EfeméridesArchive for the '' Category

Mar 27 2018

Unha lectura de Do Ermo, de Antonio Noriega Varela


Tal día coma hoxe, o 27 de marzo de 1947, finaba en Viveiro o poeta Antonio Noriega Varela, nado en Mondoñedo o 19 de outubro de 1869, como ben lembran máis unha vez as útiles #efemeridesgalegas no twitter do caro amigo Carlos Rodríguez Pér‏ez (@xcarlosrope).

Na súa lembranza recupero unha lectura do seu libro de poemas Do Ermo, que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Xa teño explicado nesta bitácora que nesa altura traballei nas fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último volume a ficha sobre o libro de poemas Do Ermo, de Antonio Noriega Varela, é da miña autoría e, como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega.

Do Ermo. ANTONIO NORIEGA VARELA

Antonio Noriega Varela publicou en 1904 o seu primeiro poemario, intitulado Montañesas, no que se inclúen dous longos textos que xa viran a luz anteriormente como opúsculos, “De ruada” e “Leite fresco”, o primeiro deles premiado en 1895 no certame poético de Mondoñedo. En 1910 sae unha segunda edición deste libro, co mesmo título, aínda que corrixida e aumentada substancialmente. Daquela é xa un dos poetas galegos máis coñecidos, que vai coñecer o seu maior apoxeo cando, dez anos máis tarde, os seus amigos galeguistas publiquen a primeira edición de Do Ermo (Ourense, Losada, Risco e Noguerol Editores, Imprenta de Antonio Otero, 1920), con 18 poemas que formaban parte da segunda edición de Montañesas, xunto a 30 novos. No mesmo ano, Do Ermo coñece unha segunda edición, que é simple reimpresión da primeira. En 1929 edítase novamente, na Tipografía “Centro de Acción Social Católica” de Mondoñedo, coa lenda “Novísima edición, aumentada”, incorporándoselle a importante serie de sonetos. Vai ser en 1946, uns meses antes da morte do poeta, cando se fai outra nova edición, que leva o título Do Ermo. Cuarta edición (a luguesa) aumentada. En realidade vén sendo unha edición da obra poética completa do autor, na que se inclúe practicamente toda a súa producción en verso, agás aqueles composicións que consideraba intrascendentes. De feito, inclúe un fragmento dun poema de Cantares Gallegos de Rosalía de Castro, unha carta do poeta saudosista portugués Teixeira de Pascoaes, unhas notas para a interpretación do poeta da autoría de Francisco Leal Insua, unha recolleita intitulada A Virxen y-a paisanaxe (100 cantigas populares) e os poemarios Montañesas e Do Ermo.

Todos estes avatares ecdóticos das primeiras edicións dos libros de Noriega Varela teñen dividido á crítica. Así, para Fernández del Riego (1991), Noriega é o autor dun único libro de poemas, intitulado Do Ermo, moitas veces corrixido e ampliado. Da mesma opinión é Carballo Calero ao afirmar que, en realidade, Noriega non escribiu máis que un só libro, que pasou por sucesivas transformacións. Primeiro chamouse Montañesas, logo chamouse Do Ermo, con moitos poemas novos a carón doutros procedentes do anterior libro, e foi incorporando textos máis modernos en sucesivas edicións, pero nunca se independizou do primeiro volume. Desta maneira, Noriega sería autor dun único libro que en cada nova edición vai presentando a obra do poeta tal e como se atopa na data correspondente e segundo o criterio selectivo do momento. Sen embargo, outra parte da crítica non comparte os devanditos criterios. Para Otero Pedrayo, Noriega tería formado dous libros de poemas, Montañesas e Do Ermo, debendo ser respectada a composición e o feitío internos, xa que cada un deles responde a fondas e conclusas vivencias do poeta. Por iso carecería de significación o feito de pasar dezaoito composicións dun libro para o outro. Igualmente, o profesor Freixeiro Mato, no volume Antonio Noriega Varela. Estudio e Edición da Obra Completa (Lugo, Deputación Provincial, 1994), que recolle a súa Tese de Doutoramento, e noutros traballos da súa autoría, distingue entre as dúas obras de creación porque o propio escritor así o facía cando se preparaba a edición testamentaria de 1946, como recompilación depurada de toda a súa obra poética. Por esta razón nós seguiremos ao especialista Freixeiro Mato á hora de diferenciarmos entre Montañesas e Do Ermo.

Cando aparece, en 1920, Do Ermo está conformado por 48 poemas, 30 novos e 18 incorporados de Montañesas, en xeral aqueles máis líricos e relixiosos. No mesmo ano fíxose unha segunda edición, exactamente igual á primeira, financiada polos emigrantes de América. Por iso a de Mondoñedo de 1929 contará como terceira e a de 1946 como cuarta para o propio autor e para os editores, aínda que Carballo Calero fale dela como sexta porque parte de que Montañesas e Do Ermo constitúen un único libro que se vai refacendo. A investigación de Freixeiro Mato conclúe que as dúas edicións do ano vinte só se diferenciaban na portada, unha delas de Castelao e co nome de Antón Noriega Varela, e a outra con debuxo diferente e unicamente cos apelidos do escritor. A terceira, de 1929, é a máis importante porque inclúe 21 novos sonetos. O poeta tiña intención de elaborar un sonetario, que se ía chamar Tenuis pluvia, baixo a influencia dos poetas parnasianos, simbolistas e saudosistas portugueses. Finalmente, optou por incorporar os sonetos á edición aumentada de Do Ermo. De 1929 a 1946 non se publicará ningún outro libro nin reedición da súa obra, aínda que seguen aparecendo poemas novos nas publicacións periódicas. A edición de 1946 saíu do prelo dividida en tres partes: A Virxen y-a paisanaxe, Montañesas e Do Ermo. Este último libro, segundo a vontade claramente expresa do autor, vai quedar constituído por 102 poemas, dos que 71 pertencen á terceira edición, 6 proveñen da segunda edición de Montañesas, un da edición de 1920 e 24 textos novos.

No ano 1969, vintedous anos despois da morte do poeta, a RAG dedícalle o Día das Letras Galegas e publica unha escolma da edición luguesa de Do Ermo, con “Verbas Limiares” de Otero Pedrayo e con “Epílogo” de Carballo Calero. En 1982, a editorial Galaxia, na súa “Biblioteca Básica da Cultura Galega” reedita o libro, baseándose principalmente na edición testamentaria, aínda que introducindo algúns cambios, como introducir algúns poemas que non figuraban no libro, e adaptando os poemas ás normas ortográficas vixentes. Máis recentemente, en 1991, Fernández del Riego publica na colección “Biblioteca das Letras Galegas”, de Edicións Xerais, o volume A. Noriega Varela. Poesía, que inclúe a reedición do poemario. Finalmente existe a edición da obra completa preparada por Freixeiro Mato (1994), que xa se mencionou con anterioridade e que se trata, sen ningunha dúbida, da mellor de todas elas por se tratar dunha edición crític*, na que cada poema vai acompañado dunha indicación sobre a métrica, outra que recolle tódalas súas edicións anteriores, en orde cronolóxica ata a actualidade, e outra coas notas correspondentes sobre as variantes bibliográficas dos textos.

Como sinala Freixeiro Mato, Do Ermo é sen dúbida o seu título definitivo. A aparición da primeira edición en 1920 foi saudada como un grande acontecemento nas nosas letras e supuxo a consagración do poeta, como testemuña o feito insólito na nosa literatura, e máis tratándose dun libro de poesía, de que se fixese unha segunda edición no mesmo ano. A raíz da súa publicación iniciouse a proxección exterior do autor, nomeadamente en Portugal, aínda que textos da súa autoría foron traducidos para o castelán, o catalán, o inglés, o francés, o italiano ou o dinamarqués. Realmente, o libro non se consolidou ata a súa edición de 1929, coa incorporación dos sonetos, que nos presentan a un poeta posrexurdentista, no dicir de Carballo Calero, que o cualifica como artífice do verso, máis seguro que o desigual Leiras Pulpeiro, que evita os tópicos que son constantes en Lamas Carvajal, que non ten a propensión de Losada á licencia erótica, aínda que a súa tenrura non é a de Rosalía pois nesta o ton é máis agudo e de ritmo máis fluído, mentres que Noriega é moito máis disciplinado. Como sinalou a crítica, a poesía de Noriega serve de ponte entre o legado decimonónico e a literatura do século XX. A modernización do seu código estético vai virlle da man do coñecemento da poesía portuguesa e, segundo Xosé Ramón Pena, tamén de se emparentar co modernismo europeo de Francis Jammes ou do occitano Mistral, ademais de ter raíces na poesía clásica de Virxilio, Horacio e Ovidio. Tamén para Iglesia Alvariño ou para Fernández del Riego, tanto as Bucólicas como as Xeórxicas de Virxilio, purificaron en Noriega o gusto pola natureza durante os anos da disciplina escolástica, de Horacio e do propio Virxilio viríalle a súa serenidade e a dozura melancólica, deles herdou o amor polos motivos sinxelos da aldea e o desexo da vida anónima. Sen embargo, para Otero Pedrayo, Teócrito e Virxilio, a penas inflúen na súa obra pois o seu ermo é pastoral, unha pura e nidia concepción arcádica, froito da paixón por Ovidio.

Moito máis severo na valoración da excelsitude poética de Noriega Varela é Méndez Ferrín, para quen é un poeta mediocre moitas veces e apegado a unha sinxeleza que adoita ser virtude dos poetas misérrimos. Aínda así engade que, se callar por establecer contacto co cenáculo ourensán, escribe o libro Do Ermo, evolucionando en sucesivas edicións cara a unha poesía intensamente cultista, grandemente franciscana, docemente recreada nos temas montañeses, virtuosa e fortemente integrada por recursos estilísticos tomados en empréstito da poesía renacentista e barroca castelá e da portuguesa finisecular.

No tocante á estructuración do contido, entre os textos da última edición de Do Ermo hai unha significativa presencia de poemas tirados da tradición popular, con ou sen indicación da súa procedencia; de poemas que conteñen versos populares e tamén de poemas introducidos por un cantar popular ou que parten dun dito popular. Ademais inclúe versións ao galego ou adaptacións de poetas menores en español ou dalgún poeta destacado doutra nacionalidade como Teixeira de Pascoaes ou Lamartine, entre outros, coa característica común de seren poemas franciscanos ou de acento relixioso. Para Freixeiro Mato, o libro posúe unha estructura cronolóxica perfectamente definida que vai en paralelo coa biografía persoal do poeta, marcando o tránsito da vida á morte. Comeza co cantar popular “Zreixiñas Frescas”, que anuncia o ton humilde da obra. Despois veñen poemas referidos a Lugo e que falan da mocidade. A seguir vai introducindo unha nova estética franciscana, con renuncia expresa ao costumismo descritivo e ao colorido festeiro de Montañesas. Logo inicia unha aproximación á montaña, caracterizando o mar como elemento negativo. A partir de aquí a montaña vai asumindo o protagonismo da obra. Chegamos así á parte central onde o poema “Toda humilde belleza” inaugura a serie de sonetos que marcan os momentos de maior intensidade emocional e estética. A última parte do libro está dominada pola idea da morte, primeiramente lembrando a nai do poeta e finalmente perante a inmediatez da propia morte, despois de nos deixar o seu testamento poético no antepenúltimo texto. Por todo iso, Freixeiro Mato conclúe que o libro posúe un carácter unitario que lle vén dado pola constante presencia da montaña e pola actitude lírica do poeta, nunha posición de humildade franciscana, así como pola relixiosidade que impregna a maior parte das composicións.

De feito, o núcleo temático predominante é a natureza humilde, contemplada con ternura polo poeta, nunha actitude propia do franciscanismo poético, na que os seres máis pequemos espertan sentimentos de amor e solidariedade. Outro eixo é a louvanza da montaña como verdaeiro locus amoenus onde a alma do poeta busca refuxio, na liña do Beatus ille horaciano. Desde o primeiro poema, “Laverquiña…”, deosta o mar e louva a montaña, que inspira 36 dos 48 poemas do libro. Para Iglesia Alvariño, Noriega é poeta franciscano mais que cantor da montaña. Se cantou a montaña foi en virtude dunha especie de pacto con Leiras Pulpeiro que, partindo tamén de Mondoñedo, cantou a mariña. Noriega abandona o ton descritivo de Montañesas e centra a atención lírica na montaña e no ermo, verdadeiros protagonistas da obra, nunha chea de poemas moi breves, de grande concentración expresiva, dos que “Unha breve pucharquiña” pode ser considerado como típico. O eu poético foxe da sociedade e comunga coa soidade do ermo, do seu paraíso, exercita un ascetismo cheo de renuncias onde dialoga coa natureza. As sinxelas criaturas da terra, os seres humildes convértense en símbolos dunha vida de piedade e tenrura, nunha visión sentimental, aínda que xa penetrada dun esteticismo que imos ver máis desenvolvido nos sonetos. Os poemas descritivos incorporados de Montañesas teñen en común a relixiosidade dos brañegos, a tradición relixiosa do mundo rural e o cristianismo sinxelo das xentes humildes. Non se pode reducir a achega poética de Noriega a estes dous aspectos, costumismo e lirismo da natureza, como xeralmente recolle a crítica. Con seren importantes estas dúas liñas poéticas existen outras que nos mostran un poeta de variada inspiración artística, que camiña noutras direccións como o lirismo persoal, versificando acontecementos dolorosos da súa accidentada vida, como a morte da nai. Ademais, están presentes algúns dos grandes temas da literatura universal como o contemptus mundi ou desprezo da gloria mundana, relacionado co menosprezo da vida urbana e a gabanza da vida retirada. Tamén o tópico do tempus fugit, que se manifesta nalgúns sonetos asociado á saudade dos tempos idos ou á nostalxia pola mocidade perdida. O poeta, xa maior e afastado das montañas do seu Mondoñedo natal, lembra as mozas e as noites de fiada. Outra tema clásico é a metamorfose, que lembra a Ovidio, como cando o orballo se converte en xoias que é un motivo recorrente no libro. A saudade impregna toda a poesía do ermo e non podían faltar o tema da morte e a poesía de inspiración social, en composicións que mostran solidariedade cos humildes, en liña con poemas de Rosalía ou de Curros, aínda que sen chegaren á denuncia comprometida. Para Carballo Calero, hai un pequeno número de pezas que figuran entre os poemas de loita que serviron á causa das reivindicacións agrarias, na liña dun Cabanillas. Se Basilio Álvarez e Antón Villar Ponte puideron nun intre arrastar a Noriega a esta clase de literatura, o pulo non durou pois o espírito de Noriega mal se aviña con este apostolado. De feito, eliminou os poemas combativos das últimas edicións e rexeitou da súa musa poética á fouce, símbolo do movemento redencionista. Completan as liñas temáticas, a devoción mariana, a defensa da tradición e composicións humorísticas, que lle deron sona á súa vea satírica.

Con todo, probablemente constitúan os seus sonetos o chanzo máis importante de toda a súa producción, pois neles advírtese unha combinación excelente dos motivos de inspiración clásica con aqueles que lle resultaban próximos, os da montaña lucense e as súas xentes. Noriega, sen abandonar a tenrura, elevouse a unha poesía de arte maior cos sonetos, unha forma estrófica que domina sabiamente. Na edición definitiva dos seus poemas inclúe vintedous que xa figuraban na edición de 1929, e unicamente un deles procede de Montañesas. Foron escritos en Trasalba e na Graña de Vilarente, baixo a impresión da lectura dos poetas portugueses e supoñen unha conversión ao esteticismo. Era o tempo no que mostraba a súa admiración por Bocage e por Camoes, pero sobre todo por Antero de Quental, do que sabía os versos case de memoria e admiraba o seu xeito de poetizar. De Guerra Junqueiro tiráballe, sobre todo, que partía da aldea para percorrer o mundo. Estimaba, asemade, a Eugénio de Castro, o poeta da época simbolista, a António Nobre, para quen o sosismo constituía unha verdadeira ideolatría, a Teixeira de Pascoaes, porque a saudade o levaba cara á vivida encarnación das cousas humildes e pobres, e tamén o brasileiro Olavo Bilac ou calquera outro poeta parnasiano ou simbolista. Así pois, a moderna lírica portuguesa vai ser determinante no novo modelo. Para Xosé Ramón Pena foron, ao parecer, Otero Pedrayo e Iglesia Alvariño os autores que provocaron indirectamente esta nova actitude.

Tamén desde o punto de vista da métrica, os sonetos de Noriega son algo novo na poesía galega, pois neles segue o exemplo doutros poetas fóraneos que romperan a combinación de rimas dos moldes clásicos. Mantén o hendecasílabo común ou sáfico, cambiando ás veces as rimas dos cuartetos, onde non segue a tradición clásica española do esquema uniforme nos dous cuartetos e fai uso das liberdades que caracterizan aos mestres italianos, como Dante e Petrarca, onde xa atopamos serventesios* en troques de cuartetos ou convivencia entrambas estrofas. Para Carballo Calero, unicamente “Fillo do corazón” é un soneto enteiramente ortodoxo. Todos os demais aceptan un mesmo esquema para a rima dos tercetos, en forma de sextina rubeniana, AABCCB, disposición de rimas típica do soneto francés, que xa usara Antero de Quental, sendo habitual en castelán desde o modernismo. Como recursos propiamente métricos hai que sinalar os diferentes tipos de encabalgamento e, nun único caso, o cambio de medida*, no poema “Exemplares floriñas”. Noriega Varela é un magnífico versificador, que domina con mestría os distintos versos tradicionais. Non busca a innovación e os seus versos axéitanse con naturalidade ás regras da medida, mentres a rima flúe sen estridencias. En Do Ermo a métrica tamén se verá afectada pola nova liña poética do escritor, deixando atrás o predominio case absoluto do verso de arte menor de Montañesas, e pasando a un maior uso de metros e estrofas de carácter culto, coa incorporación do soneto como o tipo de composición máis usada, en igual número que o romance. Tamén aparecen outras estrofas de arte maior sen que por iso desaparezan as estrofas de arte menor tan utilizadas no anterior libro. A rima consoante vai predominar sobre a asoante e aínda sendo máis abundantes os metros de arte menor, a presencia do verso maior vai ser destacada, fundamentalmente o hendecasílabo.

Con respecto aos recursos estilísticos, Freixeiro Mato salienta a proliferación dos diminutivos en -iño, que se adecúan á temática franciscana da obra e que contribúen a resaltar a humildade das cousas pequenas da natureza, nun uso que fai lembrar a Rosalía, pola súa carga afectiva. O emprego abundante de paralelismos, anáforas e similicadencias, tradicionais na nosa poesía, conxugan o paralelismo sintáctico co ritmo prosódico e teñen unha especial relevancia nos sonetos. Outros medios retóricos frecuentes son a antítese, pois o xogo de contrarios é de gran rendemento na obra, a exclamación ou o apóstrofo, a interrogación dialéctica, a paréntese, a repetición de termos. Unha figura retórica de carácter patético moi presente é a suxeición ou hipófora, mediante a que eu poético responde ás preguntas que se fai a si propio. A prosopoea ou humanización dos elementos da natureza é outro recurso tamén habitual, xunto a metáforas, aliteracións, fonosimbolismos e hipérbatos.

No aspecto lingüístico, Noriega non se afastou do modelo popular, de acordo coa súa ideoloxía conservadora e tradicionalista que o levaba a desconfiar das novidades. De feito, como sinala Fernández del Riego, a pesar da vella amizade que unía ao poeta con Antón Villar Ponte, nunca se quixo vincular ao movemento das Irmandades e manifestouse hostil a unha parte das súas ideas, sobre todo no referente ao anovamento da linguaxe no léxico e aínda na ortografía. No seu galego hai pureza e naturalidade, curiosidade polo vocábulos ou as locucións propias que os labregos conservan e que forman parte esencial da súa paisaxe cotiá. Tamén a toponimia da zona forma parte do seu mundo. É a linguaxe viva dunha comunidade a que nutre os poemas, por iso o idioma de Noriega non recoñece regras filolóxicas. Ou sexa, expresa as ideas do montañés na lingua do montañés. A este modelo idiomático, que exalta no poema “Nosa fala”, foise incorporando grande cantidade de cultismos a medida que a súa poesía se ía afastando da liña realista inicial. Se en Montañesas facía poesía para o pobo, en Do Ermo vai escribir para unha minoría ilustrada, polo que a lingua se desprende do ton popular e do ruralismo colorista para se facer máis culta e abstracta, con temas e expresións non usadas con anterioridade. Nisto tivo moito que ver o maior achegamento á poesía portuguesa, que o levará por vías de maior depuración estilística e temática, na procura dun intimismo lírico defrontado co realismo descritivo anterior. Así, Noriega, que parecía crer que non pode haber un galego literario distinto do galego rural, que non pode haber unha lingua galega fora do sermo rusticus, sorprende empregando nos sonetos un galego máis próximo ao portugués, con formas de expresión que lembran a Guerra Junqueiro ou Teixeira de Pascoaes. Deles proceden os helenismos e deles tomou a inclinación polos cultismos, que antes eran raros na súa poesía. Sen embargo, para Freixeiro Mato non se produce unha importante incorporación de termos portugueses, como sostiñan Aquilino Iglesia Alvariño ou Méndez Ferrín que fala de lusismo xeralizado, senón como Carballo Calero que fala da procura dun rexistro culto, achando nos escritores portugueses os cultismos grecolatinos que precisa. Noriega era consciente de que realizaba unha arte culta, aínda que de inspiración rural, como a dos grandes líricos bucólicos latinos e lusos. Isto explica a escolla de termos ou de grafía helenizante, ao que tamén son afeccionados os portugueses. Polo demais, a lingua empregada ten as características propias do galego aprendido en Mondoñedo, con predominio de dialectalismos, vulgarismos e castelanismos, que nalgunha ocasión son consecuencia de necesidades métricas ou de rima, mais non acostumou a incorrer noutras desviacións lingüísticas tan propias da maior parte dos nosos escritores como os pseudogaleguismos. Tamén rarean os arcaísmos. Finalmente, sintaxe e léxico testemuñan a fidelidade do poeta á fala popular.

BIBLIOGRAFÍA
Cfr. CC, CF, GEG, MF.
Carballo Calero, R., “Antonio Noriega Varela”, en Sete poetas galegos, Vigo, Galaxia, 1955.
_______________, “Os sonetos de Noriega Varela”, en BRAG, nº355, A Coruña, 1973.
_______________, “Antonio Noriega Varela” en Libros e autores galegos. Século XX, tomo II, A Coruña, Fundación Barrié de la Maza, 1982.
Fernández del Riego, F., “Introducción” en Noriega Varela, A., Poesía, Vigo, Xerais, col. “Biblioteca das Letras Galegas”, 1991.
Freixeiro Mato, X.R., A cara oculta de Noriega Varela (biografia e textos esquecidos), Santiago de Compostela, Edicións Laiovento, 1992.
_________________, Da montaña o corazón (Producción literaria e lingua en Noriega Varela), Lugo, Fundación Caixa Galicia, 1993.
_________________, Antonio Noriega Varela. Estudio e Edición da Obra Completa, Lugo, Servicio de Publicacións da Deputación Provincial, 1994.
Iglesia Alvariño, A., A lengua dos poetas do norte de Lugo, A Coruña, RAG, 1964.
_______________, Noriega Varela, poeta da montaña, Vigo, Galaxia, 1969.
Otero Pedrayo, R. “Verbas Limiares” en Noriega Varela, A., Do Ermo (escolma da edición luguesa), A Coruña, Publicacións da RAG, 1969.
Pena, X.R., “As pegadas modernistas. Noriega Varela”, en A poesia de Manuel António. Nas literaturas galegas de vanguarda, A Coruña, Ed. La Voz de Galicia, col. Biblioteca Gallega 1979.
Rocha, H., “António Noriega Varela. Poeta da natureza, da montanha, da solidao”, en Sete Vozes Perennes da Galiza lírica, Porto, Livraria Athena, 1965.

No responses yet

Mar 22 2018

Mensaxe da Directora Xeral da UNESCO, Audrey Azoulay, co gallo do Día Mundial da Poesía de 2018 (Versión galega)

Neste 21 de marzo do 2018, Día Mundial da Poesía, declarado pola UNESCO en 1999, tampouco atopei por ningures a versión galega da Mensaxe da súa nova Directora Xeral, Audrey Azoulay, que si podemos ler na variante portuguesa no sitio da Unesco-Brasil. E como tamén fixen noutros anos anteriores, polo seu indubidable interese reproduzo novamente nesta bitácora esa mensaxe (a versión que publico é de elaboración propia), que na miña opinión resulta de lectura obrigada. Os subliñados en negra son da miña autoría. Principia cuns versos de Langston Hughes, quen foi tradutor de Federico García Lorca.

Mensaxe da Directora Xeral da UNESCO, Audrey Azoulay, co gallo do Día Mundial da Poesía de 2018 (Versión galega)

Soños
Agárrese aos soños
Pois se os soños han morrer
A vida é un paxaro de ás quebradas
Que non pode voar.
Agárrese aos soños
Pois cando os soños se van
A vida é un campo estéril
Conxelado coa neve.

Langston Hughes

Eses versos do poeta Langston Hughes son un convite para un soño, unha fuga, unha liberación. A poesía é sen dúbida a mellor forma de expresar esa ansia, unha vez que ela toca no noso íntimo e permite todos os tipos de liberdade.

Ese poema é sobre o poder extraordinario das palabras que abren horizontes infinitos, melloran as nosas vidas, mudan a realidade, ao mesmo tempo que a embelecen e a mostran sobre unha nova luz, que nunca foi vista antes.

A poesía non é un xogo trivial de sons, palabras e imaxes: ela ten un poder creativo e transformador.

Poeta, escritor, dramaturgo e líder do Rexurdimento de Harlem na década de 1920, Langston Hughes puxo a súa arte ao servizo da loita contra a discriminación sufrida pola comunidade afro-americana. Así, a súa poesía é inseparable do seu compromisso cos dereitos civís e continúa a ser unha fonte de inspiración para todos os defensores das liberdades fundamentais en todo o mundo.

A poesía tamén é esa arte única que nos fai conscientes da extraordinaria diversidade humana: a diversidade de linguas e culturas. É un punto de encontro entre o individuo e o mundo. É unha introdución á diferenza, ao diálogo e á paz. É un testemuño da universalidade da condición humana máis alá das innumerables formas utilizadas para a describir.

Todos os anos desde 1999, a UNESCO ten comemorado o Día Mundial da Poesía o 21 de marzo. É unha ocasión para celebrar a riqueza do patrimonio cultural e lingüístico mundial. É tamén unha ocasión para chamar a atención para as formas tradicionais de poesía que corren o risco de desaparecer, como é o caso de moitas linguas minoritarias e pouco usadas. Para manter as tradicións vivas, a UNESCO incluíu varias formas poéticas no patrimonio inmaterial da humanidade: por exemplo, a arte poética do canto Ca Trù do Vietnam, Al’azi dos Emiratos Árabes Unidos, as cancións Baul do Bangladesh e o patrimonio oral de Gelede, compartido polas comunidades iorubás-nagôs que viven en Togo, en Benim e en Nixeria.

A poesía non se limita ao aspecto artístico: é tamén unha ferramenta para a educación formal e informal. Nese sentido, as artes e prácticas culturais fornecen un apoio efectivo para a aprendizaxe ao longo da vida. É por iso que a UNESCO estimula e apoia a educación artística, unha vez que ela fortalece o desenvolvemento intelectual, emocional e psicolóxico, formando xeracións que son máis equilibradas e capaces de reinventar o mundo.

Este día é tamén a ocasión para prestar homenaxe a todas as persoas que traen á vida esa importante arte: os poetas, por suposto, mais tamén os tradutores, editores e organizadores de lecturas e festivais de poesia. A UNESCO anima todos os Estados-membros a apoiar nas súas accións a todas aquelas persoas que traballan a cotío para que a poesía continúe a faceras nosas vidas máis ricas.

Finalmente, unha vez que a poesía é un acto de crear e compartir, a UNESCO convida a todas as persoas, neste Día Mundial, a crear, inventar, compartir, abrirse a outras linguas e outras formas de describir o mundo, e participar de todo o que é diferente na nosa diversidade. Pois cultivar a arte e cultivar a mente son accións que tamén significan cultivar a paz.

Audrey Azoulay

No responses yet

Mar 22 2018

Manifesto do Día Mundial da Poesía, de María Xosé Queizán, no Festival Alguén que RESPIRA!

Onte estivemos no compostelán Teatro Principal na gala de inauguración das xornadas poéticas Festival Alguén que RESPIRA!, que coordina o poeta Antón Lopo.

As persoas asistentes puidemos gozar das lecturas ou recitacións de poetas nosos como Salvador García-Bodaño, María Xosé Queizán, Isaac Xubín e Yolanda Castaño, da catalá Maria Sevilla e da asturiana Olvido García Valdés.
Ao tempo recibimos na entrada un ramalliño de flores naturais e un libro – programa completo do ciclo, deseñado por Manuel Martínez, que inclúe significativas achegas poéticas e un pequeno perfil biográfico de cada poeta participante neste evento que se desenvolve en diversos lugares da cidade até o próximo sábado.

O volume tamén incorpora o Manifesto que o festival lle encargou á escritora María Xosé Queizán, espléndido texto que reproducimos deseguida.

Manifesto do Día Mundial da Poesía, de María Xosé Queizán

Un mexillón na boca fai circular o Atlántico polas veas,
ese océano vital que estremece os baixíos de Fisterra
configurando espazo, tempo e xente.
Furioso mar detido por esgrevias illas e rudas pedras,
sosega na lámina das rías.
Non se vexan alteradas criaturas bivalvas abrazadas
nas rochas, ocultas na area, bebendo o mar.
Abren os labios de vulva vibrante sorbendo nas ondas
como a amiga que agarda ilusionada o amor
na beiramar.
O amor será algo máis que saudade?

Se vistes o meu amigo, ondas do mar de Vigo,
E verrá cedo?
Vir, veñen as amigas cómplices dos soños
e no sagrado de Vigo bailaba corpo belido.
Será a pluma de Martín Codax quen recolla tanta beleza.
No lusco e fusco, unha cantiga lle corre polas veas
cantando na harmoniosa lingua galega
arrolada polo Atlántico, polo Miño e máis de mil ríos
lambendo salgueiros, amieiros e carballos, do verde confín,
no Findasol.

Lingua que traballara o latín dos devanceiros, século a século
con xeito, fonema a fonema,
para entregarlla perfecta aos poetas medievais.
Xorden nas súas bocas fermosas Cantigas
de amigo, de amor e de escarnho e maldicer,
onde se irá formando o humor e a retranca de noso.

A poesía galega brilla, espléndida
nos mosteiros, castelos e na voz dos trobadores.
Tan unida está á composición poética que alanca
polas veas ibéricas e gustarán cantar en galego
na época medieval.

Lingua que levarán a África, Asia, América e Oceanía
intrépidos navegantes por incertos mares,
en nome de Portugal.
Afonso Enríquez sae altivo do castelo de Guimaráns
e só mira par o Sur.
No norte a odiada tía Urraca non quixo chamarse Pega.
O fillo Afonso Reimundez foi rei un intre.
Pouco lles durou o poder.

Mentres medra en ultramar, mesturada con sons indíxenas,
a lingua galega no seu berce perderá o creto,
o ser para si, e para os outros.
Cando o poder absolutista domina noutra lingua,
o galego, castelanizado, devén verbas desprezadas
sons sen valor, buracos baixo cetros penetrantes.

Fascinación do poder, arma que non está nas mans dos poderosos! Outra lingua subindo polas veas de labregas e
mariñeiros, como virus mortal e sedutor,
narciso repoludo que Galicia idealizaba.
Sancionouse a violación.

Quen, onde, como se habían gardar os tesouros poéticos
Sen centros políticos e culturais?
En Galicia perderon a memoria.
As cantigas. Ulas?
Ninguén escribe en galego nos escuros séculos vindeiros.
Unha onda romántica rumia nas veas de poetas rebeldes,
buscan sons harmoniosos no océano popular.

Rosalía, Pondal e Curros
fachendosos de seren os primeiros en cantar
unhas verbas de ferro, que Pondal faría de ouro
ou o que lle proía a Rosalía pola banda de Laiño.

Ignoran as cantigas medievais que agora nos asombran
e visitan, cruzando o atlántico.
Carentes de modelos escriben noutra lingua
palabras que o pobo analfabeto teimou en conservar.

Máis tarde descubríronse os Cancioneiros medievais.
Cunqueiro, Bouza Brey ou Álvarez Blazquez deron en imitar
as estruturas, mais
hélàs
na mesma fonética e ortografía estranxeira,
na que seguimos a escribir e a traballar.
Madía leva.

Unha ditadura volveu negar os sons de noso
Escribe en cristián!, ordenaron. Menos mal que
o ateísmo agatuñaba nas veas poéticas.

Rosalía, milagre do s.XIX, impulsa azos
e as mulleres entran no Parnaso.
Van na nave da Festa da Palabra Silenciada a toda vela
e todas navegar.
Estilos, xéneros e sexos variados.
Innovacións, textos orixinais.
Hoxe non nos han calar.

O pasado arraiga na poesía.
Un vento de futuro nos empuxa a crear.
Poetas alcemos as copas metafóricas
para brindar no esplendoroso 2018.
Viva a poesía!

No responses yet

Mar 20 2018

Versión galega dun fragmento orixinal en castelán de «El Monte-Sacro de Galicia» (1868), de Antonio López Ferreiro

Tal día coma hoxe, o 20 de marzo de 1910 finou o escritor e historiador Antonio López Ferreiro, nado en Santiago de Compostela o 9 de novembro de 1837, como ben lembran na bitácora «O Almanaque das Irmandades» (en andamento grazas á coruñesa A. C. Alexandre Bóveda e a Asociación Socio-Pedagóxica Galega (AS-PG) ou tamén o útil hashtag ou cancelo #efemeridesgalegas no twitter do caro amigo Carlos Rodríguez Pér‏ez (@xcarlosrope).

Como sinala o Almanaque «cultivou a novela histórica, xénero de enorme vixencia no Romanticismo e que, até o momento, non fora tratado na literatura galega».

No pasado ano botamos man da súa obra na antoloxía intitulada Pico Sacro, ferido polo lóstrego e a lenda (Escolma de textos literarios éditos e inéditos na literatura galega contemporánea), coordinada por min propio e por Xosé Manuel Lobato, escritor e presidente da A. C. Mestre Manuel Gacio de Boqueixón, entidade que promoveu a súa publicación, e que editou de maneira ben coidada Alvarellos Editora.

Nesa escolma publicamos a versión galega dun fragmento orixinal en castelán de «El Monte-Sacro de Galicia» (1868), de Antonio López Ferreiro, tirado de Compostellanum, V (1960). Reedición realizada baixo a supervisión de Fermín Bouza Brey.

Velaquí o extracto:

É tamén digno de atención un terraplén de pouco máis de dous metros de alto, sostido pola parte da vertente por unha escarpa formada de pedra e terra que rodea o Pico dende o punto en que se levanta sobre a serra. A este terraplén chámaselle a “horta da raíña Lupa”.

Prestóuselle tamén atención aos dous túneles perforados no monte que se coñecen co nome de “buratos dos mouros”. Dun deles dicíase que puido ser parte dunha mina romana.
(…)

Sobre a cima deste pico gózase dunha das máis belas vistas que pode ofrecer o noso país, tan rico en fermosas perspectivas, que remunera ben o cansanzo da súa agre e difícil subida. Inmenso é o horizonte que desde alí se descobre; grande a variedade de decoracións que desde alí ostenta a fecunda naturaleza. Pola parte do N.E. vense paradas as espidas montañas; pero o espectador non ten máis que volver as costas e aos seus pés descobre o risoño val do Ulla e o fértil terreo das parroquias veciñas, cuberto de cereais, cinguido pola estrada, sombreado por pequenos soutos e piñeirais, e gorecido de brancas habitaciónes; máis adiante a elevada terra de Tabeirós e máis á dereita o ameno val do Vea. Pola parte do E. limitan o horizonte as xigantescas e nebulosas moles das serras de Campelo, Farelo e Faro; polo O. a prateada superficie do mar. Cara ao N. destacan as elevadas cúpulas da cidade veciña; un pouco máis abaixo resalta o rico país da Amaía.

Antonio López Ferreiro (Santiago de Compostela, 1837 – Vedra, 1910)

Comentarios desactivados en Versión galega dun fragmento orixinal en castelán de «El Monte-Sacro de Galicia» (1868), de Antonio López Ferreiro

Mar 16 2018

Unha lectura de Estebo, de Xosé Lesta Meis

As ben útiles #efemeridesgalegas no twitter do caro amigo Carlos Rodríguez Pér‏ez (@xcarlosrope) tamén lembran que tal día coma hoxe 16 de marzo de 1887 nace en Eirís de Arriba (Oza, A Coruña), Xosé Francisco Lesta Meis, finado o 22 de decembro de 1930, escritor e xornalista galego.

Na súa lembranza recupero unha lectura da súa novela Estebo, que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Xa teño explicado nesta bitácora que nesa altura traballei nas fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último volume a ficha sobre a novela Estebo, de Xosé Lesta Meis, é da miña autoría e, como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega.

Estebo, XOSÉ LESTA MEIS

A achega literaria máis importante de Xosé Lesta Meis é a novela longa Estebo, publicada por vez primeira na Coruña, en 1927, pola Biblioteca de Novelas Lar, que tamén editou, un ano antes e por iniciativa de Leandro Carré Alvarellos, a súa novela curta Manecho o da rúa. Lesta Meis abre a primeira edición da nova novela cunha “Lembranza” para os renovadores da literatura galega citando case vinte escritores, entre eles Murguía, Rosalía, Curros, Pondal, López Ferreiro ou Lamas Carvajal. Tamén inclúe unha dedicatoria “Ó meu ilustre amigo, don Manuel Casás Fernández, alcalde da cibdá”, home que pertenceu á RAG, que Benito Varela Jácome fai desaparecer cando recupera e prepara unha nova edición de Estebo (Xerais, 1981), na que incorpora un amplo estudio da súa autoría intitulado “O testemuño da novela de Lesta Meis”.

Trátase dunha novela documento que nos permite coñecer unha visión da emigración galega a Cuba no primeiro cuarto de século. Esta temática é levada por vez primeira con este texto ao relato novelesco como farían, con posterioridade, Silvio Santiago en Vilardevós, Xosé Neira Vilas en varias das súas obras ou, máis recentemente, Bieito Iglesias en Vento de seda, aínda que no seu tempo estaba presente na poesía de Rosalía de Castro e, nomeadamente, na de Curros Enríquez. De feito, a novela foi ben acollida polo público e pola crítica, as publicacións periódicas da época louvan o texto que saudan como un dos primeiros traballos de compromiso na nosa literatura, nun desmedido interese que hoxe habería que relativizar.

A interpretación literaria que Lesta Meis fai da emigración está baseada en experiencias sentidas moitas delas en carne propia, polo que se podería falar de narración autobiográfica na que a estética literaria obedece a un compoñente emocional. O propio autor, despois de traballar nos labores agrícolas durante toda a súa infancia, decidiu emigrar a Cuba aínda mozo, engaiolado por facer fortuna. Na Habana aprendeu a ler e a escribir dunha maneira totalmente autodidacta, ao tempo que traballaba nos inxenios das plantacións de azucre, onde foi recollendo vivencias e unha teorización propia sobre a emigración galega en América que se transparentan na súa obra. Pódese afirmar que se trata dunha prosa con obxectivos realistas e algo daquilo que fixo que os críticos coetáneos chamasen a Balzac o “grande demógrafo” tamén se dá en Lesta Meis.

Algunhas das súas características xa foran adiantadas na novela curta Manecho o da rúa, como o retrato sociolóxico dos costumes e hábitos da xente máis próxima ou as coincidencias dos referentes espaciais na aldea de Eirís, na Habana ou nunha plantación cubana. Ambas e dúas presentan o problema social da emigración ao fondo. Manecho o da rúa vén ser como un bosquexo de Estebo, malia seren moi distintos os seus protagonistas e, sobre todo, o final das súas respectivas traxectorias vitais. No primeiro hai un desenlace dramático, mentres que no segundo é idílico e feliz, despois de que Estebo decidise volver pola súa conta, defraudado polas condicións de traballo e de miseria que a maioría dos galegos vivían en Cuba. As súas experiencias desagradables empezan no barco que o transporta como viaxeiro de terceira clase, continúan na Habana, en Triscornia e na fábrica de azucre. Coa volta do emigrante e co retorno á vida da aldea restitúese o equilibrio.

A novela Estebo emprega procedementos narrativos tradicionais próximos ao costumismo*, reflectindo nos dezaseis capítulos a vida diaria da aldea natal e da emigración a Cuba. Despois de describirnos con minuciosidade o lugar, os primeiros catro capítulos céntranse nas peripecias da familia do protagonista xa que Estebo non se converte en axente do relato ata ese momento e de maneira tanxencial. Ha ser no capítulo IX, ao embarcar no vapor, cando adquire relevancia no relato aínda que con frecuentes elipses. Son moitos os personaxes secundarios que lle tiran protagonismo, e da maioría só se nos fala por viviren na súa aldea. Lesta Meis manexa con notorias deficiencias técnicas a estructura de carácter diseminativo.

O desenvolvemento da acción é continuamente retardada polo material etnográfico, documental e didáctico, facendo oscilar o carácter do texto entre a novela ou o cadro de costumes. Así, sabemos da estructura familiar, dos tipos de vivenda, dos labores, da xerarquización do mundo rural galego e de moitas outras cousas. Como sinalou Carballo Calero, un falso concepto do realismo, ou xa do naturalismo, leva en ocasións a Lesta Meis a esaxerar a descrición, como ocorre na pormenorización da zafra. Aínda que descricións semellantes abundan en novelas cubanas e portorriqueñas, segundo apunta Varela Jácome.

En paralelo á caracterización topográfica, socioeconómica e sociolóxica, discorre a viaxe de ida e volta de Estebo, un nó argumental que se enfía coa existencia dunha relación amorosa que se anuncia no sétimo capítulo e que vai ser crebada pola emigración. As liñas da historia sentimental pérdense moitas veces, aparecendo de maneira subsidiaria noutras, ata o desenlace feliz no final do texto, onde se descobre como motor actancial da diéxese. Un elemento importante, que incide na rotura da unidade de acción, é o cruzamento de cartas entre Estebo e Mari-Pepa, iniciado no capítulo XII, que ademais serve como pretexto para alimentar outra historia de amor entre as persoas que llelas escriben, don Vicente e dona Adela.

Finalmente, cómpre subliñar tamén a semiotización da linguaxe en función dunha interpretación xeoantropolóxica, que denota unha escolla variada segundo o rexistro e a narración do momento, á marxe dalgúns hiperenxebrismos e castelanismos. O léxico é o que estaba en uso nos arredores da Coruña, con abundancia de moitos termos concretos, coñecidos desde neno polo escritor, feito que contribúe a darlle unha maior impresión de verismo á novela.

BIBLIOGRAFÍA:
Vid. CC.
C., “Na morte de Lesta Meis”, en A Fouce, 27, 1 de febreiro, 1931.
López Pasarón, C., “Os nosos. Xosé Lesta Meis”, idem.
Sen sinatura, “Estebo, de Lesta Meis”, en Nós, 47, 15 de novembro, 1927.
Varela Jácome, B., “O testemuño da novela de Lesta Meis”, en Lesta Meis, X., Estebo, Vigo, Xerais, 1981.

Comentarios desactivados en Unha lectura de Estebo, de Xosé Lesta Meis

Mar 16 2018

Fragmento do conto «Branca, Branquiña…» de Manuel Ortiz Novo (Santiago de Compostela, 1891 – 1933)


Como ben lembra o hashtag ou cancelo #efemeridesgalegas no twitter do caro amigo Carlos Rodríguez Pér‏ez (@xcarlosrope), tal día coma hoxe o avogado, mestre, xornalista e escritor galego Manuel Ortiz Novo, nado en Santiago de Compostela en 1891, finaba nesta mesma cidade o 16 de marzo de 1933.

No pasado ano botamos man da súa obra na antoloxía intitulada Pico Sacro, ferido polo lóstrego e a lenda (Escolma de textos literarios éditos e inéditos na literatura galega contemporánea), coordinada por min propio e por Xosé Manuel Lobato, escritor e presidente da A. C. Mestre Manuel Gacio de Boqueixón, entidade que promoveu a súa publicación, e que editou de maneira ben coidada Alvarellos Editora.

Nesa escolma publicamos un fragmento do conto «Branca, Branquiña…» de Manuel Ortiz Novo, incluído no libro Quiso robar una estrella (Santiago de Compostela: Tip. El Eco, 1923), con ilustracións de Camilo Díaz Baliño e colofón de Xavier Bóveda. Foinos facilitado por Martiño Picallo. Versión galega dun orixinal en castelán.

Velaquí o extracto:

É unha das aldeas, sorrintes e pintorescas, na aba do Pico Sagro, o cumio que enxerga todos os horizontes, retrátase nas linfas azuis do Ulla e mira avidamente a Compostela; chámase Ardariz e é unha desas aldeas que se dixera queren rubir monte arriba ata agatuñar ao máis alto e chegar ao cumio no mesmo rochoso e esgrevio pico, para, xa gañado o preeminente lugar, a alta cima, dominar -nunha cobizosa ansia de ambición e altiveza- as outras aldeas irmás, poéticas e humildes: Melleirós, Cusanca, Cachosenande, Rubial, Lestedo, Picota, Ramil… así producíanse nos días sombrizos da Idade Media (a pesar de estaren iluminados con resplandores de Poesía, luces de Gai Saber e lumaradas do romanticismo dos xograres e trobadores, sempre errantes, infatigables andadeiros e nómadas polos camiños do mundo, polos caminos de Deus e de Galicia…) non doutra guisa se portaban -dicíamos- os caudillos feudais, donos de mesnadas e de armas, señores de vidas e facendas, cabaleiros de forca e caldeiro, coitelo e pendón…

Desa aldea ambiciosa e desasosegada, que ao agatuñar detívose un punto, fatigada do esfuerzo do ascenso, nun relanzo propicio para o descanso, alí na xeórxica aba do Sagro; desa aldea que mentres repousa, perennemente soña en grandezas e teño para min que van ser inútilrd os seus soños, pois que moi tarde, talvez nunca, vai velos cumpridos e quedará encravada onde xa fai algúns séculos que descansa, e así non poderá escalar as alturas nin gañar a cobizada cima; desa aldea, en fin, de Ardariz, veuse á cidade (que era Santiago) un esperto rapaz, moi feito e moi pillabán, bastante listo e despreocupado, na compaña do seu pai e a irmá maior, chamada Rosa e que, certamente, era moi bela e fragrante -de dezaoito primaveras óptimas. […]

Manuel Ortiz Novo (Santiago de Compostela, 1891 – 1933)

Comentarios desactivados en Fragmento do conto «Branca, Branquiña…» de Manuel Ortiz Novo (Santiago de Compostela, 1891 – 1933)

Mar 05 2018

Ramón Otero Pedrayo como «mestre» do poeta Antón Zapata García


(Retrato nos anos da Segunda República. Fonte: Fundación Otero Pedrayo)

Hai 130 anos, tal día coma hoxe, o 5 de marzo de 1888 naceu en Ourense o polígrafo Ramón Otero Pedrayo, finado na mesma cidade o 10 de abril de 1976. E Otero Pedrayo foi o «mestre» para moitos escritores galegos de diversas promocións ou xeracións, entre os que tamén se atopa o poeta Antón Zapata García (Laxe, 1886 – Bos Aires, 1953), quen recoñeceu esa débeda e tamén foi ben considerado polo ourensán.

O primeiro testemuño da admiración de Antón Zapata está na dedicatoria «A Ramón Otero Pedrayo, / pol-o ben que sementa en prol da Nazón Galega» que fixo constar cando se publica o opúsculo Edoardo Pondal: Alma, Sentimento e Libertá da Terra Galega.Conferenza pronunciada por A. Zapata García, o 5 de Xunio de 1930, no “Orfeón Español”, con motivo do grande homaxe que lle rendío ô nobre bardo Gundar a Sociedade Nazonalista “PONDAL”, logo de se compril-o 13 aniversáreo da súa morte.

E segundo podemos ler nunha Nota dos Editores: «Esta conferenza foi pubricada no periódico “A FOUCE” o 15 de Xunio de 1930».

En realidade, apareceu por entregas en dúas publicacións: A Fouce [nº 15, 1 de xullo de 1930] e Alborada, Revista da ABC do Partido de Corcubión [nº 57, agosto-setembro de 1930; nº 58, outubro de 1930; nº 59, decembro de 1930 e nº 60-61, Bos Aires, xaneiro-febreiro de 1931]. Nesta publicación leva os seguintes preámbulos:

«Por crêla de outo intrés pr-ôs leitores das follas d’ALBORADA, hénos gasalleiro pubrical-a conferenza que, encol do tíduo que vai d’avante, fui lida pol-o noso consóceo, Antón Zapata García, no “Orfeón Español”, na nuite do 5 de Xunio derradeiro.
Veleiquí a nomeada primícea que tan outadamente fala da Nosa Terra, —a través dos redenzores versos do poeta de Bergantiños— nas tres caraiterísticas xa denantes consiñadas, ou sexa: Alma, Sentimento e Libertá:» en Alborada, nº 57, Bos Aires, agosto-setembro de 1930.»

«Continuazón da conferenza que dou o noso consóceo Antón Zapata García, no “Orfeón Español”, o 5 de Xunio, diante un milleiro e medio de oíntes» en Alborada, nº 58, Bos Aires, outubro de 1930.»

«Seguimento da conferenza que dou o noso consóceo Antón Zapata García, a câl merecéu outos alaudos do xornal “El Diario Español”, do periódico “A Fouce”, e do profesor da Universidade da cibdá de La Plata, doitor don Augusto Cortina Aravana, que é, hastra oxe, o mellor comentarista sóbos das obras sa nosa Santa Pomba, Rosalía Castro de Murguía.» en Alborada, nº 59, Bos Aires, decembro de 1930.»

«Terminazón da conferenza cuia cópea n-estas follas nos fui aitorizada pol-o seu aitor, o noso conterrán Antón Zapata García.» in Alborada, nº 60-61, Bos Aires, xaneiro-febreiro de 1931.»

A finais de 1930 vai ver a luz o primeiro texto en importancia sobre a obra de Zapata, un artigo que publica o propio Ramón Otero Pedrayo nas páxinas do xornal vigués El Pueblo Gallego, nº 2035, Vigo, 11 de outubro de 1930. Foi reproducido meses máis tarde na revista Alborada, da ABC de Corcubión , nº 64, Bos Aires, xuño de 1931. Na súa sección “Prosas galegas” o polígrafo ourensán escribe o artigo «Un poema de A. Zapata García», no que se amosa entusiasmado pola composición «A Gaita» que se viña de publicar na revista La Temporada de Mondariz (nº 5, 6 de xullo de 1930. E tamén en A Nosa Terra, Idearium das Irmandades da Fala, A Coruña, nº 277, 1º de novembro de 1930. Alborada, Revista da ABC do Partido de Corcubión, Bos Aires, nº 64, xuño de 1931) e que merecera unha mención especial no Certame organizado polo Centro Gallego de Montevideo. Admiración que Otero Pedrayo rememorará tamén no prólogo escrito para A Roseira da Soidade (1954), o poemario póstumo de Antón Zapata García.

Anos máis tarde, nunha xeira de conferencias que realiza en 1947, convidado polo Centro Gallego da capital arxentina, na diáspora Ramón Otero Pedrayo sente unha leve indisposición pola que o polígrafo ourensán ten que ser internado nun hospital. Son moitas as visitas que recibe, entre elas a de Zapata, como vai lembrar anos máis tarde o propio Otero no prólogo do libro A Roseira da Soidade.

«Do meu amigo de amizade confirmada unha mañán do griseiro inverno austral do 1947 cando me visitóu en Bós Aires estando éu doente por unhas horas no leito. Dinantes de decir seu nome, decatéime por as primeiras falas quén era. Tratóu na sua conversa dos paxaros mariños e das longas procelas da costa dura en peito guerreiro arquexada dende a torre de Breogán ao Touriñán e Fisterra, dos antigos da sua xinea navigantes dendes Corme á Prata en naus veleiras, dos tremorosos silenzos xermoladoiros botados por a sombra podente do nome e verso de Pondal sobor das praias e das almas… Falamos dos amigos…».

Esta amizade había continuar cando se publica o poemario A Roseira da Soidade, cun prólogo de Ramón Otero Pedrayo, un texto que se virá obrigado a refacer ao coñecer a morte do poeta e ao que pón remate no mes de nadal de 1953. Sabemos que foi feito a pedimento do editor Manuel Roel Longueira, pois así se sinala na correspondencia entre o editor e o poeta de Laxe. A primeira carta está datada o 18 de febreiro de 1953 e nela Antón Zapata desculpa o seu longo silencio na relación epistolar que mantiñan desde que Roel Longueira regresara a Betanzos en 1950, sinalando que desde o “pasado mes de xuño de 1952: paséi seis meses no leito, de abondo enfermo e doorido” e que agora debe facer fronte a un estricto réxime alimenticio. Zapata agradécelle a Roel “todo canto vostede fixo a prol meu diante dos siñores Otero Pedrayo, Carré, e Vales”, do que se pode deducir que todos tres tiveron algo que ver no proceso de edición.

Porén a repentina morte de Antón Zapata retrasaría ata os primeiros meses de 1954 a aparición de A Roseira da Soidade. Ramón Otero Pedrayo confesa no “Prólogo” que recibira o encargo de Roel para escribilo a mediados de xullo e que pouco despois chegara outra carta, datada o 3 de agosto, na que o betanceiro lle comunicaba a morte de Zapata. Otero Pedrayo escribe as súas palabras “con dóor e ó tempo con serea legría” nos “comenzos do Nadal”, tendo na lembranza “unha mañán do griseiro inverno austral do 1947 cando me visitóu en Bós Aires estando éu doente por unhas horas no leito”, para logo debruzarse na análise da lírica zapatiana, salientando as pegadas de Pondal, Cabanillas e o bretón Tristán Corbière.

Finalmente, en 1952, novamente Ramón Otero Pedrayo fai unha referencia ao seu labor poético en dous parágrafos do seu artigo “A República sin leis dos poetas e dos artistas”, recompilado no libro Por os vieiros da saudade (Vigo. Galaxia, 1952. Existe unha reedición, Polos vieiros da saudade. Lembranzas e crónicas dunha viaxe a Buenos Aires coleccionados. Ed. de Luís G. Tosar. Vigo: Galaxia, 2001), no que ademais de lembrar a Arturo Cuadrado, Luís Seoane, Rafael Dieste, Lorenzo Varela e o pintor Colmeiro, tamén evoca a forma como coñeceu ao noso poeta, cando Otero, de xira por Bos Aires, estaba convalecente, aproveitando para engadir un breve xuízo poético da súa obra:

«Unha mañá das finamente chicoteadas por o ventiño dos restríos, un pouco doentes, cun primeiro lóstrego de febre e a necesidade de desenrolar no serán unha das conferencias principás da nosa xeira, estábamos no leito, xa tardeiro, cun sosego inquedo, cando entróu un home rexo, grave, de falar de caste dos bós de Bergantiños. Era, de antigo, noso amigo sin télo nós enxergado nunca. Un poeta da torgueira dos renovos e agromares podentes e doncelas. Non albriño abraiado ó ser posto no foio do pomar literario. Falaba do vivir dos mariñeiros de Laxe, dos antigos navigantes a vela que ás veces con unha boa “popada” púñanse no termo dun mes en Buenos Aires, de Pondal alancando por as beiras do río “que íl máis amóu de todos”, do canto do alción nas estesas praias desertas ó anoitecer. Era Antón Zapata García. Levaba xa tempo en Buenos Aires. Un vivir forte, independente. A épica do Roncudo e o longo pranto ou o himno dos pinales, alboradeiro, non foron escala de lirismo desglosado da hora para iste poeta dono do momento, con forza, vontade e humorismo para coller a vida por os cornos como unha xunca brava.

Despois houbo outros poemas de Zapata, unha obra tecida, como dín, fortemente cos temas da loita fadal do mundo. Nós gardamos o acento e a verdade galega, dos anacos de poemas maquiados na conversa de Zapata, na soia, para nós venturosa, ocasión de nos ver e falar.»

Polo seu interese, xa que daquela Ramón Otero Pedrayo aínda non coñecía a Antón Zapata, reproducimos ao completo aquel primeiro artigo de 1930.

Prosas galegas. UN POEMA DE A. ZAPATA GARCÍA

Quixera escribir hoxe no principiar do outono un artigo que me rebule nas mentes dende os medeados do vrán. Entón, nos lameiros de trebo, o pasar levián das fadas da noite frolecía as costelaciós do ceo vexetal correspondente ó ceo estrelecido. Pol’o seo verdecente dos milleirals bulía a yauga da rega i-os montes figuraban erguerse e frotar nos quentes ouros do sol. Outras veces era â beira do mar.

A badía toda ronselada mantiña vibraciós de lus que non se sabía si viñan dos fondos mistereosos onde deitan fontelas descoñecidas, deseguida amarguradas pol’a crudelidade salgada do mar, ou si era a lumiosidade do día conquerida e gardada pol’as augas amantiñas. Outras, a comba de peito valente da mar aberta. E sempre enmeigado nas paisaxes galegas sentía a lembranza do poema de Antón Zapata García faguéndome compaña, pois n’il canta nos versos e n’ises espazos fondos que fican entre verso e verso pra qu’os encha a evocaceón a música do gaiteiro. Do Orfeu galego.

Agora as esenzas do outono —alquimia do sol, danza de velos das brétemas, mágoas no esprito dos arboredos— fan ainda máis urxente a presenza do noso Orfeu. O antigo, o primeiro chantre do mundo, asegún dicían os comentadores retóricos, guiaba as feras i-erguía ordeadamente as pedras das vilas. O gaiteiro fálalle ôs homes d’unha raza fina, esprimentada n’unha paisaxe humán todo il fogar do esprito, i, asegún toca, eispresa primitivismo e requintamento, lembranza i-espranza, forza e matís.

A gaita desque se fai profesional e se afoga en locales pechados, ten amingoado un pouco do seu prestixio. Na campía e na aldeia hai sempre no silenzo vexetal e cósmico ou no balbordo de augas, ventos e traballos, un tema de gaita. Todo poeta galego —recordamos ô ademirado Amado Carballo— ten moito de gaiteiro, guiador e ceibador do que d’outro xeito ficaría prisioeiro. No poema de Zapata vai engayolada e decorrente ispiraceón gaiteira.

Eu quixera chamar a atenceón encol d’iste fermoso poema pouco coñecido. Ten o pular valente dos grandes devanceiros do dazanove i-unha feitura, non sei si antiga ou nova, na que se tecen as verbas collidas das mans cruzadas nas anzas étnicas ou locen soltas e soilas todo o seu valor musical i-evocador. A gaita do celta Ourente, do simbóleco nome belido recolle todal’as esenzas da paisaxe e da raza, duas palabras que na Galiza sempre camiñan xuntas.

Horas de mañán e de noite, solpores mariñeiros, horas decorridas ô agarimo dos amieiros fluviales, horas ledas de noivado, horas magoentas de nai doorosa, na Alborada e na Muiñeira, as duas cousas indiscutibres da nosa Terra. Zapata lonxe d’ela soupo abranguela n’iste poema que ficará como unha pura e belida ofrenda, acarón dos mal chamados clásicos. E digo mal chamados porque nas nosas letras verdadeiras o sentimento de mocidade i-a grandeza sinxela da ispiraceón non deixan que coalle ningún tiráneco e demarcado academismo de modelo.

Ramón Otero Pedrayo

Comentarios desactivados en Ramón Otero Pedrayo como «mestre» do poeta Antón Zapata García

Feb 26 2018

#Efeméride No 132 aniversario do nacemento do poeta Antón Zapata García


Antón Zapata García naceu na parroquia de Santa María da Atalaia da mariñeira vila de Laxe (A Coruña) o día 26 de febrero de 1886, onde foi inscrito co nome de pía de Antonio Laureano, segundo consta na acta de nacemento que se conserva no Rexistro Civil da devandita localidade.

Hai hoxe un ano reproducimos nesta bitácora a devandita certificación literal da acta de nacemento, así como a partida de bautismo, datada tan só un día despois, o 27 de febreiro.

Nesta nova anotación recobramos para a súa lectura outros datos sobre a súa nacenza que xa foron divulgados nas primeiras páxinas do volume Antón Zapata García. Biografía dun poeta emigrado ao servizo da II República (Laiovento, 2009). Velaquí:

O propio poeta fala das orixes nun texto inédito que acompaña a primeira carta que lle escribe a Xosé Filgueira Valverde, quen na altura estaba a preparar unha Escolma da Lírica Galega para o Seminario de Estudos Galegos (SEG), proxecto fanado pola guerra civil, carta que vai acompañada dunha (Auto)Poética, unha reflexión sobre a «Lenguaxe», unha Bibliografía e unha ampla selección dos seus poemas, ademais da seguinte Biografía:

Ascendencia
Bisabós paternos: Manoel Zapata (aragonés) e Dominga Ponte (coruñesa). Formaron o seu fogar na aldea de Sarandóns (Abegondo). Alí morreron.-
Bisabós maternos: Francisco García Losada, de Laxe, e Xoana Pondal Frois, do Couto (Ponteceso). Viviron e morreron en Laxe.-
Abós paternos: Domingo Zapata Ponte, de Sarandóns, e María Barbeito Fariña, de Betanzos. Viviron e morrreron en Sarandóns.-
Abós maternos: Xosé García Pondal, de Laxe, e María Moreira Álvarez, do lugar de Mórdomo, do mesmo ayuntamento. Viviron e morreron en Camariñas.-
Pais: Mari-Pepa García Moreira, de Camariñas, e Antón Zapata Barbeito, de Sarandóns. Viviron e morreron en Laxe.-
Nacimento: Nacín na vila de Laxe o 26 de Febreiro de 1886.-
Residín, ademáis, do lugar nadal, na vila de Camariñas (n-ésta, pouco tempo), deica ôs 16 anos e pico, edade na que vîn pra Bôs Ars (Arxentina), cidá na que resido dende o ano 1903, mes de Setembro.-
Chámame, cada ves máis, a terra nativa, e, singularesmente, Laxe, na câl penso pasar o resto da miña vida, sintindo os latexos da natureza nos seus máis ben queridos fillos: a terra e o mar galegos.-

Tamén a súa obra poética publicada dá conta das súas orixes, como sucede no seu poema «Sarandóns», onde ademais menciona que o seu bisavó era aragonés e que viñera a Galicia para casar coa súa bisavoa, vivindo primeiro no Portazgo (Culleredo), logo en San Tirso de Mabegondo (Abegondo) e finalmente en Sarandóns (Abegondo), lugares todos da comarca brigantina. O poeta lembra estes espazos xeográficos por terlle oído a seu pai falar moito deles, pois tamén recoñece que nunca puido visitar estas terras e que espera poder facelo no seu regreso á Terra, situación que, como veremos máis tarde, nunca se produciría.

SARANDÓNS, boa terra,
berce dos meus abós
paternos, n-as Mariñas,
que o Barcés, con amor,

refrexa no seu seo
ao garimoso sôn
que os xungos e espadanas
ceiban cô seu ronzor;
nobre río que leva

—sinxelamente bô—
seus brilantes cristaes
hastr-ô gran corazón
da cibdade da Cruña
pra renderlle os seus dons.

Sarandóns, aldeíña
onde o meu bisabó
fixo niño —deixando
súa rexa Aragón—
c-unha pomba galega

que, sinxel, namoróu,
e de craros pombales
povoaron os dous
o Portazgo e San Tirso,
e máis tí, Sarandóns.

(…)

Comentarios desactivados en #Efeméride No 132 aniversario do nacemento do poeta Antón Zapata García

Xan 30 2018

Camilo Díaz Baliño, mártir galego, nos versos de Xervasio Paz Lestón e Antón Zapata García

A Asociación Galega de Profesionais da Ilustración (AGPI) instituíu o 30 de xaneiro como o Día da Ilustración, data do nacemento de Castelao, e que pretende lembrar a traxectoria dunha persoa abondo significada nese ámbito. Este ano de 2018, en colaboración coa Consellaría de Cultura, a AGPI decidiu centrar a súa homenaxe na obra e na vida truncada polo fascismo de Camilo Díaz Baliño (Ferrol, 1889 – Palas de Rei, 1936), desenvolvendo unha serie de actividades e divulgando na rede un magnífico espazo de homenaxe ao artista, co vídeo que abre esta anotación e coa cumprida información que se inclúe no sitio web http://www.diadailustracion.gal/

Alén das achegas da AGPI hai outras varias que se centran en Camilo Díaz Baliño, entre as que salientamos o espazo que lle dedica culturagalega.org ou a ampla selección de materiais que dixitalizou e dispoñibilizou Galiciana, Biblioteca Dixital de Galicia, grazas ao depósito que lle cedeu o seu finado fillo Isaac Díaz Pardo en 2011, meses antes do seu falecemento. Por certo, neste sitio web fálase de “Camilo Díaz Baliño, falecido en 1936″, sen nomear en ningún momento que se tratou dun asasinato a mans da barbarie da represión fascista.

Galiciana recolle tesxtos dedicados a Camilo Díaz Baliño antes da súa morte, mais quen sempre lembraron a causa do asasinato do artista foron os poetas galegos e, en primeiro lugar, moitos da diáspora e o exilio. Entres eles están os versos de Xervasio Paz Lestón e de Antón Zapata García, que malia seren emigrantes abrazaron o ideario antifranquista, galeguista e republicano.

Antón Zapata García (Laxe, 1886 – Bos Aires, 1977) publicou a primeira referencia coñecida en galego, citando a Camilo Díaz Baliño no seu poema «Na morte de Lexandro Bóveda», que apareceu no Galicia, Federación de Sociedades Gallegas, Bos Aires, nº 524, 27 de xuño de 1937. Publicouse precedido dun debuxo sen asinar (aínda que se atribúe a Castelao), que representa o rostro de Bóveda asasinado cunha bala na fronte. De aquí foi reproducido polo académico Xesús Alonso Montero, na Coroa poética para un mártir. 35 poemas á morte de Alexandre Bóveda (1936-1994). Vigo: Xerais, 1996. O profesor nas súas «Notas ós poemas», ademais da localización do texto e doutros datos de interese, sinala: «No verso 53 cítase, entre os asasinados, a Ánxel Fole, crenza moi estendida nestas datas». O poema de Antón Zapata tamén foi compilado por Manuel Fernández Rodríguez, Poemas pola memoria (1936-2006). Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. 2006. Velaquí o texto ao completo:

NA MORTE DE LEXANDRO BÓVEDA

Pra tí, Lexandro Bóveda
—¡irmán escrarecido,
vida próveda!—:
Con requeimantes bágoas nos ollos
e na dôr afundido,
non encontro máis verbas no contido
do noso craro idioma, que adouraste,
(¡pra maldicer aqueles que os ferrollos
de Galiza remachan noite e día,
anque tí os perdoaste,
porque eras nobre, bô e xeneroso!),
que estas verbas: ¡Non son da nosa caste
os lobicáns e os lobos da xauría
que os dreitos arrasóu do povo noso
e â túa intelixéncea aborrescía!…
¡Non é!, ¡non é! da nosa enxebre sangue
a banda de traidores,
malvados e asesiños
que â nosa terra abrangue
i-ôs seus máis caros fillos, guiadores,
asesiñaron xunto ôs seus filliños
—nas aldeias, nos montes e nos vales—
i-ô pé dos seus maores
ou xunto ôs seus igoales
—d-abós e pais, d-irmáns ou da siñora—,
e, por eles, agora,
“A CAMPANA d-ANLLÓNS”, doída, tangue
e a irmán, de BASTABALS, doída, chora!
¿Qué van ser irmáns, pra nós, os seres
que trouxeron â moura moureiría
—empúdeca, babeante, sin homía—,
non respetando nenas nin mulleres?:
¡Galegos desleigados, sin concencia,
que n-houberon cremencia
pr-aqueles bôs irmáns das nosas almas,
esgrevos lumiñals da nosa cencia
e sopostallos lus das nosas artes
das nosas forzas vivas
—¡sinxelamente calmas!—
asesiñados todos no CAMIÑO
da REDENZON das LUCES RÊDIVIVAS,
dos sagros balüartes
da Sancta COMPOSTELA
—¡Nova XERUSALEM tremente en palmas,
procramada na voz da BERENGUELA!—
e que se choran xá por todas partes,
con fraternal cariño,
por onde padricaron
e, boandanzas, cantaron
ô pé do Altar da Patria, car-ô Sole:
Quintanilla, Casal, Díaz Baliño,
Xan Carballeira, Casas, Lustres Rivas,
Xosé A. Suárez Picallo, Anxel Fole
e outros centos de irmáns non menos outos
ô corazón que os chora xa finidos:
¡Co-as balas dos traidores furacados
diante ô tráxico asombro dos petoutos
e os “Queixumes dos Pinos” abraiados!,
mouradores no ALEM, ¡non redimidos!,
e que recraman, ¡forte!, ser vengados!…
Tí fóstel-o Moisés que abreu as fontes
das riquezas da Nosa Nai Galega,
hastra agora aldraxada, magöante:
¡Pol-os necios, pechándolle ourizontes;
pol-os pillos, roubándolle a talega;
e facéndoa, os caciques, emigrante!…
¡Tí fostes, bô Lexandro, o Xesucristo
diante ô Abrente das luces do Dereito
ensinando os Camiños da Verdade
—¡car-a cara co-a lus da Dinidade!—
e, por eisí aituar, teu nobre peito,
aniñando tenruras, foi desfeito
no crime mais atrós nos homes visto!…
Tí, como os Precursores,
meresces os máis férvedos loubores.
¡No “Alem”, no “Mar dos Silenzosos”,
na “Soidade”, onde mores,
teral-o ben querer dos irmáns nosos!
¡Non-os chores, Lexandro, non-os chores
na tráxica partida!:
¡Tí seral-o Druída
oficiando no Altar do Sentimento!:
—¡Por todol-os irmáns que nos mataron
por amar o Galego Encumiamento
que agora, como outrora, nos tallaron
n-un crime xamáis visto!;
mais, como Xesucristo,
no triste camposanto…
¡¡terá Rexurdimento!!…
¡¡Santo!!… ¡¡Santo!!… ¡¡¡Santo!!!…

Pola súa banda, Xervasio Paz Lestón (Serantes, Moraime, Muxía, 1898 – Bos Aires, 1977) cita o artista no seu poema «A Galicia» [Alborada, nº 128, xullo a setembro de 1945], que compilei na obra que recolle a miña Memoria ou Tese de Licenciatura, A poesía galega de Xervasio Paz Lestón. Edición e estudo, unha dura acusación contra o “caudillo” Francisco Franco, na que mesmo se nega a súa orixe galega e se lle chama bastardo ou besta carniceira. E xa nos últimos versos recóllese a esperanza de que a liberdade está próxima e lémbrase dos moitos mártires galegos, que simboliza nos nomes de Xaime QuintanillaAlexandre BóvedaCamilo Díaz Baliño e Ánxel Casal, todos catro asasinados nos primeiros días do golpe fascista.

A GALICIA

Con versos inmortales, por Deuses esculpidos
en mármores e bronces, quixérate alaudar,
Galicia inesquecibre, prisión dos meus sentidos,
verxel paradisíaco de ceo, terra e mar.
Unirme aos mil xoglares cantores da beleza
do teu divino chan cô máis aceso amor;
tuas xeiras do pasado, sublimes de grandeza,
cantar coa branca lira d-un épico cantor.
E ser tamén profeta da gran futuridade
que che anunciou a voz do gran bergantiñán
vibrante inda nos ecos, de rouca maxestade,
dos tumbos medoñentos que baten o Vilán.
Con versos inmortales, por Deuses esculpidos
en mármores e bronces, quixérate alaudar,
Galicia…, pero sóio guerreiros alaridos
me xurden desde a-ialma sedenta de loitar.
Propicias non se amostran as horas que vivimos
pra que os espritos podan a vida embelecer;
as tebras ominosas dos tempos que sufrimos
sô dan a alternativa: ¡loitar ou perecer!…
Este é o presente escuro que os vates proclamaron
preanuncio de un futuro de rutilante luz
pra raza, cuios feitos os orbes asombraron,
¡que non soporta ferros de infame escravitú!
(Que é fruito de tal raza, dixeron do “Caudillo”:
¡sagrílega mentira!, o máiximo traidor
tan sóio pode sere da bastardía fillo,
nacido dos lameiros de turbio deshonor…
Mentira que os seus ollos viran a luz primeira
n-algún fidalgo pazo da vila do Ferrol;
non pode ser galega a besta carniceira
que, sâdica, xogou o mâis infame rol).
Mais xa está preto o día da santa libertade,
algúns chispazos brilan na senda do porvir:
detrás de roxa aurora virá a craridade
que as tebras do presente fará esparexir.
¡I-o sangre xeneroso dos mártires, Galicia,
de Quintanilla, a Bóbeda, de Díaz a Casal,
a Themis lle reclama que a espada da xusticia
se abata sobre a gorxa do fero criminal!
Non pode haber clemencia nin pode haber piedade
pra o indiño criminal con alma de Caín
que, pra afogar a voz da santa libertade,
a patria traicionou perxuro, falso e ruín.
E cando os anos pasen, a sangre dos caídos
será máis venerada que agora o Sant Grial;
ao seu recordo sagro, en cantos nunca ouídos
dirá broncas estrofas outro baril Pondal…
En versos inmortales por Deuses esculpidos
quixérate, Galicia, meu numen alaudar,
si foran tempos estos de cantos repolidos
e non de fera loita, de rexo batallar.
¡Quixera por tal causa que os de hoxe foran duros,
de roca, de diamante, de berro loitador,
que batan nas consencias de fêridos i escuros
culpabres de estas horas de tráxico dolor!

Comentarios desactivados en Camilo Díaz Baliño, mártir galego, nos versos de Xervasio Paz Lestón e Antón Zapata García

Xan 26 2018

Relatorio «Gonzalo López Abente, o “poeta do mar” das Irmandades da Fala», no volume No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos


(Premer no centro para ollar na pantalla completa)

Veño de dispoñibilizar en aberto a través de ISSUU o meu relatorio «Gonzalo López Abente, o “poeta do mar” das Irmandades da Fala», que está incluído no volume de autoría colectiva intitulado No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos e que recolle de maneira literaria a miña participación (da que xa se falou aquí) o martes, 13 de novembro, na Casa Galega da Cultura en Vigo nunha das xornadas do ciclo denominado co mesmo nome que o libro, unha das iniciativas organizadas pola Real Academia Galega para memorar o centenario da fundación das Irmandades da Fala.

O volume de 488 páxinas No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos foi publicado pola Sección de Literatura da propia Real Academia Galega, desta volta co apoio da Deputación de Pontevedra, e leva este colofón: «Este libro saíu do prelo o 20 de decembro de 2017, no cento dez aniversario da estrea do Himno galego na Habana».

A edición literaria é responsabilidade do académico Henrique Monteagudo e de María Dolores Sánchez Vales e leva un «Limiar» do presidente da entidade Víctor Fernández Freixanes e unha «Presentación. Fala, escrita e prelos» que asinan os compiladores, para presentar todas as achegas dos relatores e relatoras que protagonizaron no segundo semestre de 2016 as devanditas xornadas de estudo e divulgación, organizadas coa colaboración da Consellaría de Cultura da Xunta de Galicia e da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega, nun ciclo que durante diferentes datas chegou até as sete principais cidades do país e á vila de Viveiro, berce dos irmáns Villar Ponte.

Velaquí o Índice completo da publicación.

I. Oratoria e prosa non ficcional
A oratoria en galego antes e despois de 1916: problemática. Xesús Alonso Montero
A axencia político-cultural das Irmandades e a emerxencia de prácticas protoensaísticas na Galiza do seu tempo. Arturo Casas
No tempo das Irmandades: Ideas e debates sobre literatura na prosa non ficcional. Teresa López

II. Novos vieiros para a narrativa
A narrativa no proxecto das Irmandades ¿continuidade ou renovación? O caso da Coleccción Lar. Dolores Vilavedra
Liñas de sentido da narrativa curta das Irmandades. Algunhas calas. Ramón Nicolás
Da narrativa oral á costumista no tempo das Irmandades. Camiño Noia Campos

III. Un novo teatro galego
O proxecto das Irmandades da Fala para a modernización do teatro. Laura Tato
O teatro no tempo das Irmandades: espazo e identidade. Euloxio R. Ruibal
Fernando Osorio Docampo no programa teatral irmandiño. Carlos Caetano Biscainho

IV. Unha poética anovadora
As Irmandades da Fala e a renovación da lírica galega. Xosé Ramón Pena
A poesía do tempo das Irmandades na historiografía literaria galega. Chus Nogueira
Gonzalo López Abente, o «poeta do mar» das Irmandades da Fala. Miro Villar
O mito como ideoloxía: un poema inédito de Euxenio Montes para Manuel Antonio. Xosé Luís Axeitos

V. Reivindicación e modernización da lingua
Fagamos do cultivo do noso idioma unha relixión de homes dignos. Rosario Álvarez
Cataluña como referente para Galicia na loita polo recoñecemento da súa personalidade cultural e política. Antón Santamarina
O Seminario de Estudos Galegos: do cultivo do idioma (1923-1927) á codificación (1928-1936). Henrique Monteagudo

VI. A conquista do público
Comunicación e novas tecnoloxías. Víctor F. Freixanes
Irmandades da Fala: acción e novos obxectos. Margarita Ledo Andión
Buscando unha vitrina para o galeguismo. Xan Carballa
As irmás de A Nosa Terra. O voceiro das Irmandades acolle o alborexar das orimeiras mulleres do xornalismo. Carme Vidal

VII. Intelectuais, xornalistas, escritores
Antón Villar Ponte (1881-1936): un guieiro xeneroso e esforzado. Emilio Xosé Ínsua
O humanista galego Johán Vicente Viqueira López na alba do século XX e no tempo das Irmandades. Antón Costa Rico
Vicente Risco, irmán e membro da ING. Olivia Rodríguez González
Ramón Cabanillas, o Poeta das Irmandades da Fala. Francisco Fernández Rei
A participación de Florencio Vaamonde nas Irmandades da Fala. Isabel Seoane
Lois Peña Novo: o soño da industrialización de Galicia. Manuel Roca Cendán

VIII. Imaxe e identidade
Imaxes de galeguidade. Proceso e configurazón. María Victoria Carballo-Calero
De Céltiga a Zeltia. Pepe Barro
Sobre as Irmandades e o galego en Ferrol. Siro López

Comentarios desactivados en Relatorio «Gonzalo López Abente, o “poeta do mar” das Irmandades da Fala», no volume No tempo das Irmandades: fala, escrita e prelos

Next »