Estudos literariosArchive for the '' Category

Mar 09 2017

«O nobre bardo Gundar», un artigo de Antón Zapata García sobre Eduardo Pondal no décimo terceiro aniversario do seu pasamento


(Campa de Eduardo Pondal. Imaxe tirada de Etnoga)

Eduardo Pondal, co que estaba emparentado por liña materna, está moi presente na obra poética en galego de Antón Zapata García (Laxe, 1886 – Bos Aires, 1953), que estudei na miña Tese de Doutoramento, xa desde o primeiro poema que localizamos, o soneto «A casa d’o poeta Pondal» (Suevia, Revista Gallega Regionalista, Bos Aires, nº 7, 24 de maio de 1913), como xa relatei nesta anotación.

Mais tamén é o eixo da súa oratoria, pois o 5 de xuño 1930 Antón Zapata García vai ser o protagonista dun dos actos públicos que lle deu máis sona e polo que había de ser recordado durante moito tempo, ata o punto de calquera das súas concisas biografías adoita salientar este episodio. Nesta data pronuncia a conferencia Edoardo Pondal, Sentimento e Libertá da Terra Galega, que foi publicada pouco despois e que constitúe un brillante exercicio interpretativo do significado simbólico da obra pondaliana, realizado desde parámetros próximos ao celtismo, que era unha das compoñentes básicas do ideario nacionalista naquela altura.

Alén da conferencia Edoardo Pondal: Alma, Sentimento e Libertá da Terra Galega, que foi editada en libro e reproducida por entregas nas revistas A Fouce e Alborada, tamén vai ser unha referencia indispensable na súa escasa produción de artigos xornalísticos en galego, nomeadamente nos intitulados «O nobre bardo Gundar» e «O banquete da libertá en Conxo, e Pondal» do que xa se falou aquí).

Hoxe reproduzo o primeiro deses artigos publicado na revista Alborada, nº 55, Bos Aires, maio de 1930, asinado co pseudónimo Antón d’Espiñaredo e escrito no décimo terceiro aniversario do pasamento do poeta da Ponte-Ceso, finado na cidade coruñesa o 8 de marzo de 1917. Velaquí a lembranza do seu parente Antón Zapata García:

O NOBRE BARDO GUNDAR

Cumpríose, o 8 de Marzal, o trece aniversáreo da morte do grorioso aitor do libro de fondosas poesías tiduado “Queixumes dos Pinos”, a maoria das coales teñen tal soxeitividá e vouga brétema poétecas, que non lle foi posibre a ninguén, hastra a data, aprisioalas no pretenso comento críteco, nin tampouco, na laudanza que vaia parella co-a valía de tan outa donte de ispirazón do bardo bergantiñán, que dixo, facendo ximer ô fermoso istrumento de feitura

d-un cisne lanzal: “Pol-o baixo cantando,
o bóo bergantiñán”…

e que findóu o devandito libro, tamén tañindo as cordas de ferro:

“Pol-o alto cantando,
o sonoroso vai”…

De canta inxéneca, tenrura, rebertía e suidade contén “Queixumes dos Pinos”, antre os primeiros dous versos do mesmo e os dous primeiros, tamén, do derradeiro poema, non é cousa de intental-o agora facer coñecer. Abonda descir que nos fala de groriosos días que virán pro ben da noda nobre raza celta, tan fidel e nobre irmán da libertá: fálanos da probe filla de Galiza que traballando en Madrí, na cas dos Condes de Sansueña, descía, sin podel-o remedear, chorosa, sin faguer caso das riquezas da súa siñora que, coma tal, máis ben era a sua nai adoitiva, cando lle perguntóu de onde era:

“O meu lugar é Gundar…
non lonxe de Pasarela…
preto da areosa LAXE”…

E que, aprisoada pol-a mágoa, voltóu a descir, como n-un rauto de desesperanza suidosa e tenra:

“Ouh, terra de San Simón
de Nande, vizosa terra,
morra en primeiro sin verte
antes que de ti m-esqueza”;

dínos, eisimesmo, Pondal, do consello que lle da â probe nai galega que quere facer durmir ô seu filliño con muliebre e prácidos cantos:

“Non cantes tan tristemente,
probe e desolada nai;
non lle cantes cantos brandos
pra adormecer o rapaz;
onde está a cova do sono
no céltico carballal;
cántalle cantos ousados
que esforzado o peito fan;
cántalle o que xa cantara
o nobre bardo Gundar:
¡A lus virá para a caduca Iberia,
dos fillos de Breogán!…”;

díxonos, Pondal, con armoñosos versos, aquela suidá que nos rila cando sospiramos pou unha ben querida muller:

… “Ti tes dos meus males a doce manciña,
ouh, rosa de Corcoesto”;

e, pol-o atinxente a libertá, Edoardo Pondal, como nadia soubo facel-o, suidoso e reberte, dixo:

“… ¡quen poidera ser voso compañeiro
pol-a agreste soedá!…”,

dirixíndose ôs feros corvos da terra de Xallas, vougos, ceibes, e sin saber de oxe e de mañán; sempre ceibes, supremo ben dos humáns, hastra que a morte veña a coutarnos a veneira da vida.

Tal contén, nomeado â lixeira, o libro “Queixumes dos Pinos”, cuio aitor, Edoardo Pondal, lembramos agora no trece aniversáreo da súa santa morte, e cuia mentalidade, vida, corazón, sentimiento e libertá adicóu â súa raza, nobre e xenerosamente, nos cantos que “xa cantara o nobre bardo Gundar”.

Antón d’Espiñaredo

(Alborada, nº 55, Bos Aires, maio de 1930)

Comentarios desactivados en «O nobre bardo Gundar», un artigo de Antón Zapata García sobre Eduardo Pondal no décimo terceiro aniversario do seu pasamento

Mar 09 2017

Artigo en QPC (XXII): El Eco de Mugía (1902-1904). No 115 aniversario dunha cabeceira da prensa costeira


(As imaxes das cabeceiras proceden de exemplares fotocopiados do fondo documental do antropólogo Manuel Vilar Álvarez a quen moito lle agradezo a súa cesión)

Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para facer unha lembranza dunhas das cabeceiras históricas da imprensa da Costa da Morte. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

El Eco de Mugía (1902-1904). No 115 aniversario dunha cabeceira da prensa costeira

Algún exemplar recuperado polo antropólogo muxián Manuel Vilar Álvarez foi o meu primeiro achegamento ao quincenario El Eco de Mugía, que naceu hai 115 anos, en 1902, e que deixou de se publicar en xullo de 1904. Foi todo o descubrimento que me había ser moi útil cando elaborei a Antoloxía Poética de Gonzalo López Abente (Espiral Maior: 1995).

Un par de anos despois tiven que profundar un pouco máis no estudo do devandito periódico, cando principiei a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra, pois tiven a honra de ser un dos redactores que elaborou as fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). No primeiro volume o artigo sobre El Eco de Mugía é da miña autoría, aínda que por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega:

«El Eco de Mugía. Periódico Independiente. Defensor de los intereses generales del partido judicial de Corcubión» así eran a cabeceira e o subtítulo deste xornal que apareceu en Muxía no ano 1902. Publicábase os días 15 e 30 de cada mes e o seu director-propietario era o poeta local Gonzalo López Abente. O último número do que temos constancia é o 42, do 15 de xullo de 1904, que se abre coa nova do falecemento de Xulia Abente Lago, nai do poeta, e unha esquela da redacción que cobren toda a portada. Gonzalo López Abente era o autor da maioría dos artigos, moitos deles asinados con pseudónimos. Con frecuencia o xornal publicaba contos ou poemas, cunha notable presenza da literatura en galego. Así, no número 21, do 13 de setembro de 1903, que sae canda as festas locais da Barca, hai numerosos poemas en galego asinados por Victorino Abente Lago, Aurelio Ribalta, Galo Salinas Rodríguez, Florencio Vaamonde, Francisco Tettamancy, Uxío Carré Aldao, Salvador Golpe e Víctor Castro Rodríguez. Ademais, reproducen o poema «A romaría da Barca» de Rosalía de Castro e publican un conto de Enrique Labarta Pose sobre o mesmo tema. Este relato vai suscitar unha interesante polémica nos números que seguen, pois é criticado polo párroco de Muxía que o consideraba difamatorio. Nos poucos exemplares conservados sobrancean as plumas de Víctor Castro Rodríguez e do propio director da publicación, que asina moitos poemas.

Malia non o precisar na anotación parece obvio que a desaparición de El Eco de Mugía coincide co pasamento da nai do poeta. Como datos a engadir a esa ficha, nomeadamente literaria, aínda se podería subliñar que foi o banqueiro e político muxián Manuel Miñones Barros (que anos despois foi alcalde de Corcubión e pai do deputado republicano José «Pepe» Miñones Bernárdez, asasinado en 1936) o principal mentor do periódico, malia que a alma mater como fundador, propietario e director foi como xa se comentou o poeta Gonzalo López Abente. E tamén se sabe que nos seus inicios mantivo algunhas polémicas por defenderen intereses políticos contrapostos ou diverxentes co periódico El Celta de Corcubión (1901-1902), como cita o noso investigador Luís Lamela na súa obra Pepe Miñones. Un crimen en la leyenda (1900-1936) (Edicións do Castro: 1991), de obrigada lectura como moitos outros traballos que levan o aval da súa sinatura.

Aínda que o xornal coruñés La Voz de Galicia e o compostelán El Eco de Santiago saúdan a súa aparición durante os primeiros meses de 1903, temos varios testemuños de que o primeiro número (ata hoxe ilocalizable) do quincenario El Eco de Mugía debeu saír en novembro de 1902, pois así o recollen senllas anotacións breves de La Idea Moderna. Diario democrático de Lugo, no seu núm. 3576 (20-novembro-1902) e na emigración El Eco de Galicia. Órgano de los gallegos residentes en las Repúblicas Sud-Americanas, no seu núm 402 (20-decembro-1902). Daquela será en novembro cando celebremos o 115 aniversario do xornal, do que por certo a monumental base de datos do proxecto Galiciana. Biblioteca Dixital de Galicia (http://biblioteca.galiciana.gal/gl/inicio/inicio.do) aínda non posúe ningún exemplar dixitalizado. E é unha tarefa que se debería realizar antes de que desaparezan os ben escasos que se conservan a día de hoxe.

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XXII): El Eco de Mugía (1902-1904). No 115 aniversario dunha cabeceira da prensa costeira

Feb 23 2017

A pantasma da casa da Matanza na revista Follas Novas da Fundación Rosalía de Castro

Esta tardiña preséntase en Rianxo o primeiro número de Follas Novas, a nova revista de estudos rosalianos da Fundación Rosalía de Castro, que tamén está dispoñible para a súa lectura en descarga de balde nesta ligazón.

A nova publicación que dirixe o académico, escritor e profesor Xosé Luís Axeitos neste primeiro número, patrocinado polo propio Concello de Rianxo, céntrase na «Análise crítica da obra en prosa de Rosalía de Castro», que ocupa toda a sección de «Artigos» con importantes achegas de Carmén Fernández-Pérez Sanjulián, Kathleen N. March, María López Sández, Francisco Rodríguez Sánchez e María Pilar García Negro; na sección «Documentos» María Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda exhuma unha carta de Alfredo Vicenti a Manuel Murguía e outra deste último á propia Rosalía é analizada por Diego Rodríguez González. Outras seccións como «Recensións», «Bibliografía», «Varia» e «Casa de Rosalía» completan os seus contidos.

Na sección de «Bibliografía» os profesores da Universidade de Granada Aurora López e Andrés Pociña compilan as «Últimas tendencias na bibliografía de e sobre Rosalía» e entre as numerosas referencias está a mención, que moito lles agradezo, ao conto rimado da miña autoría A pantasma da casa da Matanza, con ilustracións de Xosé Cobas (Premio Xosé Neira Vilas ao Libro Infantil ou Xuvenil 2013 na Noite da Edición 2014). Velaquí a súa xenerosa acollida:

Editado para ocupar un posto no ronsel das publicacións conmemorativas do 150 aniversario, como declara Biblos Clube de Lectores que presenta un libriño estéticamente inmellorábel, Miro Villar, como autor, e Xosé Cobas, como ilustrador, co breve conto-poético A pantasma da casa da Matanza, lévannos ás habitacións íntimas de Rosalía na casa en que pasou os últimos anos da súa vida e onde morreu, na actualidade a ben coñecida Casa-Museo de Rosalía en Padrón; alí atopamos unha pantasma errante, unha Negra sombra, que asenta na casa, fascinada pola poeta:

Coñecín moitos mundos, mais un día
quixen quedar na casa da Matanza,
porque aquí coñecía a Rosalía.

Devezo pola música e a danza
e fascíname o son da poesía.

Un conto para pequenos e para grandes, fermoso pola poesía e polas ilustracións, unha preciosa edición e explicación do insuperábel poema “Cando penso que te fuches”.

Comentarios desactivados en A pantasma da casa da Matanza na revista Follas Novas da Fundación Rosalía de Castro

Feb 09 2017

Recensión a Os últimos carballos do Banquete de Conxo, en Grial 212

Nese mesmo último número, 212 (outubro, novembro, decembro do 2016) de Grial, Revista Galega de Cultura, e nesa mesma sección intitulada «O espello das letras» aínda asino unha outra recensión intitulada «Memoria do 160 aniversario do banquete democrático» para dar conta do libro Os últimos carballos do Banquete de Conxo (Alvarellos Editora / Consorcio de Santiago, 2016) da autoría de Henrique Alvarellos, Xurxo Martínez González, Francisco Singul e Martín Souto.

No momento de saír este volume e de escribirmos a recensión aínda non se descubrira o texto do brinde poético de Luís Rodríguez Seoane, que o investigador e filólogo Xurxo Martínez González localizou hai ben pouco, como se detalla nesta nova do dixital Praza Pública.

Feita esta aclaración, velaquí vai a miña recensión ao completo:

Memoria do 160 aniversario do banquete democrático

Os últimos carballos do Banquete de Conxo

Henrique Alvarellos, Xurxo Martínez González, Francisco Singul, Martín Souto

Santiago de Compostela: Alvarellos Editora / Consorcio de Santiago, 2016, 154 páxinas

Unha nova obra relacionada coa historia da cidade emerxe da colaboración entre o Consorcio de Santiago e as editoriais, desta volta Alvarellos, nunha edición coidada con agarimo e beleza estética. Trátase do volume Os últimos carballos do Banquete de Conxo, inspirado polo editor Henrique Alvarellos e escrito a catro mans, a súa propia e as do filólogo Xurxo Martínez González, do historiador da arte Francisco Singul e do biólogo Martín Souto, que se xuntan para daren unha interpretación e unha reivindicación persoal do espazo no que tivo lugar o coñecido Banquete de Conxo, celebrado o 2 de marzo de 1856, organizado por estudantes, entre os que estaban os poetas Aurelio Aguirre e Eduardo Pondal, para se irmandaren con artesáns e obreiros.

Henrique Alvarellos na súa «Balada ceibe no Bosque de Conxo» realiza unha serie de calas sobre este espazo singular, nunha época na que aínda Conxo era un concello de sete parroquias. De primeiras con «Un estudante andaluz en Conxo» deita luz sobre a pouco coñecida primeira viaxe de Federico García Lorca a Compostela nos días finais de outubro de 1916, canda outros compañeiros que chegaron por iniciativa do catedrático da Universidade de Granada Marta Domínguez Berrueta. Alvarellos explica que “trazaron varias rutas culturais por Compostela e, nunha delas, saíron do casco histórico habitual e decidiron baixar ata o vello mosteiro nos arrabaldes do sur da cidade, atraídos probablemente pola beleza e a singularidade do seu claustro románico”, que tamén se documenta ao reproducir o testemuño da inconfundible sinatura de Lorca no Álbum de Honor do sanatorio psiquiátrico de Conxo, así como a única fotografía conservada daquela xeira.

Deseguida en «Banquete para 1500 en Buenos Aires» sintetiza algunhas pegadas do Banquete de Conxo na colectividade da diáspora, salientando que o Iº Congreso da Emigración Galega de 1956 escollera a data do centenario para as súas xornadas, coa celebración dun novo banquete con novos brindes como o proferido por Xosé NeiraVilas, mais tamén a súa anterior presenza nun artigo que o poeta Antón Zapata García asina en 1939 no xornal Noticias gráficas.

Seguen outras anotacións breves, entre elas «O encargo de Cabanillas a Peinador» que recolle unha carta do poeta exhumada por Ricardo Gurriarán; «O poeta santiagués máis famoso do século XIX» que se centra na relación de Aurelio Aguirre con esta contorna; «A descuberta dos primeiros (derradeiros) carballos» que relata unha pescuda recente; «Un territorio onde converxen os relatos» sobre a súa presenza en textos aurorais da nosa literatura ou «Guía, rescate e reparación: Rosalía… de Conxo» e «Rosalía de Castro denuncia a tala do bosque», xunto a outros epígrafes nos que vai debruzarse sobre a malfadada desfeita que levaría á desaparición, case por enteiro, deste singular espazo natural.

Por parte, Xurxo Martínez González en «Conxo, cantiga de liberdade. Anotacións ao pé do Banquete de Conxo» contextualiza o momento histórico e sintetiza a política española no denominado Bienio Liberal (1854-1856), así como a praxe política dos “provincialistas” e o papel protagónico do poeta Aurelio Aguirre, xa recollido por Manuel Murguía en Los precursores, para finalmente analizar os brindes poéticos do propio Aguirre e de Eduardo Pondal e o seu contido de proclamas incendiarias, alén de se laiar de que se perdese un terceiro texto de Luís Rodríguez Seoane. Os dous textos mentados, dos que se reproduce a primeira páxina orixinal, son transcritos por completo nos Apéndices deste volume xunto a unha crónica do acto aparecida catro días despois no xornal La Oliva.

Francisco Singul en «Memoria xacobea, historia e arte no mosteiro de Conxo» fai un interesante percorrido pola histórica relación de Conxo coas peregrinacións xacobeas a través do camiño portugués e, sobre todo, salienta a veneración da imaxe da Virxe da Cuncha ou a fábrica románica do vello claustro, do que hoxe a penas conservamos tres pandas, alén de realizar unha incursión demorada na igrexa, nos retablos barrocos e nas imaxes neoclásicas, para rematar na historia da desamortización do século XIX e nas reformas posteriores, mesmo dos pasados anos oitenta.

Martín Souto ponlle un ramo ben axeitado a esta obra co seu artigo «Un paseo botánico pola carballeira de Conxo» que principia por lembrar a importancia dos Quercus robur ou carballos na nosa existencia como pobo. Ilustracións e fotografías do propio autor do texto acompañan a súa ben acaída proposta de facermos un percorrido pola riqueza e biodiversidade deste espazo, aínda lembrando que boa parte do mesmo non é de acceso libre por pertencer ao cerrado do psiquiátrico.

Catro diferentes perspectivas, pois, para achegármonos a un espazo mitificado na historiografía e na literatura galega por se tratar do lugar de celebración dun dos actos cimeiros da nosa historia colectiva, no que se cantou e tamén se defendeu a liberdade desde a fraternidade.

Miro Villar

Comentarios desactivados en Recensión a Os últimos carballos do Banquete de Conxo, en Grial 212

Dec 14 2016

Relatorio sobre Gonzalo López Abente no ciclo No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos, organizado pola Real Academia Galega


(Pola esquerda, Xosé Ramón Pena, Xosé Luís Axeitos, Chus Nogueira e Miro Villar. Autor: RAG)

Onte, martes, 13 de novembro, estivemos na Casa Galega da Cultura en Vigo para participar nunha nova xornada do ciclo denominado «No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos», unha das iniciativas organizadas pola Real Academia Galega para memorar o centenario da fundación das Irmandades da Fala. A mesa de debate centrada na poesía das Irmandades, baixo o título Unha poética anovadora, estivo introducida e moderada polo académico Xosé Luís Axeitos, e nela participamos Xosé Ramón Pena, Chus Nogueira e eu propio, que demos a coñecer un resumo dos relatorios que se han publicar no sitio web da RAG. A miña intervención estivo focada nun texto que leva por título Gonzalo López Abente, o «poeta do mar» das Irmandades da Fala.

A xornalista Iolanda Rodríguez Casal recolle as nosas respectivas intervencións nunha ben completa e precisa crónica que reproduzo deseguida e que tamén se pode ler nesta ligazón.

Versos inéditos na mesa sobre a poesía no tempo das Irmandades da Fala

14/12/16| Actualidade: Novas

Os versos de dous poemas inéditos de Euxenio Montes e Xavier Pardo Bedía escoitáronse onte na mesa de debate sobre as Irmandades da Fala que a Real Academia Galega organizou en Vigo dentro do ciclo No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos. O académico Xosé Luís Axeitos presentou estas composicións como exemplo da importancia do atlantismo na poesía da época nun encontro centrado precisamente na lírica no que Chus Nogueira achegou unha mirada crítica desde a historiografía, Xosé Ramón Pena se detivo no traballo a prol da creación dunha estética nacional e Miro Villar reivindicou devolver a figura de Gonzalo López Abente á posición central que ocupara en vida.

Ademais de presentar os convidados, Xosé Luís Axeitos falou brevemente do atlantismo na poesía do tempo das Irmandades, un dos conceptos básicos e vertebradores da teoría política nacionalista de Vicente Risco e do grupo Nós. Para perfilar a doutrina do atlantismo, presenza dunha corrente céltica común entre os pobos bretón, normando, irlandés e galego, a revista Nós dedicou en distintos números espazos xenerosos á denominada “cuestión irlandesa”, con traducións de Yeats e Joyce, artigos de Otero Pedrayo ou un monográfico con poemas de Cabanillas e Taibo. O tema foi obxecto de debate nos faladoiros da época e tratado en numerosas conferencias. “Mesmo se pode dicir que esta teoría do atlantismo é diferenciadora do grupo ourensán, máis conceptual e académico, a respecto doutras agrupacións”, engade.

Como proba da importancia do atlantismo na poesía das Irmandades, Xosé Luís Axeitos presentou un poema inédito de Euxenio Montes, dedicado a Manuel Antonio, e outro nunca saído do prelo de Xavier Pardo Bedía. Ambas as dúas composicións serán publicadas por primeira vez na edición que se fará dos relatorios do ciclo No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos.

Deseguido, a profesora da Universidade de Santiago de Compostela Chus Nogueira foi a encargada de levar a cabo unha revisión crítica de como a produción poética da época foi abordada nas historias da literatura a través de autores como Ricardo Carballo Calero, Xosé Luís Méndez Ferrín, Francisco Rodríguez, Anxo Tarrío, Dolores Vilavedra ou Xosé Ramón Pena. A especialista concluíu que nas distintas propostas se reflicten “as tensións que xa se deron no seo das Irmandades da Fala, con escollas que priorizan o político e outras o feito cultural”. Ao seu xuízo, evidéncianse tamén os problemas que ás veces xorden polo “excesivo detalle” na identificación de promocións e grupos e advertiu que, se ben as diversas achegas historiográficas implican visibilidade para parte dos autores, tamén gardan relación co feito de que aqueles de ubicación difícil ou interxeracional quedasen “en zonas de sombra” e que tardasen en seren recoñecidos e editados.

Xosé Ramón Pena defendeu neste sentido que a historia da literatura é parte do relato da historia xeral e que con frecuencia os acontecementos artístico-literarios adiantan os sociopolíticos. O seu relatorio centrouse na achega “decisiva” dos membros das Irmandades respecto da conformación da lírica galega do século XX. “Se houbese que procurar un apartado único, un episodio central no labor da organización irmandiña, ese ten que ser, con toda certeza, o da procura dunha estética nacional. Unha procura, polo demais, que non só afecta ao eido poético, senón aínda a esoutros da prosa de ficción, do teatro…”, salientou. Acadar a soberanía estética da nación galega foi, de feito, un dos apartados da I Asemblea Nacionalista.

De acordo con dito mandato, os principais líderes das Irmandades buscaron con afán conformar a soberanía nacional no espazo das artes, pero tamén nestoutro das letras. “Mediante numerosos artigos publicados en xornais e revistas, Antón Villar Ponte traballou arreo nesa dirección que buscaba una perfecta síntese entre a tradición e a modernidade; entre a enxebreza e os novos xeitos vidos de Europa. Villar Ponte creu atopar o home e mais o modelo: tratouse de Ramón Cabanillas. Así pois, sen dúbida, o poeta arelado veuse transformar no intérprete ideal para a conformación da estética irmandiña. Ou, simplemente, no poeta”, sintetizou Xosé Ramón Pena.

Sobre outro escritor da época, Gonzalo López Abente (Muxía, 1878-1963), e a súa relación coas Irmandades falou Miro Villar, quen, referíndose tamén á análise de Chus Nogueira, reivindicou “sacar da zona de sombra un poeta que na súa época estaba no centro, e non na periferia como está hoxe”. O mellor poeta do mar, como o cualificou Risco, participou nas Irmandades desde o seu inicio e responsabilizouse da posta en marcha dunha delegación en Muxía, constituída en 1918. Se ben esta non desenvolveu moita actividade, “espallou pola Costa da Morte o ideario da organización galeguista”, salientou Miro Villar, que lembrou tamén que López Abente puxo a súa literatura ao servizo dos obxectivos do ideario das Irmandades.

Desde o primeiro momento, a súa sinatura estivo presente no seu voceiro oficial, A Nosa Terra, en cuxas páxinas publicou moitos poemas. Entre eles, o crítico literario detívose en “O piñeiro derrubado”, un dos que escribiu como homenaxe a Lois Porteiro Garea tras o seu pasamento.

Alén da creación literaria, o seu activismo cultural concretouse coa súa entrada no Seminario de Estudos Galegos, xunto con Cabanillas, Noriega Varela e Victoriano Taibo, nunha cerimonia na que interveu cunha lectura de poemas, repasou Miro Villar, que recordou deseguido o período da ditadura de Primo de Rivera, tempo de refuxio na literatura; o recoñecemento dos seus colegas, que o elixiron presidente da acabada de nacer Asociación de Escritores de Galicia, en marzo de 1936; a participación na campaña a prol do Estatuto de Autonomía e a depuración laboral que sufriu tras a sublevación militar, que o afastou do seu traballo e de calquera actividade pública. O franquismo silenciouno durante varios anos e, coma outros galeguistas, volveu refuxiarse na creación literaria.

Membro da Real Academia Galega, López Abente protagonizou o Día das Letras Galegas de 1971, una data que, valorou, non axudou ao seu recoñecemento posterior, xa que naqueles anos non se promovían aínda os profundos estudos que hoxe emerxen arredor desta celebración. Desde 2011, a Fundación Gonzalo López Abente traballa para divulgar a súa obra.

Comentarios desactivados en Relatorio sobre Gonzalo López Abente no ciclo No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos, organizado pola Real Academia Galega

Dec 01 2016

Unha lectura de D’a-y-alma. Versos gallegos, de Samuel Eiján

samueleijan

A bitácora Fervenzas Literarias lembra que tal día coma hoxe finaba en 1945 en Compostela o académico e poeta Samuel Eiján, aínda que outras páxinas como Por Un Ribeiro poético falan da data do 14 de decembro dese mesmo ano. O seu discurso de ingreso na RAG pódese ler premendo no seu título Ideas literarias del Padre Feijóo, pronunciado en castelán como adoito na época.

Na súa lembranza recupero unha lectura da súa obra D’a-y-alma. Versos gallegos, que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Na altura traballei nas fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último volume a ficha sobre a obra poética de Samuel Eiján é da miña autoría e, como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega.

D’a-y-alma. Versos gallegos. SAMUEL EIJÁN

A obra en galego do franciscano P. Samuel Eiján redúcese a unha novela bilingüe de escaso interese e aos libros de poemas: Mágoas. Versos gallegos (1902, cunha 2ª edición corrixida e aumentada de 1913), D’a-y-alma. Versos gallegos (1915) e Froliñas de San Francisco. Romanceiro seráfico-galicián (1926). Aínda que todos tres teñen como trazo común a súa temática relixiosa, a crítica coincide en sinalar o segundo como a obra de máis interese na traxectoria lírica do autor.

A primeira e única edición de D’a-y-alma. Versos gallegos imprímese no prelo da Tipografía de El Eco Franciscano en 1915, baixo a obrigada licencia eclesiástica. E bardante deste ámbito tivo escasa repercusión, moito menor da obtida polos volumes que conteñen as súas narracións e lendas de Oriente, os seus dramas ou os seus estudios sobre o franciscanismo, todos en castelán e a maioría reeditados. Despois da súa morte, en decembro de 1945, apareceron varios artigos biobibliográficos que incluían unha breve valoración sobre a súa poesía. Entre eles destaca o asinado polo frade franciscano José Campelo no BRAG, que fala do delicado dos seus sentimentos, da elevación do seu ton, froito da exuberancia imaxinativa, e da facilidade e fluidez da súa versificación. Posteriormente, e tamén con brevidade, será CF o que avalie a súa obra literaria, sinalando que tiña unha finalidade proselitista ou misional, ao relegar a propia escrita a un lugar secundario en favor do seu propósito evanxelizador e de propaganda relixiosa.

Nin sequera Fernández del Riego chega a incluír a Eiján na súa ampla Escolma de Poesía Galega e, de novo, será no monumental estudio historiográfico da nosa literatura de Carballo Calero onde atopemos a análise máis profunda. Nas dúas páxinas, inseridas no capítulo dos “Epígonos” (autores que continuaron sen ningunha achega esencial a obra dos mestres do século XIX), saliéntase que as súas principais fontes de inspiración son a relixión e a terra.

Ademais, CC cre que D’a-y-alma. Versos gallegos significa un progreso e que amosa a un bo versificador. Destaca os textos “Meu Anxo”, que nalgúns aspectos sería a versión divina do “Negra sombra” rosaliano, e “Terra santa” con máis reflexións morais que lembranzas persoais da súa estadía en Xerusalén. Tamén serían de interese as versións galegas dos poemas “A caridá”, “Cantiga de amor” e “A reina de Cataluña” de Mosén Jacinto Verdaguer, todos tres poemas relixiosos malia os títulos, especialmente o último dedicado á Virxe de Monserrat. Engade CC que os seus versos desbordan unha incurable melancolía, porque hai neles moita tristeza e moito pesimismo respecto aos bens materiais, nunha actitude ascética que tería como trazo literario a expresión das coitas da alma cristiana en loita pola perfección. Neste senso, aínda sendo continuadora da poesía mística de Saco y Arce ou de Barcia Caballero, os versos de Eiján supoñen a plenitude da nosa poesía relixiosa.

En efecto, a maioría dos 54 poemas que compoñen este libro poden cualificarse de relixiosos. Ora ben, esta temática xeral ofrece diversos matices, mesmo nas súas invocacións a Deus, pois unhas serven para pedir perdón, outras para o diálogo sobre a vida e outras para ofrecerlle o seu canto como creador ou como xuíz xusto e supremo no xuízo final. A propia revelación divina, a descuberta da vocación e a súa conversión protagonizan unha parte dos textos, caracterizados polo seu proselitismo espiritual e polo presencia da alma como interiorización do eu poético.

Moitos deles expresan tamén as dúbidas existenciais e a dor, a tristura e o pranto fronte ás coitas da vida terreal, que só atoparán solución no reino de Deus. Aínda que “Meu anxo” reflicte o envío deste ser celestial como protección perante a dor, as máis das veces está presente a vella idea romántica da morte como liberación, porque a vida é un cárcere, así ocorre en “Libertadora”, onde aparece a morte como redentora na posterior resurrección no eterno reino de Deus, en “Cuna e tumba” que enfronta neno / vello, identificando o berce como primeira prisión e a sepultura como antesala do edén. E tamén en “¡Volta a sofrir!”, en “Lux in tenebris” ou no explícito “Morte santa”. Completan este grupo, poemas que inclúen preguntas a si propio sobre a felicidade, que critican os excesos mundanos ou o particular diálogo cunha nena feliz sobre a vida e o futuro de dor que a agarda en “A cencia d’as bágoas”. En ocasións, a vida é unha barca a loitar coa tempestade e a voz poética invoca a Deus en petición de axuda, como sucede en “Antre as olas”. En “Aspiraciós” o home é considerado inferior aos foguetes, os paxaros, as estrelas ou o sol que poden estar máis preto de Deus. E non falta a metapoesía en “Veña a lira…”, onde se fala da súa utilidade para cantar as mágoas. Pola contra, son moi poucos os versos que se rebelan contra a dor.

Tamén conteñen referencias relixiosas outros poemas como “Terra santa”, un canto a Xerusalén –que Eiján coñecía ben por vivir alí varios anos, de feito sobrancean os topónimos hebreos– onde glosa pasaxes da paixón e fala do nacemento da igrexa. Son varios os textos que conteñen paráfrases de episodios bíblicos, reflexións sobre a propia igrexa ou a misa como homenaxe a Deus, mesmo “A casa parroquial” da aldea aparece representada como filla da igrexa. No poema “Alter Christus” glosa a figura de San Francisco, anticipándose ao contido do seu terceiro poemario en galego Froliñas de San Francisco. Romanceiro seráfico-galicián (1926) e noutros está moi presente a vivencia franciscana da natureza, como indican a contemplación de “N’o cume” e os títulos “A frol”, “O torrente”, “O piñeiro” ou “O mar”. Tampouco faltan as ofrendas á Virxe, nomeadamente en “Collendo froles”, que xa viamos nas versións de Verdaguer. Máis puntuais son aqueles nos que expresa dor pola morte da súa nai e da nai dun amigo durante a pascua, o soneto “As tres Nais” escrito na consagración episcopal de Eijo ou o romance “D’outros tempos (Compostelana)” sobre as pelegrinaxes.

De especial relevancia son os textos nos que se enfronta a aquel pasado xuvenil, zugando meles, co presente dorido que sangra feles. Son constantes as referencias ao pasado e á infancia como tempos de felicidade que se converten en flores murchas perante o outono da existencia. De feito, o paso do tempo inspira o soneto “O reló y-o tempo”, unha magnífica recreación do tópico tempus fugit. En menor proporción, os seus versos tamén falan da solidariedade cos pobres, inherente ao seu franciscanismo, amosando unha certa veta de denuncia. Así, “N’a estación” describe a chegada do tren co contraste entre pobres e ricos e o poema final, intitulado “Pensando n’a pátrea”, describe o edén do paraíso divino “onde os probes son ricos, y-os servos señores”.

Mención á parte merecen “Triste sorte”, que relata a fachenda daquel emigrante retornado que dilapida todo ata converterse en mendicante, o retrato persoal de “O rianxeiro” ou a descrición dos efectos da tormenta e da calma sobre o río en “Veira d’o Avia”, comarca que o frade coñece cando é destinado como superior da residencia franciscana de Ribadavia, así como a homenaxe histórica do poema “O Batallón Literario”. Como curiosidade final hai que sinalar que varios poemas teñen o título en latín, que naquela altura aínda era o idioma da igrexa.

No tocante ao repertorio métrico, Eiján demostra o seu perfecto coñecemento das regras de versificación, malia algún erro de medida, mesturando metros populares como o octosílabo das cuartetas tiranas, das décimas e dos romances ou os hexasílabos e os heptasílabos dos romancillos, con series de decasílabos e hendecasílabos brancos ou en pareados, cuartetos, serventesios, quintetos, octavas rimas ou reais* e sonetos. En moitas ocasións, como na combinación de decasílabos con hexasílabos, pentasílabos e tetrasílabos, na aparición de hexadecasílabos ou tridecasílabos ou nas setinas* do poema “¡Sube arriba!”, segue a Rosalía de Castro.

Tampouco hai nada de novidoso na súa estilística, tanto é así que Freijomil consideraba que era escritor de pluma fácil e que a penas necesitaba pulir o estilo. Atopamos as habituais recorrencias, anáforas, preguntas retóricas e quiasmos, estructuras bimembres, algúns paralelismos e moitos lugares comúns románticos nas imaxes, aínda que chama a atención algunha imaxe animista sorprendente na súa época.

En opinión de CC, a súa lingua é bastante arbitraria, tanto na morfoloxía como na sintaxe. De feito, incorre sempre na mala colocación do pronome en cláusulas subordinadas, aparecendo enclítico cando debera ir proclítico. Polo demais, non se afasta das peculiaridades lingüísticas dos poetas do rexurdimento.

BIBLIOGRAFÍA

Cfr. CC, CF

Campelo, Fr. J., “Letras de duelo. El P. Samuel Eiján Lorenzo”, BRAG, ano XL, tomo XXIV, nº 285-288, A Coruña, decembro, 1945.

Comentarios desactivados en Unha lectura de D’a-y-alma. Versos gallegos, de Samuel Eiján

Nov 17 2016

Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931), coordinado por Luis Cochón

arredordasirmandades

Desde hai uns días xa anda polas librarías (por máis que de maneira incomprensible aínda non chegase ás mans dos coautores e das coautoras) o volume de autoría colectiva intitulado Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931), coordinado por Luís Cochón e publicado por Xerais. Nas súas 360 páxinas recóllense trinta textos éditos e inéditos de diferente xorne e que analizan diversos aspectos relacionados coas Irmandades da Fala con motivo do centenario da creación da primeira destas entidades galeguistas na cidade coruñesa en 1916. Porén, o coordinador con bo criterio decidiu enmarcar este período histórico entre o inicio da Primeira Guerra Mundial en 1914 e o nacemento do Partido Galeguista en decembro de 1931, despois de se celebrar a VII Asemblea das Irmandades.

A obra ábrese cun «Prólogo» de X. L. Méndez Ferrín e unhas «Palabras limiares» do propio Luís Cochón, alén de dous textos introdutorios: «Sobre Nicolás Tenorio e La aldea gallega» de Carlos García Martínez e a recensión publicada en Grial, 57 (1977) «El levantamiento gallego de 1846 y el nacimiento del galleguismo, por X. R. Barreiro Fernández» por Álvaro Cunqueiro.

Deseguida o apartado intitulado «Pensamento» recolle estes nove traballos: «Os irmandiños da fala na Galicia Sur (dos Anciles a Castelao)» de José Antonio Durán; «O precedente inmediato das Irmandades da Fala. A revista Estudios Gallegos de Aurelio Ribalta» de Xosé R. Barreiro Fernández; «61 Mestres do galeguismo: Xohán Vicente Viqueira. Vida, personalidade, pensamento» de Luís Veiga do Campo, pseudónimo de Ramón Piñeiro; «Recordo dos Villar Ponte: Antón e Ramón» de Xurxo Martínez González; «Risco, teórico do nacionalismo» de Justo Beramendi; «Lois Peña Novo, o estratego do nacionalismo das Irmandades da Fala» de Xosé González Martínez; «Nós e as Irmandades» de Xosé Ramón Pena; «O ensino no tempo das Irmandades. A “escola galega” como proxecto» de Antón Costa Rico e «Isidro Parga Pondal e a ciencia en galego» de Francisco Díaz-Fierros Viqueira.

No segundo apartado intitulado «Política» aparecen estes sete textos: «As Irmandades da Fala en Compostela» de Justo Beramendi; «A Irmandade Nacionalista Galega de Vigo e a loita pola simboloxía nacionalista: Manuel Antonio» de Xosé L. Axeitos; «As formas da patria. Castelao e Camilo Díaz na creación do universo simbólico das Irmandades da Fala» de Pepe Barro; «Laudatio de don Manoel Gómez Román» de Isidoro Millán González-Pardo; «Víctor Casas «1900-1936», a enerxía dunha causa viva» de Arturo Casas; «A prensa nacionalista en Galicia (1916-1931)» de Clodio González Pérez e «A prensa nacionalista da Galicia alén mar na etapa das Irmandades (1916-1931)» de Luís Alonso Girgado.

Por último, na terceira parte intitulada «Poesía» os outros dez textos: «Karl Mannheim e Mikhail Bakhtín como fundamentos renovadores da periodoloxía literaria: aplicacións á poesía galega dos anos 1916-1931» de Arturo Casas; «O Cabanillas irmandiño» de Emilio Xosé Ínsua; «A crise de 1916 e Ramón Cabanillas» de Manuel Forcadela; «Cabanillas, a contemplación dun mar con ribeiras, dornas e barcas, e Sálvora na boca da ría» de Francisco Fernández Rei; «Ramón Cabanillas e a lingua» de Antón Santamarina; «Gonzalo López Abente, o “poeta do mar” das Irmandades da Fala» que asino eu propio; «Victoriano Taibo e as Irmandades da Fala» de Armando Requeixo; «Cabanillas / Manuel Antonio. Notas sobre unha oposición dialéctica» de Darío Xohán Cabana; «Maside e Colmeiro» de Rafael Dieste e «A dedicatoria: Os nenos» de Xosé Filgueira Valverde.

A miña achega a este volume colectivo, centrada no poeta muxián Gonzalo López Abente e na súa implicación persoal e literaria no proxecto das Irmandades da Fala, recolle tamén os dous poemas que lle dedicou ao irmandiño Lois Porteiro Garea, cuxa prematura morte conmocionou a todos, e que xa reproducín nesta anterior anotación:

Lois Porteiro Garea en dúas elexías do poeta Gonzalo López Abente

E un outro poema que lle dedica a Ramón Villar Ponte e que reproduzo deseguida:

A LEMBRANZA AMORTALLADA

A Ramón Villar Ponte,
amigo e irmán inesquecido.

Pensaba en tí, meu vello amigo; en tí,
ao pe da nosa Catedral mareira
e frente ao fero gardador da terra,
escumante e baril.

Orvallo de luar, longas aréas,
beixos de estrelas a brilar no mato
do Ártabro sonado;
e a voz fonda e têbrosa do misterio
que te recrama a tí, meu vello amigo.

Duggio enterrado, o Ara-Solis druído
e o vieiro enimático por onde
naus pantasmas innúmeras cruzaron,
e por onde chegaron
os anxos c’unha Virxen mariñeira.

Os druídas acenaban cara tí,
no mesto piñeiral,
pra que en vida fixeses romaria
a este bravo corruncho fisterrán
que ademirar querías.

Polas gándaras de Xallas,
piñeirás de Bergantiños,
bicos das outas montanas
que guindan no mar co río…

A lembranza amortallada
vai no corazón dôrido
pregando a Deus o milagre
do San Andrés de Teixido.

Muxía, Nuiteboa do 1953.

Comentarios desactivados en Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931), coordinado por Luis Cochón

Out 28 2016

«Don Ramón del Valle Inclán y Montenegro», un poema de Antón Zapata

valleinclan-castelao-1912
(Caricatura de Valle-Inclán por Castelao, datada en 1912. Esta e moitas outras figuran recollidas no artigo «A icona Valle-Inclán» publicado no sitio web do Consello da Cultura Galega)

Este ano de 2016 é dobremente importante na biografía do dramaturgo, poeta e novelista, membro da española Xeración do 98, Ramón María del Valle-Inclán. De primeiras porque hoxe mesmo conmemórase o 150 aniversario do seu nacemento en Vilanova de Arousa o 28 de outubro de 1866 e tamén a principios deste ano foi o seu 80 cabodano pois faleceu en Santiago de Compostela o 5 de xaneiro de 1936.

O poeta Antón Zapata dedicoulle un singular poema, pois é o único «sonetillo» de versos trisílabos da literatura galega, que titulou «Don Ramón del Valle Inclán y Montenegro» e que apareceu no xornal Correo de Galicia (Bos Aires, nº 1325, 14 de xuño de 1931). Publicouse precedido dunha caricatura sen asinar de Valle-Inclán. Unha copia mecanografada do poema foille enviada a Filgueira Valverde para a súa fanada Escolma consultada de poesía galega de 1936. Nela o título é «Valinclán» e despois da rúbrica engade «1931».

No tocante ao contido sorprende o ton sarcástico de Antón Zapata, pois Valle-Inclán relacionouse cos galeguistas:

«Se falarmos da relaçom que Valle-Inclán mantivo com o galeguismo devemos constatar, por um lado, que a crítica tem sobradamente documentados os estreitos laços de amizade e admiraçom mútuas que Valle-Inclán mantivo com figuras míticas deste movimento, como Manuel Martínez Murguía (pai do regionalismo galego e amigo da família do escritor, quem havia de prologar o seu primeiro livro, Femeninas), Alfredo Brañas (máximo representante do galeguismo tradicionalista e profesor do Valle-Inclán estudante de Direito em Compostela) ou Daniel Rodríguez Castelao (fundador do Partido Galeguista em 1931, quem colaborou com Valle-Inclán em várias ocasions)». Cfr. Mascato Rey, Rosario (2005). «Valle-Inclán e a Galiza: um estado da questom». Actas do Ciclo de Conversas sobre Literatura Galega, que decorreu entre 15 de Abril e 4 de Maio de 2005, na Faculdade de Letras da Universidade de Lisboa.

Deseguida reproduzo o poema de Antón Zapata García que se pode ler tamén na miña tese de doutoramento, dirixida polo profesor Xesús Alonso Montero, cuxo título foi A poesía galega de Antón Zapata García. Edición e estudo, en acceso libre nesta páxina de poesiagalega.org, proxecto dirixido polo poeta e profesor Arturo Casas e no que traballa arreo o seu equipo do GAAP (Grupo Alea de Análise Poética). O traballo académico xa estaba a dispór de quen tivese interese na propia USC, aínda que nun espazo escasamente divulgado. E tamén en googlebooks, porén neste caso con moitas páxinas en branco como adoita suceder neste buscador. Velaquí:

DON RAMÓN DEL VALLE INCLÁN Y MONTENEGRO

Ramón
do Val,
nasón
barbal,

sen don
n-é tal
nin dual
brasón;

mais tên
un ben
sin par:

ó lêr,
facer
chorar!…

Comentarios desactivados en «Don Ramón del Valle Inclán y Montenegro», un poema de Antón Zapata

Out 27 2016

Unha lectura da Escolanía de melros, de Faustino Rey Romero

escolaniademelros faustinoreyromero

Tal día coma hoxe naceu en 1921 en Isorna (Rianxo) o poeta Faustino Rey Romero, finado en Buenos Aires o 20 de decembro de 1971. O pasado ano X. Ricardo Losada publicou unha biografía novelada do crego e poeta antifranquista co título Faustino Rey Romero. Un evanxeo bufo (Xerais, 2015) que recomendamos vivamente.

Na súa lembranza recupero unha lectura do seu sonetario Escolanía de melros que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (xa rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra. Velaquí a miña achega.

Escolanía de melros. FAUSTINO REY ROMERO

Os vinte sonetos incluídos baixo o título de Escolanía de melros publicáronse de forma conxunta por vez primeira en 1959, en Gráficas Bolfer do Porriño, con cuberta do artista pontevedrés Agustín Portela Paz.

Once anos máis tarde, en 1970, os textos coñecen unha segunda edición que aparece en Bos Aires no prelo das Edicións Nós, desta volta arrequentados cun prólogo intitulado “Os melros do padre Rey Romero” da autoría do poeta Francisco Luís Bernárdez, ao que segue unha breve biobibliografía. Unha nota no final do libro advirte que a publicación foi posible pola “contribución patriótica do Centro Axuntamento de Rianxo de Buenos Aires” e pola xenerosidade de vintesete galegos emigrados que se relacionan nominalmente, entre os que figura Eliseo Pulpeiro. Aínda que o volume presenta unha nova cuberta, a cor e en cartoné, na portada interior reproduce o deseño orixinal. No que atinxe aos textos, hai pequenos cambios lingüísticos que non afectan ao seu contido.

A terceira edición deste sonetario, e última polo de hoxe, forma parte do volume Faustino Rey Romero: Obra poética e filosófica [1985], preparado por Carme García e Xesús Santos. Neste repertorio, publicado por iniciativa do seu concello natal (Rianxo), recóllense tódolos seus libros en verso e prosa, tanto en galego coma en castelán, ademais dalgúns poemas esparexidos en publicacións periódicas que non foran recollidos e algún inédito. Os compiladores advirten que parten sempre da última edición en vida do autor (neste caso, a segunda), respectando con absoluta fidelidade os textos orixinais. Sen embargo, na obra en galego actualizan a ortografía, sempre que a medida do verso llo permita, ou modifican a puntuación en casos que o consideran necesario, ademais de sinalaren en nota a rodapé as formas que hoxe son normativas.

Anos antes de aparecer a edición princeps, algúns dos sonetos xa viran a luz nalgunhas publicacións periódicas ou antoloxías, salientando a aparición en Alba, nº16 (1956) de catro textos: “O melro”, “O melro esculpido nun retablo barroco”, “Melro gaiteiro” e “O melro cantando nunha serán de choiva”, aínda que presentados sen epígrafe e baixo o título común que logo había de dar nome ao poemario. Os dous primeiros e outros dous, intitulados “O melro larpeiro” e “O melro morto”, viron a luz na Escolma de Poesía Galega (1955) de Fernández del Riego. Pola súa trascendencia na emigración, tamén é importante sinalar que na revista Lar, de Bos Aires, foron publicados entre 1953 e 1958 os textos “O melro”, “O melro novo” e “O melro que lle cantou a eternidá a san Ero de Armenteira”. Logo de se editar o poemario, o propio Fernández del Riego, González-Alegre ou Alonso Montero, entre outros, escollerían algún dos sonetos para novas antoloxías.

Porén, a pesar deste relativo éxito editorial e malia tratarse, en opinión unánime, da obra máis representativa e lograda da primeira época do autor, esta colectánea de sonetos tivo unha escasa fortuna crítica e a penas suscitou algunhas breves recensións no momento de saíren as respectivas edicións. Neses artigos, que se limitan a dar conta da súa aparición, os xuízos valorativos son entusiastas pero carecen dunha mínima rigorosidade hermenéutica. Haberá que agardar ata o coñecido estudio histórico-literario de Méndez Ferrín [1984] para coñercermos a primeira aproximación realizada desde a imparcialidade, malia transparentar pouca simpatía polo ambiente cultural eclesiástico no que se formou o sacerdote e poeta rianxeiro. Na súa opinión, Escolanía de melros situaría a Rey Romero no clasicismo de posguerra, cun gran nivel de perfección formal na construcción do soneto, que se amosa na súa excelente e variada práctica das distintas acentuacións do hendecasílabo. Do punto de vista temático sinala que nos versos domina a tenrura franciscana.

En efecto, Rey Romero continúa a liña poética iniciada en Doas de vidro (1951) de versificar asuntos da vida cotiá e cousas do común, nomeadamente no que fai referencia a seres da creación, converténdose en cantor da natureza e das súas criaturas máis humildes (lavandeiras, bolboretas, burros, grilos, vagalumes ou sapos). Neste caso, a colección de sonetos está vertebrada polo símbolo do “melro”. De feito, dos vinte textos unicamente tres non inclúen o nome do paxaro no epígrafe: “Chilro”, “Música á deriva” e o poema final intitulado “Brindis”, e estes dous últimos tampouco a inclúen nos versos, aínda que nun se identifica no canto e noutro na súa aparición nunha póla.

Ora ben, non se trata dunha laudatio da ave, realizada con naturalidade e beleza descritiva, senón que o “melro” se identifica coa voz de Deus ou é denominado “anxo de Deus” ou “paxaro cantor do paraíso”, polo que certamente estamos perante unha poesía de veta mística. Nese senso, é evidente a influencia dos coñecidos cantos de Francisco de Asís, así como as moitas alusións aos paxaros que aparecen nos textos evanxélicos. Ademais, a intertextualidade coa Biblia tamén está presente na evocación da escada de Xacob en “O melro que lle cantou a eternidá a san Ero de Armenteira” ou da Xénese en “O primeiro melro que Adán escoitou no paradiso”. Así a todo, non debe pasar desapercibida a angustia existencial que percorre algúns dos poemas e que é climática en “O melro érguenos da anguria” e “O melro alédanos a tristura”, nos que a invocación ao paxaro disfraza as queixas perante Deus pola infelicidade mundana, que só esmorece co canto do melro (a voz de Deus).

Un aspecto salientable dos textos é a súa estructura dialóxica, xa que na maioría o falante lírico invoca a un ti (o melro) e nun caso a un vós (os melros), utilizando a segunda persoa singular ou plural. Unicamente en cinco dos sonetos aparece o paxaro apelado en terceira persoa, nun deles tan só nos cuartetos, introducindo a segunda persoa nos tercetos.

No aspecto formal, o libro inscríbese de cheo dentro da corrente clasicista de posguerra, aparecida en escritores de gran formación cultural e humanística que reelaboran motivos da tradición clásica occidental, como Aquilino Iglesia Alvariño. Esta liña poética achégase a aquel “garcilasismo” da poesía española de posguerra, caracterizado por unha tendencia evasiva nos temas, os recursos neopopularistas e o predominio do soneto. Rey Romero demostra neste libro a súa formación clásica a través do dominio da medida e do verso, feito que o converte nun excelente versificador. Utiliza sempre o esquema clásico de catorce versos hendecasílabos, con rima consonante, agás no soneto branco “O melro alédanos a tristura”. A maioría presenta dous cuartetos de rimas abrazadas, fronte a media ducia en sirventesios, que se completan con dous tercetos, nos que predomina a rima CCDEED. Polo xeral, fai uso de hendecasílabos heroicos, enfáticos e melódicos, aínda que tamén hai algún exemplo doutros modelos.

De menor entidade é o seu repertorio retórico, con escasas e sinxelas metáforas que soan a reiterados lugares comúns, moitos epítetos, profusión do símil e algunha figura etimolóxica. Polo demais, temos aliteracións, suaves encabalgamentos, continuos hipérbatos e algún quiasmo, características habituais nos sonetos. Así mesmo, salientan os recursos repetitivos, quer anafóricos, quer estruturas paralelísticas, bimembres ou trimembres. Neste senso é paradigmático o soneto “O melro érguenos da anguria”. Con todo, o recurso estilístico máis eficaz é a abundancia de preguntas retóricas que, aínda que parezan dirixidas ao melro, serven ao poeta para interrogarse a si propio e falar con Deus.

Por último, a lingua reflite o estado do galego na súa época, con abondos vulgarismos, hipergaleguismos e castelanismos, sen excesiva ornamentación léxica e coa presencia de trazos dialectais.

BIBLIOGRAFÍA

Cfr. FR, MF

García, C., e Santos, X., Faustino Rey Romero: Obra poética e filosófica, Rianxo, Concello de Rianxo, 1985.

Piñeiro Ares, J., Semblanza biográfica de Faustino Rey Romero, Pontevedra, Artes Gráficas Pontevedra, 1986.

Comentarios desactivados en Unha lectura da Escolanía de melros, de Faustino Rey Romero

Out 25 2016

Unha lectura da Poesía Galega Completa, de Manuel Leiras Pulpeiro

leiraspulpeiro01
(Escultura de Manuel Leiras Pulpeiro en Mondoñedo. Imaxe da Galipedia)

Tal día coma hoxe naceu en 1854 en Mondoñedo o poeta Manuel Leiras Pulpeiro, como ben lembran na bitácora «O Almanaque das Irmandades» (en andamento grazas á coruñesa A. C. Alexandre Bóveda e a Asociación Socio-Pedagóxica Galega (AS-PG).

Na súa lembranza recupero unha lectura da súa Poesía Galega Completa que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (xa rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Naquela altura traballei nas fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último volume a ficha sobre a obra poética de Manuel Leiras Pulpeiro é da miña autoría e inclúe unha compilación de como acolleu o libro a crítica contemporánea e a súa recepción. Como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega.

Poesía galega completa, MANUEL LEIRAS PULPEIRO

A produción poética do mindoniense Manuel Leiras Pulpeiro non tivo na época do escritor excesiva fortuna editorial. De feito, en vida de Leiras a penas se lle publicou unha pequena parte dos moitos versos que, ao parecer, debeu escribir. Concretamente, e non sen esforzo, os seus amigos conseguen que o poeta soamente consinta en dar ao prelo un único volume poético, intitulado Cantares Gallegos (Mondoñedo, Tipografía H. Mancebo, 1911), que, como o seu nome indica, contén cantigas de tipo popular, tan cheas de enxebreza que semellan recollidas da voz do pobo.

Segundo relata Trapero Pardo (1983), non se conserva todo o seu labor poético porque o escritor, non contento co seu traballo, queimou ou rachou moitos orixinais e outros foron esparexidos e non se atopan hoxe. E engade que Antón Villar Ponte se doía de que Leiras Pulpeiro os fixese desaparecer pois, na súa opinión, eran todos de moito mérito. Ademais, hai outras evidencias documentais, recollidas sobre todo nas edicións de Alonso Montero (1983) e Reimunde (1984), de que rachou moitos escritos da súa autoría movido, quizais en parte, polo convencemento de que a súa calidade era cativa, feito que tamén xustificaría a súa renuncia a ingresar na RAG.

Por iso, o resto da súa obra lírica tivo que agardar para ser recuperada aínda ben anos despois da súa morte, acontecida en 1912. Así, agás os cantares anteriormente editados, as composicións que deixara inéditas ou esparexidas en publicacións periódicas xuntáronse no volume Obras completas. Tomo I (Poesías) (A Coruña, “Nós”, Pubricazóns galegas e imprenta, vol. XXXII, 1930), con prólogo de Otero Pedrayo. Esta recompilación, segundo apuntan tódolos datos, foi responsabilidade de Antón Villar Ponte, sen o cal hoxe soamente coñeceriamos un molliño de versos, no dicir de Alonso Montero. No devandito tomo, con erróneos criterios editoriais e unha organización caótica do corpus poético, recóllese a chamada “poesía maior” de Leiras Pulpeiro, formada por 89 textos, 84 poemas e cinco cantares, nos que figura un dos máis fermosos poemas costumistas da nosa literatura, intitulado “O Galo”, que fora premiado nos Xogos Florais convocados no ano 1910, en Vigo, pola sociedade “La Oliva”.

No ano 1970, e da man de Xosé Luís Franco Grande, a Fundación Penzol e a editorial Galaxia deron á luz todo o que naquel momento se puido arrecadar, chamando o conxunto tamén Obra completa, onde se recollen os libros de 1911 e 1930, outros Cantares inéditos, ademais de refráns, frases e adiviñas e o vocabulario enviado á RAG por Leiras, precedidos dun amplo estudio introdutorio. En 1983, coincidindo co ano en que se lle consagrou o Día das Letras Galegas, Xesús Alonso Montero preparou unha nova edición para a editorial Sálvora que se chamou Poesía completa, onde se nos ofrece un número bastante elevado de poemas practicamente descoñecidos e uns cantos versos inéditos, non moitos, xunto a algunhas achegas biográficas. Tamén engade varias traducións e seis poemas en castelán, ademais dunha escolma de xuízos sobre o cidadán e o poeta e unha documentada Bibliografía de e sobre Leiras. Con todo, aínda non se trata dunha edición crítica porque Alonso modifica a grafía dos textos na redacción dos Cantares gallegos, xa que nos demais textos publicados post mortem nin sequera o autor tería responsabilidade editorial, e xustificando que intervén sempre que os cambios non atenten contra á fonía do texto. Finalmente, a última versión, ao coidado de Ramón Reimunde Noreña data de 1984, incluída no catálogo de Sotelo Blanco Edicións co título Poesía Galega Completa. A edición de Reimunde non segue o criterio de alterar os textos orixinais da poesía de Leiras, como fan as anteriores, e respecta os textos primitivos, aínda que rectifica os posibles erros en nota. Neste sentido considera sempre como textos orixinais primitivos os das primeiras edicións, a de 1911 para os Cantares Gallegos, a de 1930 para a “poesía maior” e a de 1970 para os cantares inéditos. Ademais, para Carballo Calero, que asina o Prólogo, esta edición achega importantes novidades con respecto ás anteriores.

Cantares gallegos (1911), único libro que o poeta coñeceu en vida e tamén o único que tivo o seu consentemento para a publicación, foi reeditado por vez primeira na Obra Completa preparada por Franco Grande. Inclúe un total de 244 cantigas ou cántigas, anque é doado ver que nalgún caso varias destas coplas integran un único poema. Delas, unhas poucas xa se reproduciran no Almanaque Gallego de Bos Aires. O propio Franco Grande dá a coñecer 59 cantigas máis no capítulo “Outros cantares” e Xesús Alonso Montero aínda ofrece outras seis no seu apartado “Máis cantares”, con explicación da súa orixe.

Polas referencias que recollen Franco Grande e Alonso Montero da prensa da época, sabemos que tamén se resistiu á publicación deste libro. Así e todo, os cantares ao xeito popular que forman o devandito volume obtiveron moito éxito e mereceron non poucas gabanzas de intelectuais como A. Villar Ponte. Outro testemuño de Eduardo Lence-Santar salienta que o libro recibiu o “unánime aplauso da crítica”, para Manuel Amor Meilán os cantares son “prez e gala da literatura rexional”, mentres que para Álvaro de las Casas, na súa Antología de poetas gallegos, o seu autor é o Francis James galego por excelencia, xa que a sinxelexa é o leiv motiv dos seus breves pero emocionados poemas. Por outro lado, o poeta tanto logrou o seu obxectivo que moitos deles chegaron axiña a se faceren populares e son cantados polo pobo como seus, e tamén foron reproducidos en varias antoloxías e revistas. De feito, varias destas coplas foron incluídas por Fernández del Riego na súa Escolma de Poesía Galega, III.

A nota común é a fidelidade ao cantar popular aínda que, algunha vez, tamén hai cantares incluídos neste libro que son verdadeiramente recollidos do pobo. Para Trapero Pardo, case todos eran da súa invención, integrando un conxunto que, en relación coas coleccións daquela coñecidas, posúen unha gran orixinalidade e unha temática moi variada. Ademais, Leiras Pulpeiro non se limitou só a recoller xiros e modos de dicir do pobo senón que escribiu cantares que se achegan máis á forma das cantigas usadas decote polo pobo que ao xeito literario adoptado polo poeta nas outras composicións da súa obra, aínda que con notables diferencias a respecto dos Cantares gallegos de Rosalía de Castro. Como sinalan Alonso Montero ou Franco Grande, Rosalía escribe un poema que glosa o cantar popular no que se inspira, mentres que Leiras, bo coñecedor do cancioneiro do pobo, escribe cantares de métrica e xeito populares pois soubo identificarse totalmente coa expresión do pobo, facendo a súa mesma poesía. Neste sentido será un precursor xa que, entre nós, ninguén cultivara este xénero ou subxénero, que logo continuarán Victoriano Taibo e Francisco Salgado e López-Quiroga. Con todo, trátase dun discurso serodio na literatura peninsular, que tiña sobrados antecedentes nas literaturas portuguesa e española.

Os temas destes cantares son os mesmos dos nosos cantares populares, neles está reflectido o sentir do pobo en todo o que o circunda, transmitindo pequenos retallos da vida rural. Seguindo a temática popular fixo cantigas tristes ou ledas, pícaras ou de acento relixioso, de louvanza ou de desprezo, amorosas ou satíricas, todo o que soubo apreixar nos catro versos ou nunha triada. En todas vese o coñecemento que tiña dos costumes de labregos e vilegos e dos xiros que empregaban na fala coloquial. Reimunde fai unha completa clasificación temática das cantigas da que se deduciría que Leiras tiña preferencia polos temas amorosos, satíricos e picarescos, así como por todo tipo de cantigas populares costumistas. Outras teimas menores son a crítica aos fachendosos e murmuradores, aos cregos e aproveitados, os louvores á Mariña e os maldicires á Montaña, e unha particular alusión ao Mariscal Pardo de Cela. Porén, Alonso Montero sinala que non hai capítulos no libro, nin temáticos nin doutro tipo, porque se pasa dunha cantiga amorosa a unha social, dunha picaresca a unha moral, e así indistintamente. En definitiva, trátase dun libro impersoal porque o autor renuncia á súa voz en nome da voz da colectividade campesiña.

O único tomo publicado das Obras Completas de Leiras anunciadas por “Nós” contén a súa poesía maior, ademais de cinco cantares, sendo moi ben recibido por máis que o libro se caracterice como un fiel continuador das formas do século XIX. Estruturas poemáticas sinxelas, discursividade, recursos tradicionais como a metáfora, o símil ou a alegoría, definen esa carencia de innovación. Tampouco é nova a temática, malia seren moitos os temas que Leiras tratou e dos que resulta unha poesía cun acento ben persoal. Franco Grande e Reimunde, con pequenas diferencias de matiz, clasifican os textos das Obras Completas en cinco grupos temáticos e falan de poesía costumista, patriótica ou cívica, lírica, satírica e de aires populares. Reimunde, ademais, non esquece mencionar as versións ao galego de poemas alleos.

Para Franco Grande é na liña costumista onde loce o seu mellor talento poético polo singular coñecemento que tiña do mundo labrego e da súa fala. Neste capítulo figuran os seus dous poemas máis longos “Unha festa como hai moitas” e “Un galo”, que Coceiro Freijomil titula “Un galo no coto”. Descrición das paisaxes, aventuras eróticas e plasmación do código popular, enchen todas estas páxinas. Nesta faceta, toda a crítica coincide en comparar a Leiras con Noriega Varela para constatar como, sendo os dous mindonienses, o primeiro é o cantor da Mariña e o segundo, en certo modo discípulo seu, o da Montaña. Para Carballo Calero, ambos poetas chegarían, por volta de 1900, a se partillar a temática xeográfica. Nalgunhas composicións breves de carácter lírico, descritivo ou epigramático, escritas en octosílabos, ambos teñen moitas similitudes na temática, na forma e no xeito persoal de tratar os motivos costumistas. A visión enxebre da vida campesiña e a animación da linguaxe, na que abundan as exclamacións, e non digamos o léxico, son os mesmos nos dous poetas. Acentúa a semellanza, o feito de utilizaren o mesmo dialecto. Só que Noriega sempre foi amigo dos cregos a diferencia de Leiras, que reflicte o seu anticlericalismo nos versos.

A temática civil ou patriótica é outra das maioritarias, denunciando a marxinación de Galicia ou a situación dos labregos e enfrontándose ás institucións responsables. Entre estas, destaca a eclesiástica que é atacada cunha rabia semellante, se callar máis amargurada, á dos poemas de Curros. A cerna do seu patriotismo está en redimir ao pobo das servidumes que padece. Noutras ocasións os poemas patrióticos teñen como finalidade a loanza de figuras galegas que considera representativas, como “Na morte de Montes”, “A Pascual Veiga” ou “Diante da cova de Pascual Veiga” e, sobre todo, os que reivindican e continúan a mitificación de Pedro Pardo de Cela, onde asoman actitudes independentistas. Aínda que xa a comenzos do XVI había unha interesante literatura sobre o tema, Benito Vicetto recollera de novo a lenda de Pardo de Cela como bandeira das liberdades no Rexurdimento, dando a esta figura histórica unha interpretación que foi continuada por Leiras Pulpeiro ou polo soneto de Lamas Carvajal e que culmina na traxedia O Mariscal de Ramón Cabanillas e Antón Villar Ponte. Tamén, nas cancións da Frouxeira, onde esta vén ser unha metonimia do Mariscal, hai como unha linguaxe alegórica, dirixida aos iniciados que profesan o culto do mártir. Ao lado destas composicións, atopamos outras de tipo moral, na liña do pensamento federalista e incluso do socialismo utópico, que se asemellan en grande medida ás fábulas.

Para Franco Grande, Leiras Pulpeiro é un poeta lírico frustrado, estragando as composicións con versos didácticos. Porén, o resto da crítica cre que non lle falta lirismo, liña na que conseguiría verdadeiros logros, sobre todo nos textos máis breves, nos que abrollan as mancaduras vitais, a tenrura e a saudade. Con todo, o seu lirismo máis puro non deixa de ser costumista. Deixando á parte unha formal cantiga de maldizer contra a montaña, intitulada “¡Non se fai de mouro branco!”, toda a forza satírica de Leiras concéntrase contra a cregaxe, aínda que a crítica tamén polemiza neste aspecto. Segundo Franco Grande foi un cidadán e un poeta anticlerical, pero non descreído pois nos seus poemas é doado atopar elementos e referencias que demostran que era crente. Pola contra, para Reimunde o seu anticlericalismo é teimoso e valente, non atacando directamente á relixión senón satirizando os cregos gordos e apaisanados. Polo demais, os aires populares serán máis evidentes nos cantares aquí inseridos. Naturalmente, estas distintas orientacións temáticas interfírense e combínanse a miúdo. Un último grupo, no que se inclúen tres poemas, son versións ao galego doutros estranxeiros, dos que o máis estimable é “O pino de Formentor” baseado no texto de Miquel Costa i Llobera.

Pero, sen dúbida, o valor máis constante e indiscutible é a mestría lingüística que se observa na maioría dos seus versos, sempre admirada pola crítica. Franco Grande dedica case cen páxinas no seu estudio a senllos capítulos intitulados “Língua” e “Contido estético do idioma de Leiras Pulpeiro”. O primeiro comeza por dicir que o idioma de Leiras ten a ben gañada sona de ser un dos máis puros que entre nós se teñen usado, e afirma que cantos dunha maneira ou doutra se atoparon algunha vez co seu caudal léxico e co mesto bosque da súa sintaxe, así o veñen proclamando. Recolle opinións de Carballo Calero, Iglesia Alvariño, con algunhas afirmacións gravemente erróneas, Otero Pedrayo e Mayán Fernández. Tamén a edición de Reimunde engade un amplo capítulo sobre “A língua de Leiras” no que tira conclusións como que o poeta mostra unha serie de constantes gráficas, aínda que é vacilante nalgúns aspectos, feito que se explica por tentar transcribir a fala real da súa zona de acordo co estado diacrónico da lingua e coa escrita utilizada polos escritores do seu tempo. Na morfosintaxe presenta unha tendencia dialectal e o descoñecemento do concepto de lingua padrón. Porén, demostra a súa competencia lingüística de perfecto coñecemento da lingua falada na colocación dos pronomes átonos, no uso do infinitivo conxugado ou de expresións e ditos populares enxebres, a penas con alteracións debidas a esixencias métricas ou licencias poéticas. Na semántica é complacente no abuso de variantes dialectais como diferencialismo. Polo demais a súa lingua é transcrición exacta da fala popular mindoniense cos seus defectos e coas súas virtudes, con moitos castelanismos e deformacións vulgares. Os fenómenos dialectais son de grande valor semántico e documental pola riqueza e variedade do seu léxico. Para Reimunde en Leiras hai dúas linguas funcionais con distintos obxectivos, unha chea de lirismo, costumista, bucólica, con adxectivos diminutivos ou con carga positiva, coa que mostra a súa preferencia polas xentes humildes. A outra, satírica, para facer afiadas críticas, como o xeito de ferir aos cregos chamándolles corvos ou limachas. Todo isto converte o seu rexistro na máis valiosa achega lingüística feita por un poeta lugués.

A métrica non encerra un interese moi especial, aínda sendo un magnífico versificador. Nisto é irregular, pois á beira de verdadeiros acertos e mesmo de mestría no dominio do verso, sobre todo cando traballa con metros populares, tamén atopamos casos de versificación frouxa. No libro Cantares Gallegos, que inclúe 244 textos, todos son coplas de catro versos agás sete triadas, onde o verso de arte menor é o que máis predomina. De feito, a cantiga maioritaria, como é frecuente no noso cancioneiro popular, consta de catro versos octosílabos, asonantes os pares e sen rima os impares. Nos “poemas maiores” o romance é a combinación estrofíca máis usual, pois a maioría da súa obra está escrita nesta estrofa ou en romancillos. Tamén utiliza outras estrofas populares como a redondilla, o pareado e a triada, e ocasionalmente algunha outra. A rima máis abundante é a asonante ou parcial, que é a única empregada nos Cantares e nos poemas longos da obra maior, con preferencia polas e-a e a-a, a primeira en case noventa composicións e a segunda nunhas corenta. Pola contra, a rima consonante é escasa, usándoa nuns quince poemas breves dos poemas maiores. A maioría das súas composicións están escritas en octosílabos, medida única nos Cantares, e en raras ocasións emprega o hendecasílabo, dáctilo ou dactílico sobre todo, sen combinalo co heptasílabo. Tamén demostra ter unha certa prelación polo sexasílabo, como no poema “Non o sei”, e usa outros metros en moito menor medida.

Polo que respecta aos recursos literarios, os máis notorios son a diloxía e o símil dentro dun esquema métrico fixo, ademais doutro recurso da poesía popular, aínda non bautizado, no que as estrofas semella que se compoñen de dúas partes, de dous versos cada unha e o mesmo pensamento repítese dúas veces, na primeira nunha forma simbólica e despois de xeito claro. No plano morfosintáctico fai uso da paráfrase e da elipse, pero sobre todo de figuras retóricas por repetición, como a recorrencia, anáfora, epífora, epínome, polípote, reduplicatio ou polisíndeton. No plano semántico, sobrancean as imaxes populares e simples, as metáforas elementais e os eufemismos. En todos eles, sexa cal for a figura retórica empregada, nunca é culta e sempre ten un referente real relativo ao campo e ao mundo rural. Nos poemas maiores abundan máis os tropos e as figuras, imaxes, sinécdoques, metáforas e outros.

Actualmente, a crítica concorda en que as composicións manteñen o engado popular e supoñen un fito, posto que son o primeiro cancioneiro galego de autor culto que ten por modelo o do pobo, sentando precedente na nosa literatura. Porén, hai discrepancias á hora de xulgar a calidade da obra de Leiras Pulpeiro desde o punto de vista estrictamente literario. Así, para Alonso Montero estamos perante un poeta do XIX mesmo cando escribía no XX, e Anxo Tarrío sinala que unha valoración global non pode ser gabanciosa por se tratar dunha poética anacrónica, desfasada e retrógrada. Pola contra, Reimunde cre que Leiras supera a Lamas Carvajal en vigor, e os asombrosos xogos de harmonía fonética e beleza verbal, que logra ás veces en pequenos poemas redondos, non achan parangón nin no propio Lamas nin en Curros Enríquez.

BIBLIOGRAFÍA

Cfr. CC, CF, AT, GEG

Alonso Montero, X., Manuel Leiras Pulpeiro, o cidadán e o poeta. Poesía completa, Santiago de Compostela, Sálvora, 1983.

Carballo Calero, R., “Obra completa de Leiras Pulpeiro” en Sobre lingua e literatura galega, Vigo, Galaxia, 1971.

Franco Grande, X.L., “Estudio crítico. Lengua e poesía de Leiras”, en M. Leiras Pulpeiro, Obra completa, Vigo, Fundación Penzol, Galaxia, 1970.

Otero Pedrayo, R., “Prólogo” a Obras completas, tomo I (Poesías), A Coruña, Editorial Nós, 1930.

Reimunde, R., “Estudo premilinar” a Manuel Leiras Pulpeiro. Poesía galega completa, Barcelona, Sotelo Blanco, 1984.

Tarrío, A., “Limiar” a Departamento de Filoloxía Galega, Escolma de Leiras Pulpeiro, Santiago de Compostela, Universidade de Santiago de Compostela, 1983.

Comentarios desactivados en Unha lectura da Poesía Galega Completa, de Manuel Leiras Pulpeiro

« Prev - Next »