Archive for Decembro, 2017

Dec 11 2017

Recensión a Máscaras de espellos, de Raúl Gómez Pato, en Grial 215

Published by under Poesía,Premios,Recensións

No último número, 215 (xullo, agosto, setembro do 2017) de Grial, Revista Galega de Cultura, que desde hai uns días xa anda polas librarías, e tamén se pode adquirir en edición dixital desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino na habitual sección intitulada «O espello das letras» unha recensión intitulada «A condensanción expresiva dos tercetos» para saudar o poemario Máscaras de espellos, de Raúl Gómez Pato.

Por outra banda, este número, 215, está centrado en «A cultura galaica, os celtas e o Atlántico», con traballos de Fernando Alonso Romero, Rosa Brañas, Ladislao Castro, Francisco javier González García e Susana Reboreda. Completan esta entrega «Novas achegas a Carlos Casares», desta volta por Ricardo Gurriarán, e tamén son de interese outros artigos como «As políticas culturais en Galicia», de Marcos Lorenzo, «O contrato de María Pérez Balteira con Sobrado», de Joaquim Ventura ou «Os males da ciencia», de Juan Ignacio Pérez Iglesias, así como a «Carta de Tervuren. O banco dos mil e us soños», que asina Xavier Queipo, sen desmerecer outros contidos da revista.

Velaquí a miña devandita recensión ao completo:

A condensanción expresiva dos tercetos

Máscaras de espellos

Raúl Gómez Pato

A Coruña: Espiral Maior, 104 páxinas

Raúl Gómez Pato era un poeta fidelizado polo singular catálogo da colección de poesía de Edicións Positivas, onde tiña publicado os seus catro títulos anteriores: Choiva, vapor e velocidade (1999), A casa deshabitada da familia Pena (2001), Verba quae supersunt (2003) e Tratado de zooloxía para corazóns mancados (2009); aos que se une agora Máscaras de espellos, editada por Espiral Maior, obra que foi escolleita polo xurado do I Premio de Poesía Xosé María Díaz Castro, convocado polo Concello de Guitiriz en homenaxe ao seu poeta máis sobranceiro, nado en Vilariño (Os Vilares).

Por casualidades do destino, Díaz Castro e Gómez Pato teñen varias coincidencias biográficas e literarias, o primeiro malia especializarse en linguas modernas tamén foi profesor de lingua clásicas como o segundo que é docente de Latín e Grego. Ambos e dous son prestixiosos tradutores, Díaz Castro foino dunha ducia de linguas para o castelán e anosou a Rilke ao galego, mentres que Gómez Pato traduciu o bestiario medieval Libellus de natura animalium (1999), Cantos e fragmentos de Safo (2008) e a antoloxía Unha rosa encarnada, do poeta escocés Robert Burns (2014). E á hora de escribiren os seus versos, malia a distancia cronolóxica que non os fai contemporáneos, hai moita querencia pola literatura clásica como fonte inesgotable de lecturas amadas.

Máscaras de espellos xunta 169 tercetos, aínda que sen pecharse na súa armazón máis ortodoxa, pois aparecen libres na súa rima e irregulares na súa métrica, con preferencia polo verso longo, a semellanza dos poemas en versículos, mais sen a coherencia temática destas obras ou dos tercetos petrarquistas poñamos por caso, xa que neste libro diverxen nunha miscelánea sen fíos aparentes.

Raúl Gómez Pato ben puido ter como referencia uns versos de «Remeiro son», de Manuel Lueiro Rey, recollidos na Nova escolma ferida (Ediciós do Castro, 1988).
“Quixera racha-las ameazas / dos que medren co cheiro da calunia / e ao lombo levan cen máscaras de espellos”

Hai moito de epigramático nestes tercetos de Gómez Pato que demostran máis unha vez o seu oficio e o seu profundo coñecemento dos clásicos greco-latinos ou mesmo da cultura persa, mais tamén na condensación expresiva que provoca a estrutura fixada hai unha débeda evidente cos breves hai-kai orientais que tantas influencias xeraron na poesía occidental.

Alén diso os tercetos prescinden de todos os signos de puntuación, favorecendo en moitas ocasións diferentes posibles lecturas para un mesmo texto, e a inmensa maioría levan como título unha única palabra, con escasas excepcións como o poema que lle serve para intitular todo o conxunto.

No tocante á enunciación os tercetos abalan entre o eu poético e o nós, a primeira das voces para os versos máis intimistas e a segunda para as reflexións ou reivindicacións da colectividade, da tribo.

O abano de temáticas é tan amplo que resulta imposible realizar un compendio, desde poemas da actualidade que nos conmove (“REFUXIADO. os gases que emiten as lamias chamuscadas son nocivos para a saúde / repítese o polizón que atrás renunciou ao país no ataúde / refuxiado durmirá ao pairo máis tarde o abrente o sorprenderá”), cabo da memoria histórica como os poemas que reviven o relato de 1936 (“GUERRA CIVIL. avanzamos entre cadáveres eviscerados membros desosados / sobre a herba arrandeada polo furacán da avaricia a lúa fitaba / sen albiscar as faccións as máscaras inimigas espantándose de quen perseguimos”), ou a forte presenza da metaliteratura que se interroga sobre as orixes da escrita xa desde o verso que abre a obra (“escribir como un vagaroso convoi que nunca termina de pasar”) ou sobre a creación poética, como acontece en MUDO que remata: “so o poema canta disfónico o poeta so o poema fervella o espazo”, ou no derradeiro dos tercetos CIRCO no que a poesía sobrevive a morte do poeta aforcado.

Abondan os versos citados para testemuñar unha dirección próxima ás imaxes surrealistas e a precisión no uso da linguaxe que convive coa provocada imprecisión na sintaxe pola xa referida ausencia de signos de puntuación da que xorden novas posibilidades de lectura. Mesmo hai unha serie de poemas que semellan definicións dun dicionario polo seu carácter descritivo, velaí PREDICADORES ou FASCIO.

A nosa identidade nacional e a nosa historia colectiva (NACIÓN CERO, CASTRO DE SAN TOMÉ…), a voracidade do alto capitalismo, a presenza da morte e o inexorable transcorrer da vida, tempus fugit, a lembranza dos devanceiros (PAN), mais tamén a desmemoria ou a desaparición de espazos amados, a preocupación polas linguas periféricas, son outros fíos que se denvolven nestes SIGNOS:
“a vida precisamente consiste nisto dous puntos
un nace coma crece coma reprodúcese e morre punto
mais o que verdadeiramente importa son os demais signos ortográficos”

Miro Villar

No responses yet

Dec 04 2017

Artigo en QPC (XXXIX): «A escura lembranza do Prestige»

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta unha recensión dun poemario que se inspira na catástrofe do afundimento do Prestige en novembro de 2002, da que vén de se facer o 15 aniversario. Velaquí este texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

A escura lembranza do Prestige

Mar da morte

Santi Borrell i Giró

Vilafranca del Penedès: Edicións de Pedra, 2017, 144 páxinas

O poeta catalán Santi Borrell i Giró (Vilafranca del Penedès, 1972) vén de publicar Mar da Morte, en edición bilingüe catalán/galego, coa tradución á nosa lingua por parte do poeta Amauta Castro, e que se presentou en Galicia nos mesmos días que diversos actos lembraban o 15 aniversario do desastre ambiental provocado polo afundimento do petroleiro Prestige fronte á nosa costa.

Trátase do terceiro poemario de Santi Borrell, segundo sinala a lapela, despois de dúas obras que xa esgotaron as primeiras edicións Els dies a les mans (2010) e Fragments d’unha pedra (2013), un autor que organiza eventos como o Festival de Poesia a les Caves (Sant Sadurní d’Anoia) ou a Kinzena Poetika (Vilafranca del Penedès) e que impulsou o Manifest de Poetes Catalans per la Independència (outubro de 2014) coa adhesión de trescentos poetas.

A obra é en realidade un único poema de longo alento, estruturado en cinco partes, sempre coa versión galega en páxina esquerda e ao seu carón na dereita o orixinal catalán, e principia cos versos: “O futuro lembrará esta data. / Lembraráa o mar. / Lembraráno os peixes. / Lembraráno as árbores. / Lembrarán aquelas imaxes, / aquelas casas azuis / que queimaban o mar“.
(“El futur recordará aquesta data. / Ho recordará el mar. / Ho recordaran els peixos. / Ho recordaran els arbres. / Recordarán aquelles imatges, / aquelles cases blaves / que cremaven el mar“). E un derradeiro verso, en letra negra, grosa e ben grande que aparece igual na lingua de orixe e na lingua de chegada: Nunca máis. / Nunca amáis?

A obra ten moito de colaxe literaria, non só polos diferentes tamaños de letra que se van alternando ao longo do texto, senón por incluír tamén inseridos no propio discurso algúns debuxos, unhas fichas de dominó, unhas cruces, unhas frechas…, a xeito de poesía visual, que na literatura catalana tivo ilustres cultivadores como o vangardista Joan Brossa (1919-1998).

A primeira parte céntrase nos momentos previos á traxedia, con topónimos ben coñecidos na navegación como o Golfo de Biscaia ou Fisterra, cos versos a revelaren o impacto das ondas de sete e oito metros, o escoramento do barco, o pánico, as chamadas de socorro (Mayday. Mayday) que non son escoitadas polas autoridades marítimas e daquela “o petroleiro converteuse nunha caixa baleira de lembranzas” (“el petrolier s’ha convertit en una caixa buida de records“), unha embarcación da que se nos ofrecen todos os seus datos técnicos, o ano de construción, o armador, a bandeira de conveniencia, a carga, a data e o porto de saída, o destino sen confirmar do mercado negro ou o nome do seu capitán, Apostoulos Mangouras, a día de hoxe a única persoa condenada polos tribunais de xustiza. E a voz poética procura outros culpables nos nomes de destacados dirixentes do goberno de España e na súa incompetencia total, para rematar con preguntas retóricas a Hamlet, a Horacio ou a Ofelia.

A segunda parte lembra a errática viaxe e o afundimento do petroleiro fronte ás costas de Muxía, a que se denominou zona cero da traxedia, e como chegou a marea da solidariedade e o primeiro voluntario: “Oriol Roselló foi fotografado / co seu corpo enteiro coberto de fuel, / como se quixera absorver toda a escuridade do mar” (“Oriol Roselló va ser fotografiat / amb tot el seu cos cobert de fuel, / com si volgués absorbir tota la foscor del mar“).

A paisaxe da costa, co bafo do mar que chega ao cabo Vilán, énchese das máscaras das persoas voluntarias que traballan arreo en minguar os efectos do desastre, e novamente a denuncia cos versos a lembraren as duras condicións de traballo ou como recibe ameazas de morte Josep Figueras, coordinador de voluntariado, mentres milleiros de corros electrónicos corren pola rede.

Na terceira parte o poema devén escena teatral no diálogo surrealista das diferentes autoridades que non souberon que facer co petroleiro mentres “o mariñeiro Xoán ollou o medo” (“el mariner Xoán ha vist la por“). Os nomes de Rajoy ou Arias Cañete, ministros do goberno Aznar, acompañan a carencia de respostas ás demandas da poboación costeira, e “ai, Muxía, a ti chegha esta flor negra” (“ai, Muxía, a tu t’arriba aquesta flor negra“) e axiña o fluel xa chega até as costas portuguesas.

A cuarta parte principia na data na que “o petroleiro baixa até o fondo da noite” (“el petrolier baixa fins al fons de la nit“) e son infectadas as gándaras e os espazos naturais mentres o ministro Rajoy fala da solidificación e non menciona a expresión marea negra. Ducias de topónimos da nosa costa exemplifican o tamaño do desastre e o discurso poético relata como os mariñeiros saen ao mar coas súas propias mans e chega tamén a inesquecible manifestación de Nunca Máis, aquela dos paraugas negros a rebordar as rúas de Compostela.

A marea negra esténdese até Portugal e por todo o cantábrico, mentres “os voluntarios, con fato branco, / semellan supervivintes dun desastre atómico, / semellan antigos profetas, a facer o camiño de Santiago” (“els voluntaris, amb granota blanca, / semblen supervivents d’un desastre atòmic, / semblen els antics profetes, fent el camí de Santiago“). E entre as lembranzas, Man, o anacoreta de Camelle, a morrer de tristura.

E na quinta e última parte a esixencia da depuración de responsabilidades políticas, unha demanda da cidadanía que aínda a día de hoxe está sen satisfacer, ao tempo que “a vila de Muxía é un plató de televisión / os xornalistas buscan os tópicos de sempre, / o sensacionalismo das perruquerías” (“el poble de Muxía és un plató de televisió / els periodistes busquen els tòpics de sempre, / el sensacionalisme de les perruqueries“), e a esperanza que chega da(s) man(s) da mobilización popular contra as grandes corporacións da industria enerxética e do capital que patrocinan a traxedia do mar e a quen se responsabiliza da predación das materias primas e da destrución ambiental. Velaquí a utilidade tamén da Poesía.

En definitiva, Mar da Morte é un cántico ecolóxico e en defensa do noso medio ambiente, coa mesma intensidade que na nosa poesía representan poñamos por caso os poemas de Himno verde (1992) de Bernardino Graña ou as antoloxías que se publicaron despois da catástrofe do Prestige: Alma de beiramar (Asociación de Escritores e Escritoras en Lingua Galega), Negra sombra. Intervención poética contra a marea negra (cooeditado por Espiral Maior / Xerais) e Sempre Mar (Colectivo de artistas Burla Negra), aos que se xuntarían varias obras narrativas e de literatura infantoxuvenil que tiveron como eixo o chapapote.

Miro Villar

No responses yet