindo e da continuación do terror fascista coa implicación de moitos «camisas vellas».

Non podemos neste breve espazo reseñar todos os feitos e peroas que aparecen no traballo de investigación de Luis Lamela que se resumen nunha relación de vítimas da guerra civil no partido xudicial de Corcubión, que o propio autor sinala que é incompleta pese a nomear a máis de cen persoas. Luis Lamela propúxose que nós non esquezamos o acontecido, rompendo ese pacto do «olvido» imposto polos afíns aos represores. Este libro non pode faltar en ningunha das casas da Costa da Morte para que poidamos aprender da lección histórica do noso pasado.

E xa postos, é hora de que o rueiro municipal de Cee elimine os nomes de militares e falanxistas e honre co nome dunha rúa os veciños que foron asasinados. É o menos que podemos facer por eles».

Até aquí aquela recensión, que deixaba fóra o feito de que unhas semanas despois, outro consello de guerra sumarísimo decretou o fusilamento doutro ceés, Vicente Mejuto Leis, que se data no 6 de xuño do 1938.

O proxecto universitario «Nomes e Voces», que nacera da colaboración entre as tres universidades e a Consellaría de Cultura na etapa do denominado bipartito e que nos sucesivos gobernos do PP deixou de recibir axudas económicas que provocaron a súa práctica parálise, recolle unha breve biografía de cada unha das persoas citadas. Velaquí:

Norberto Recamán Lago: Execución. Home de 22 anos. Empregado/a. Natural de Cee. Veciñanza: Cee. UGT. Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado en A Coruña por rebelión co resultado de sentenza a pena de morte. Executada en A Coruña.

José Lago Fernández «Granado»: Execución. Home de 37 anos. Empregado/a. Natural de Corcubión. Veciñanza: Brens, Cee. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Teófilo Mejuto Leis: Execución. Home de 27 anos. Chofer. Natural de Cee. Veciñanza: Corcubión. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Perfecto Trasmonte Costa: Execución. Home de 26 anos. Empregado/a. Natural de Cee. Veciñanza: Cee. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Jesús Chouza Figueiras «Gorrión»: Execución. Home de 52 anos. Follalateiro/a. Natural de Carnota. Veciñanza: Cee. Izquierda Republicana. Concelleiro en Cee. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado en A Coruña por rebelión co resultado sentencia pena de morte. Executada en A Coruña.

Florentino Canosa Barreiro: Execución. Home de 29 anos. Empregado/a. Natural de Cee . Veciñanza: Cee. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Manuel García Castiñeira «Moledo»: Execución. Home de 30 anos. Mecánico. Natural de Cee.
Veciñanza: Cee. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Domingo López Domínguez: Execución. Home de 29 anos. Empregado/a. Natural de Porto do Son (A Coruña). Veciñanza: Porto do Son. UGT. Empregado da Fábrica de Carburos Metálicos de Cee. Morto o 09 de decembro de 1936. Xulgado na Coruña por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado na Coruña.

Vicente Mejuto Leis: Morte (outras tipoloxías). Home de 24 anos. Chofer. Natural de Cee. Veciñanza: Cee. Morto o 22 de maio de 1938. Xulgado na Coruña por rebelión co resultado de sentenza a prisión 12 anos e 1 día. Morto na cadea na fuga da prisión de San Cristóbal. Inscrición da defunción en xaneiro de 1947.

Mercedes Romero Abella: Paseo. Muller de 29 anos. Mestre/a. Natural de Cee. Veciñanza: Plazuela de S. Domingo. A Coruña. UGT. Morta o 19 de novembro de 1936. Morte rexistrada por disparos de arma de fogo. Aparición do cadáver no Pozo da Ponte Castellana en Aranga. O seu marido Francisco Mazariegos tamén foi asasinado.

A pedimento de Luis Lamela escribín un soneto na memoria dos asasinados que figura no pórtico do primeiro capítulo do seu libro sobre a represión na Costa da Morte. Velaquí:

1936

Naquel verán soturno, de sol pálido e tordo,
Cee pobouse de anguria, queimadura que medra
e estraga sentimentos que a represión empedra
deitando sangue quente co seu buligar xordo.

Houbo debilidade, soterrando o recordo,
gravado e lacerado no silencio da pedra,
cos corpos do futuro cubertos só por hedra
de onde naceron luces, palabras no balbordo.

Amouse a terra fértil, húmida daquel sangue,
onírico desexo que en nós vive e rebenta
e soñouse insubmisa, memoria turbulenta
da diáspora antiga que o pretérito abrangue.

Viñeron tempo ermos e tempos de decrúa
e o sangue foi semente da liberdade núa.

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XVIII): «Nos oitenta anos (1936 – 2016) dun decembro negro na Costa da Morte»

Dec 14 2016

Relatorio sobre Gonzalo López Abente no ciclo No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos, organizado pola Real Academia Galega


(Pola esquerda, Xosé Ramón Pena, Xosé Luís Axeitos, Chus Nogueira e Miro Villar. Autor: RAG)

Onte, martes, 13 de novembro, estivemos na Casa Galega da Cultura en Vigo para participar nunha nova xornada do ciclo denominado «No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos», unha das iniciativas organizadas pola Real Academia Galega para memorar o centenario da fundación das Irmandades da Fala. A mesa de debate centrada na poesía das Irmandades, baixo o título Unha poética anovadora, estivo introducida e moderada polo académico Xosé Luís Axeitos, e nela participamos Xosé Ramón Pena, Chus Nogueira e eu propio, que demos a coñecer un resumo dos relatorios que se han publicar no sitio web da RAG. A miña intervención estivo focada nun texto que leva por título Gonzalo López Abente, o «poeta do mar» das Irmandades da Fala.

A xornalista Iolanda Rodríguez Casal recolle as nosas respectivas intervencións nunha ben completa e precisa crónica que reproduzo deseguida e que tamén se pode ler nesta ligazón.

Versos inéditos na mesa sobre a poesía no tempo das Irmandades da Fala

14/12/16| Actualidade: Novas

Os versos de dous poemas inéditos de Euxenio Montes e Xavier Pardo Bedía escoitáronse onte na mesa de debate sobre as Irmandades da Fala que a Real Academia Galega organizou en Vigo dentro do ciclo No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos. O académico Xosé Luís Axeitos presentou estas composicións como exemplo da importancia do atlantismo na poesía da época nun encontro centrado precisamente na lírica no que Chus Nogueira achegou unha mirada crítica desde a historiografía, Xosé Ramón Pena se detivo no traballo a prol da creación dunha estética nacional e Miro Villar reivindicou devolver a figura de Gonzalo López Abente á posición central que ocupara en vida.

Ademais de presentar os convidados, Xosé Luís Axeitos falou brevemente do atlantismo na poesía do tempo das Irmandades, un dos conceptos básicos e vertebradores da teoría política nacionalista de Vicente Risco e do grupo Nós. Para perfilar a doutrina do atlantismo, presenza dunha corrente céltica común entre os pobos bretón, normando, irlandés e galego, a revista Nós dedicou en distintos números espazos xenerosos á denominada “cuestión irlandesa”, con traducións de Yeats e Joyce, artigos de Otero Pedrayo ou un monográfico con poemas de Cabanillas e Taibo. O tema foi obxecto de debate nos faladoiros da época e tratado en numerosas conferencias. “Mesmo se pode dicir que esta teoría do atlantismo é diferenciadora do grupo ourensán, máis conceptual e académico, a respecto doutras agrupacións”, engade.

Como proba da importancia do atlantismo na poesía das Irmandades, Xosé Luís Axeitos presentou un poema inédito de Euxenio Montes, dedicado a Manuel Antonio, e outro nunca saído do prelo de Xavier Pardo Bedía. Ambas as dúas composicións serán publicadas por primeira vez na edición que se fará dos relatorios do ciclo No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos.

Deseguido, a profesora da Universidade de Santiago de Compostela Chus Nogueira foi a encargada de levar a cabo unha revisión crítica de como a produción poética da época foi abordada nas historias da literatura a través de autores como Ricardo Carballo Calero, Xosé Luís Méndez Ferrín, Francisco Rodríguez, Anxo Tarrío, Dolores Vilavedra ou Xosé Ramón Pena. A especialista concluíu que nas distintas propostas se reflicten “as tensións que xa se deron no seo das Irmandades da Fala, con escollas que priorizan o político e outras o feito cultural”. Ao seu xuízo, evidéncianse tamén os problemas que ás veces xorden polo “excesivo detalle” na identificación de promocións e grupos e advertiu que, se ben as diversas achegas historiográficas implican visibilidade para parte dos autores, tamén gardan relación co feito de que aqueles de ubicación difícil ou interxeracional quedasen “en zonas de sombra” e que tardasen en seren recoñecidos e editados.

Xosé Ramón Pena defendeu neste sentido que a historia da literatura é parte do relato da historia xeral e que con frecuencia os acontecementos artístico-literarios adiantan os sociopolíticos. O seu relatorio centrouse na achega “decisiva” dos membros das Irmandades respecto da conformación da lírica galega do século XX. “Se houbese que procurar un apartado único, un episodio central no labor da organización irmandiña, ese ten que ser, con toda certeza, o da procura dunha estética nacional. Unha procura, polo demais, que non só afecta ao eido poético, senón aínda a esoutros da prosa de ficción, do teatro…”, salientou. Acadar a soberanía estética da nación galega foi, de feito, un dos apartados da I Asemblea Nacionalista.

De acordo con dito mandato, os principais líderes das Irmandades buscaron con afán conformar a soberanía nacional no espazo das artes, pero tamén nestoutro das letras. “Mediante numerosos artigos publicados en xornais e revistas, Antón Villar Ponte traballou arreo nesa dirección que buscaba una perfecta síntese entre a tradición e a modernidade; entre a enxebreza e os novos xeitos vidos de Europa. Villar Ponte creu atopar o home e mais o modelo: tratouse de Ramón Cabanillas. Así pois, sen dúbida, o poeta arelado veuse transformar no intérprete ideal para a conformación da estética irmandiña. Ou, simplemente, no poeta”, sintetizou Xosé Ramón Pena.

Sobre outro escritor da época, Gonzalo López Abente (Muxía, 1878-1963), e a súa relación coas Irmandades falou Miro Villar, quen, referíndose tamén á análise de Chus Nogueira, reivindicou “sacar da zona de sombra un poeta que na súa época estaba no centro, e non na periferia como está hoxe”. O mellor poeta do mar, como o cualificou Risco, participou nas Irmandades desde o seu inicio e responsabilizouse da posta en marcha dunha delegación en Muxía, constituída en 1918. Se ben esta non desenvolveu moita actividade, “espallou pola Costa da Morte o ideario da organización galeguista”, salientou Miro Villar, que lembrou tamén que López Abente puxo a súa literatura ao servizo dos obxectivos do ideario das Irmandades.

Desde o primeiro momento, a súa sinatura estivo presente no seu voceiro oficial, A Nosa Terra, en cuxas páxinas publicou moitos poemas. Entre eles, o crítico literario detívose en “O piñeiro derrubado”, un dos que escribiu como homenaxe a Lois Porteiro Garea tras o seu pasamento.

Alén da creación literaria, o seu activismo cultural concretouse coa súa entrada no Seminario de Estudos Galegos, xunto con Cabanillas, Noriega Varela e Victoriano Taibo, nunha cerimonia na que interveu cunha lectura de poemas, repasou Miro Villar, que recordou deseguido o período da ditadura de Primo de Rivera, tempo de refuxio na literatura; o recoñecemento dos seus colegas, que o elixiron presidente da acabada de nacer Asociación de Escritores de Galicia, en marzo de 1936; a participación na campaña a prol do Estatuto de Autonomía e a depuración laboral que sufriu tras a sublevación militar, que o afastou do seu traballo e de calquera actividade pública. O franquismo silenciouno durante varios anos e, coma outros galeguistas, volveu refuxiarse na creación literaria.

Membro da Real Academia Galega, López Abente protagonizou o Día das Letras Galegas de 1971, una data que, valorou, non axudou ao seu recoñecemento posterior, xa que naqueles anos non se promovían aínda os profundos estudos que hoxe emerxen arredor desta celebración. Desde 2011, a Fundación Gonzalo López Abente traballa para divulgar a súa obra.

Comentarios desactivados en Relatorio sobre Gonzalo López Abente no ciclo No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos, organizado pola Real Academia Galega

Nov 30 2016

«Roteiro Eduardo Pondal e os poetas de Bergantiños»

Velaquí o pequeno vídeo elaborado polo amigo X. Carlos Rodríguez Pérez, coordinador de Lingua Galega e Literatura no CAFI (Centro Autonómico de Formación e Innovación), para presentar o «Roteiro Eduardo Pondal e os poetas de Bergantiños» dirixido ao profesorado e que se vai celebrar o vindeiro sábado, 3 de decembro, guiado polo antropólogo Manuel Vilar e eu propio.

Acompañaremos o percorrido con poemas de Enrique Labarta Pose, Teodoro Morgade Varela, Antón Zapata García, Manuel Caamaño Devesa, Eduardo Pondal, Miguel Anxo Mato Fondo, Diana Varela Puñal, Paco Souto, Paco de Tano, Xosé Manuel Varela, Diego Cousillas Novo e Rosalía Fernández Rial.

Principiaremos en Baio, aínda en terras de Soneira, onde se visitarán as Torres do Allo, para axiña xa en terras bergantiñás achegármonos ao Castro de Borneiro e ao Dolmen de Dombate en Cabana de Bergantiños, onde teremos visitas guiadas por Ángel Eiroa. A seguir virá Laxe, a súa igrexa de gótico mariñeiro, a capela de Santa Rosa, o faro ou a prais dos cristais. E despois de xantar principiamos xa na Ponteceso, pararemos diante da casa de Pondal e do seu monolito, achegarémonos á igrexa de Anllóns e á Fundación Pondal e ascenderemos até o cumio do Monte Branco. En Corme ollaremos a Pedra da Serpe e xa en Malpica de Bargantiños as Torres de Mens, a capela do santo Hadrián e as Illas Sisargas no solpor.

Comentarios desactivados en «Roteiro Eduardo Pondal e os poetas de Bergantiños»

Nov 17 2016

Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931), coordinado por Luis Cochón

arredordasirmandades

Desde hai uns días xa anda polas librarías (por máis que de maneira incomprensible aínda non chegase ás mans dos coautores e das coautoras) o volume de autoría colectiva intitulado Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931), coordinado por Luís Cochón e publicado por Xerais. Nas súas 360 páxinas recóllense trinta textos éditos e inéditos de diferente xorne e que analizan diversos aspectos relacionados coas Irmandades da Fala con motivo do centenario da creación da primeira destas entidades galeguistas na cidade coruñesa en 1916. Porén, o coordinador con bo criterio decidiu enmarcar este período histórico entre o inicio da Primeira Guerra Mundial en 1914 e o nacemento do Partido Galeguista en decembro de 1931, despois de se celebrar a VII Asemblea das Irmandades.

A obra ábrese cun «Prólogo» de X. L. Méndez Ferrín e unhas «Palabras limiares» do propio Luís Cochón, alén de dous textos introdutorios: «Sobre Nicolás Tenorio e La aldea gallega» de Carlos García Martínez e a recensión publicada en Grial, 57 (1977) «El levantamiento gallego de 1846 y el nacimiento del galleguismo, por X. R. Barreiro Fernández» por Álvaro Cunqueiro.

Deseguida o apartado intitulado «Pensamento» recolle estes nove traballos: «Os irmandiños da fala na Galicia Sur (dos Anciles a Castelao)» de José Antonio Durán; «O precedente inmediato das Irmandades da Fala. A revista Estudios Gallegos de Aurelio Ribalta» de Xosé R. Barreiro Fernández; «61 Mestres do galeguismo: Xohán Vicente Viqueira. Vida, personalidade, pensamento» de Luís Veiga do Campo, pseudónimo de Ramón Piñeiro; «Recordo dos Villar Ponte: Antón e Ramón» de Xurxo Martínez González; «Risco, teórico do nacionalismo» de Justo Beramendi; «Lois Peña Novo, o estratego do nacionalismo das Irmandades da Fala» de Xosé González Martínez; «Nós e as Irmandades» de Xosé Ramón Pena; «O ensino no tempo das Irmandades. A “escola galega” como proxecto» de Antón Costa Rico e «Isidro Parga Pondal e a ciencia en galego» de Francisco Díaz-Fierros Viqueira.

No segundo apartado intitulado «Política» aparecen estes sete textos: «As Irmandades da Fala en Compostela» de Justo Beramendi; «A Irmandade Nacionalista Galega de Vigo e a loita pola simboloxía nacionalista: Manuel Antonio» de Xosé L. Axeitos; «As formas da patria. Castelao e Camilo Díaz na creación do universo simbólico das Irmandades da Fala» de Pepe Barro; «Laudatio de don Manoel Gómez Román» de Isidoro Millán González-Pardo; «Víctor Casas «1900-1936», a enerxía dunha causa viva» de Arturo Casas; «A prensa nacionalista en Galicia (1916-1931)» de Clodio González Pérez e «A prensa nacionalista da Galicia alén mar na etapa das Irmandades (1916-1931)» de Luís Alonso Girgado.

Por último, na terceira parte intitulada «Poesía» os outros dez textos: «Karl Mannheim e Mikhail Bakhtín como fundamentos renovadores da periodoloxía literaria: aplicacións á poesía galega dos anos 1916-1931» de Arturo Casas; «O Cabanillas irmandiño» de Emilio Xosé Ínsua; «A crise de 1916 e Ramón Cabanillas» de Manuel Forcadela; «Cabanillas, a contemplación dun mar con ribeiras, dornas e barcas, e Sálvora na boca da ría» de Francisco Fernández Rei; «Ramón Cabanillas e a lingua» de Antón Santamarina; «Gonzalo López Abente, o “poeta do mar” das Irmandades da Fala» que asino eu propio; «Victoriano Taibo e as Irmandades da Fala» de Armando Requeixo; «Cabanillas / Manuel Antonio. Notas sobre unha oposición dialéctica» de Darío Xohán Cabana; «Maside e Colmeiro» de Rafael Dieste e «A dedicatoria: Os nenos» de Xosé Filgueira Valverde.

A miña achega a este volume colectivo, centrada no poeta muxián Gonzalo López Abente e na súa implicación persoal e literaria no proxecto das Irmandades da Fala, recolle tamén os dous poemas que lle dedicou ao irmandiño Lois Porteiro Garea, cuxa prematura morte conmocionou a todos, e que xa reproducín nesta anterior anotación:

Lois Porteiro Garea en dúas elexías do poeta Gonzalo López Abente

E un outro poema que lle dedica a Ramón Villar Ponte e que reproduzo deseguida:

A LEMBRANZA AMORTALLADA

A Ramón Villar Ponte,
amigo e irmán inesquecido.

Pensaba en tí, meu vello amigo; en tí,
ao pe da nosa Catedral mareira
e frente ao fero gardador da terra,
escumante e baril.

Orvallo de luar, longas aréas,
beixos de estrelas a brilar no mato
do Ártabro sonado;
e a voz fonda e têbrosa do misterio
que te recrama a tí, meu vello amigo.

Duggio enterrado, o Ara-Solis druído
e o vieiro enimático por onde
naus pantasmas innúmeras cruzaron,
e por onde chegaron
os anxos c’unha Virxen mariñeira.

Os druídas acenaban cara tí,
no mesto piñeiral,
pra que en vida fixeses romaria
a este bravo corruncho fisterrán
que ademirar querías.

Polas gándaras de Xallas,
piñeirás de Bergantiños,
bicos das outas montanas
que guindan no mar co río…

A lembranza amortallada
vai no corazón dôrido
pregando a Deus o milagre
do San Andrés de Teixido.

Muxía, Nuiteboa do 1953.

Comentarios desactivados en Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931), coordinado por Luis Cochón

Next »