Archive for Setembro, 2017

Set 29 2017

Poema (XCIV): «CATALUÑA / CANCIÓN», de Farruco Sesto

Lembrounos o académico e escritor amigo Darío Xohán Cabana o poema intitulado «CATALUÑA / CANCIÓN», de Farruco Sesto, que apareceu por vez primeira hai cincuenta anos no que foi o seu primeiro libro de poemas en lingua galega Da estrela e da fouce (Caracas, 1967).

CATALUÑA / CANCIÓN

Para Felisa esta canción coma
se fose unha rosa vermella

na man esquerda do vento leste
o corazón a rente as nubes
Cataluña sempre de pé

cando a marea da barbarie sobe
cando na terra chora o tempo
Cataluña sempre de pé

no escuro tempo das cadeas
fosca paz e zorregada lingua
Cataluña sempre de pé

desamañados días de loita
morto silencio para sempre
e Cataluña sempre de pé

a espranza vai e vén co vento
cantan os galos e non cantan
e Cataluña sempre de pé

E así na noite decretada
sempre de pé Cataluña sempre
Cataluña sempre de pé

O poema tamén se inclúe no volume Pequenos encontros, as marcas deixadas. Obra poética reunida (1967–1995), de Farruco Sesto, que publicou Espiral Maior, con prólogo de Xosé Luís Méndez Ferrín e introdución e edición literaria de Yolanda Castaño.

Farruco Sesto (que mantén dous blogues: confarruco e cuadernosparalacomuna) é un poeta galego emigrado a Venezuela en 1962, onde militou diversas formacións comunistas até confluír no chavista PSUV actual, alén de ser arquitecto, urbanista e profesor recoñecido, e tamén ter cargos de moito relevo nos sucesivos gobernos bolivarianos, entre eles o Ministerio de Cultura.

Neste volume compílase a súa poesía en galego até 1995, nove libros: Da estrela e da fouce (1967), Achegamento aos trebellos (1970), Por unha muller (1971), UPG Poemas (1973) e Porta aberta (1975), o inédito Cancións e poemas dispersos, da mesma época, Isolda (1990), Cuestión de nomes (1990) e Auga final (1995).

No número, 190, de Grial, Revista Galega de Cultura, publiquei esta recensión de Pequenos encontros, as marcas deixadas. Obra poética reunida (1967–1995), de Farruco Sesto.

A palabra afastada

Pequenos encontros, as marcas deixadas. Obra poética reunida (1967–1995)

Farruco Sesto

Culleredo: Espiral Maior, 2010, 218 páxinas

Méndez Ferrín por volta de 1980 cualificou a Farruco Sesto Novás como “o mellor poeta galego vivo, como case ninguén sabe”, a quen nomea agora como “grande poeta” no Limiar a este volume compilatorio que xunta toda a poesía galega completa do vigués emigrado a Venezuela co epígrafe Pequenos encontros, as marcas deixadas. Obra poética reunida (1967–1995), nunha edición preparada pola poeta Yolanda Castaño. As hiperbólicas palabras ferrinianas, aínda téndomonos de conta aquela data na que foron escritas, van acompañadas da constatación do escaso coñecemento que tivo sempre a poesía de Farruco Sesto, pexada sempre polas minúsculas edicións que adoito se distribuían entre achegados e amizades e tamén por esa estraña maldición de alleamento co que o campo literario galego recibiu sempre poéticas escritas alén das nosas fronteiras, como acontecería neses anos co malogrado Xoán-Manuel Casado ou incluso con Vicente Araguas.

Por parte, Farruco Sesto formou parte dunha promoción inxustamente desprezada pola crítica, que os considerou voces epigonais de Celso Emilio, e que María Victoria Moreno Vázquez xuntou na escolma Os novísimos da poesía galega (1973), na que concorreron autores e autoras hoxe afastados do estro como Lois Álvarez Pousa, Alfredo Conde e Margarita Ledo Andión, de produción irregular como Lois Diéguez e Xavier Rodríguez Barrio, ou de ampla obra como Darío Xoán Cabana, Xesús Rábade Paredes, Xosé Vázquez Pintor e Fiz Vergara Vilariño. E, con certeza, non se desprendeu do clixé até a aparición do seu libro Isolda (1990).

A reprodución do cadro “Mater Gallaeciae” de Luís Seoane é a cuberta escollida para esta obra poética reunida polos editores, con moito acerto pola proximidade entre as súas poéticas, non só ligadas por seren froito da emigración senón tamén pola inspiración marxista.

No Limiar Ferrín achéganos as súas raiceiras galegas, salientando a personalidade de seu pai, Xosé Sesto, tamén poeta, e atrevéndose a sinalar a Celso Emilio pola intensa relación que tiveron en Caracas durante varios anos. Percorre tamén a súa vida política dende a primeira UPG até o actual compromiso coa revolución bolivariana. Defíneo coma un intelectual completo por xuntar teoría e praxe, na arte e na política, antes de o dignificar como “Poeta noso de pleno”, resumindo toda a súa obra até Isolda e sobranceando o seu contacto co cantautor e músico Xulio Formoso, un dos xermolos na nova canción galega que agromou a finais da década dos sesenta.

A compiladora, Yolanda Castaño, ofrécenos unha documentada Introdución de dezanove páxinas, que nos fornece moitos datos precisos sobre a biografía persoal de Farruco Sesto, tanto dos seus anos galegos coma dos venezolanos, que principian en 1962. Neste retrato desenvólvense dúas liñas fundamentais, dunha banda para facernos coñecedores da súa evolución política en diversas formacións comunistas até confluír no chavista PSUV actual, da súa carreira profesional, como arquitecto, urbanista e profesor recoñecido, e de servizo público con cargos de moito relevo nos sucesivos gobernos bolivarianos, entre eles o Ministerio de Cultura. E doutra banda un detallado seguimento da súa produción literaria, incluso en castelán mais con énfase na obra galega. Castaño debulla unha a unha todas as publicacións, con profusión de datos que nos confirman sempre o limitado das edicións e da súa recepción crítica e lectora, alén de sinalar que ela realizou un proceso de actualización lingüística dos textos, engadindo tamén un glosario final.

Nove son os libros compilados. Os cinco primeiros abeiran o socialrealismo: Da estrela e da fouce (1967), Achegamento aos trebellos (1970), Por unha muller (1971), UPG Poemas (1973) e Porta aberta (1975), unha liña temática que se completa no engadido pola compiladora co epígrafe Cancións e poemas dispersos. O primeiro, como advirte Celso Emilio Ferreiro no Breve Limiar, está percorrido pola saudade de quen era na altura mozo e emigrante, porén non é unha nostalxia contemplativa e mexeriqueira senón moi crítica cos males que percorren a terra que se deixou atrás, a “nación aldea da xigante anguria”. Formas sinxelas, afastadas do hermetismo, que acadan a maior concisión nos “Poemas pequenos” e nas “Paisaxes”. E cómpre chamar a atención sobre o humor acedo que chega ao seu cumio en “Concurso (Poema en tres tempos)”. A decantación e depuración continúa ao máximo no canto dos obxectos cotiáns de Achegamento aos trebellos, libro perdido que só a antoloxía dos “novísimos” permitiu recuperar en parte.

Por unha muller é un poemario de amor, mais de amor aos procesos de transformación social: “Por unha muller que ten un / só nome, / revolución, / e un millón de sorrisos“. Algo que xa deixou escrito na nota que antecede aos poemas deste libro compilados por Mª Vitoria Moreno. Da mesma xinea son os quince textos de UPG Poemas, aparecido co pseudónimo de Bárbaro Tomé, quen tamén asina un Limiar onde arremete contra os que aborrecen da poesía social. Nos poemas, onde cremos innegable a influencia de Méndez Ferrín, aparece por vez primeira o verso longo e de carácter máis narrativo, con especial preferencia polo hendecasílabo branco.

As vinte composicións de Porta aberta semellan a continuidade do discurso lírico encetado no libro anterior, tamén en versos potentes e longos, arestora máis simbólicos e nos que acadan especial significación a casa (tan produtiva como topoi na poesía galega dos últimos anos) e os elementos da natureza, sempre co recendo da saudade (Choro polos obxectos que noutras terras se perderon). Malia o feito de se publicar en 1975 e da a súa cativa autoedición non venal de cen exemplares, concordamos co profesor Monteagudo que o nomeou “auténtico precursor do desenvolvemento posterior da nosa poesía”. Certo é que a súa matería poética sorprende, mais habería que estudar a quen chegou aquí neses anos e de que maneira puido influír. Intuímos que moi pouco, na altura na que o deslumbramento proviña de Con pólvora e magnolias ou de Seraogna.

As Cancións e poemas dispersos non engaden gran cousa e confirman liñas anteriores, alén da eufonía e a musicalidade dos textos. Entre eles salientan os alexandrinos da “Imprecación á morte de Celso Emilio Ferreiro” que se leu nun acto público en 1979.

Haberá que agardar case unha década até Arte poética. Poema de amor a Rosalía (1984), escrito para o centenario da morte da poeta en 1985 e cuxo título xa é dabondo esclarecedor. A estrutura dialóxica e invocatoria acrecéntase cunha morea de interrogacións retóricas e motivos alegóricos. Poesía de moita altura a que atopamos neste pequeno libro.

E chegamos a Isolda (1990) que ensanchou de maneira notable os lectores de Farruco Sesto, se cadra animados polas xenerosas palabras do prólogo de Basilio Losada, quen se gaba de ter sido o seu lector desde a primeira hora. Losada destaca que renova a expresión poética amorosa, ferida polo petrarquismo, e que canta tamén a patria perdida. A estas palabras nós acrecentamos a excelente dimensión metapoética, velaí “Gume da palabra”, “Unha paixón” (onde di: “Escribo para que a roda non se pare, / e revederza o vacilante soño“), “Corpo da escritura” ou “Arte poética”, que xa xustificarían en por si a lectura deste libro.

En Cuestión de nomes (1990) e Auga final (1995), Farruco Sesto regresa á brevidade, case até rozar o minimalismo, daquel Achegamento aos trebellos. Porén, agora a linguaxe é máis elaborada e sobre o amor, eixo recorrente, trascenden novas temáticas, como no magnífico poema inicial do derradeiro libro, “A néboa avanta”, no que se pregunta polo alén.

A palabra afastada de Farruco Sesto, nestas case tres décadas que abrangue a compilación da súa poesía galega, está lonxe de requintados artificios retóricos, a tensión expresiva e a densidade de pensamento son algunhas das marcas que nos deixa un autor que lle comentaba ao poeta Daniel Salgado nunha entrevista recente: “Comecei a escribir en galego mais por razóns políticas que literarias”. Aquel contexto mudou mais non o interese por facer parte dun campo literario como o noso. Benvida sexa a súa decisión e a súa toma de conciencia, para aprendermos neste país de ananos desertores da lingua e para gozarmos da súa poesía.

MIRO VILLAR

No responses yet

Set 22 2017

Poema (XCIII): «Las ruinas de México (Elegía del retorno)», de José Emilio Pacheco

Published by under Poesía


Esta bitácora xa se reproduciu en dúas ocasións poemas do mexicano José Emilio Pacheco, do que anda polos meus andeis ateigados de libros unha cumprida antoloxía que publicou Tusquets baixo o título Tarde o temprano (Poemas 1958-2009). A primeira delas (xaneiro de 2012) recollía «Indeseable», un inesquecible poema da súa autoría no que a voz poética interioriza a voz dun emigrante. E a segunda anotación (xaneiro de 2014), coincidindo co seu pasamento, recollía outro poema moi querido para min «Traduttore, traditore».

Desta volta, e desde a revista literaria dixital arxentina La Poesía Alcanza, reproduzo os versos de «Las ruinas de México (Elegía del retorno)», que José Emilio Pacheco escribiu ao fío do terremoto de 1985 e que agora veñen a estar de triste actualidade. Velaquí:

«Las ruinas de México

(Elegía del retorno)»,

José Emilio Pacheco

1

Absurda es la materia que se desploma,
la penetrada de vacío, la hueca.
No: la materia no se destruye,
la forma que le damos se pulveriza,
nuestras obras se hacen añicos.

2

La tierra gira sostenida en el fuego.
Duerme en un polvorín.
Trae en su interior una hoguera,
un infierno sólido
que de repente se convierte en abismo.

3

La piedra de lo profundo late en su sima.
Al despetrificarse rompe su pacto
con la inmovilidad y se transforma
en el ariete de la muerte.

4

De adentro viene el golpe,
la cabalgata sombría,
la estampida de lo invisible, explosión
de lo que suponemos inmóvil
y bulle siempre.

5

Se alza el infierno para hundir la tierra.
El Vesubio estalla por dentro.
La bomba asciende en vez de caer.
Brota el rayo en un pozo de tinieblas.

6

Sube del fondo el viento de la muerte.
El mundo se estremece en fragor de muerte.
La tierra sale de sus goznes de muerte.
Como secreto humo avanza la muerte.
De su jaula profunda escapa la muerte.
De lo más hondo y turbio surge la muerte.

7

El día se vuelve noche,
polvo es el sol,
el estruendo lo llena todo.

8

Así de pronto lo más firme se quiebra,
se tornan movedizos concreto y hierro,
el asfalto se rasga, se desploman
la vida y la ciudad. Triunfa el planeta
contra el designio de sus invasores.

(Estos poemas de “Las ruinas de México (Elegía del retorno)”, se refieren al terremoto padecido por México en 1985. El autor los inscribe a la memoria de los muertos. Los poemas son del libro Tarde o temprano, Poemas 1958-2009), Colección Nuevos Textos Sagrados, dirigida por Antoni Marí, Tusquets Editores, Ciudad de México, 2010. Esta antología incluye Los elementos de la noche, 1958-1962; El reposo del fuego, 1963-1964; No me preguntes cómo pasa el tiempo, 1964-1968; Irás y no volverás, 1969-1972; Islas a la deriva, 1973-1975; Desde entonces, 1975-1978; Los trabajos del mar, 1979-1983; Miro la tierra, 1984-1986; Ciudad de la memoria, 1986-1989; El silencio de la luna, 1985-1996; La arena errante, 1992-1998; Siglo pasado, desenlace, 1999-2000; Como la lluvia, 2001-2008; y La edad de las tinieblas, 2009. José Emilio Pacheco nació el 30 de junio de 1939 en Ciudad de México, y murió en ese mismo lugar el 26 de enero de 2014. Su relación con la literatura y sus actividades en ella comenzaron en la revista Medio Siglo de la Universidad Nacional Autónoma de México. Posteriormente dirigió colecciones y publicaciones vinculadas con las letras. Se especializó en literatura mexicana del siglo XIX, y estudió al argentino Jorge Luis Borges. Se lo considera uno de los exponentes de la “Generación de los cincuenta”, también llamada “Generación de medio siglo”, junto con Salvador Elizondo, Eduardo Lizalde, Carlos Monsiváis y Sergio Galindo, entre otros escritores. Sus publicaciones de poesía comenzaron en 1963 con Los elementos de la noche. Después de la antología Tarde o temprano, de 2009, se publicaron Como la lluvia y La edad de las tinieblas, en el mismo año, y El espejo de los ecos, en 2012. Fue también novelista, cuentista, ensayista y traductor. Obtuvo gran cantidad de premios, entre ellos el Cervantes, en 2009, el Internacional de Poesía Ciudad de Granada Federico García Lorca, en 2005, el Iberoamericano de Poesía Pablo Neruda, en 2004, y el Internacional Octavio Paz de Poesía y Ensayo, en 2003).

Comentarios desactivados en Poema (XCIII): «Las ruinas de México (Elegía del retorno)», de José Emilio Pacheco

Set 21 2017

Asinamos o Manifesto «Temos dereito a decidir»

Published by under Manifestos,Política

Un grupo de galegas e galegos, diante da deriva autoritaria do Estado respecto aos dereitos democráticos e nacionais de Catalunya e, destarte, do resto dos pobos do Estado, acordamos elaborar un manifesto público que poder á ser subscrito por calquera cidadá. Este manifesto ten dous principais eixos:

1. POLO DEREITO A DECIDIR

2. NA DEFENSA DAS LIBERDADES DEMOCRÁTICAS

Perante a convocatoria, polo Govern de la Generalitat de Catalunya, co apoio da maioría parlamentar, dun referendo o vindeiro 1 de outubro, dirixido a todas as persoas residentes en Catalunya e ás catalás residentes no estranxeiro, coa formulación da seguinte pregunta: Quere que Cataluña sexa un Estado independente en forma de república?, as e os abaixo asinantes manifestamos o seguinte:

O apoio á celebración desta consulta é un clamor entre a cidadanía catalá, segundo se ven amosando nas multitudinarias mobilizacións e actos desde a celebración da consulta do 9 de novembro de 2014.

Consoante o dereito a decidir, unha comunidade debe poder tomar decisións colectivas e poder decidir sobre calquera ámbito que lle atinxir, sen restricións previas ou alleas.

Este dereito está vinculado a un inalienábel principio de carácter democrático, o dereito de participación nas decisións políticas e na vida pública. Desta maneira tense recoñecido en casos como os de Escocia ou Quebec.
O dereito a poder celebrar este referendo ten como alicerce ser a canle de expresión da vontade do pobo catalán sobre o futuro político-territorial de Cataluña. Así, o pobo catalán debe poder exercer este dereito sen coaccións e atrancos que o limiten ou o impidan.

Defendemos o dereito a que este referendo se poida celebrar libre e pacificamente ao mesmo tempo que rexeitamos calquera tipo de medidas ou decisións que obstaculicen a realización do mesmo, xa que isto atropelaría os valores que deben presidir unha sociedade democrática.

As persoas impulsoras desta iniciativa, chamamos á cidadanía galega a subscribir este manifesto, asemade a participar en todas as mobilizacións que se convocaren, segundo os principios democráticos enunciados no mesmo.

Adherirse ao manifesto nesta ligazón:

http://dereitoadecidir.gal/

Comentarios desactivados en Asinamos o Manifesto «Temos dereito a decidir»

Set 19 2017

Artigo en QPC (XXXV): «Novos testemuños do franquismo de Eugenio López López»

Published by under Historia,Política


(ABC, 13 de xaneiro de 1957)

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para ofrecer novos testemuños do filofranquismo de Eugenio López, nome que aínda recibe o CEIP público de Cee. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

Novos testemuños do franquismo de Eugenio López López

Esta semana principiou o novo curso escolar 2017 / 2018 e a cidadanía democrática aínda está na obriga de aturar que o CEIP Eugenio López de Cee continúe a honrar a memoria dun destacado dirixente que sempre estivo na elite dos cadros do ditador Francisco Franco, como xa denunciamos hai ano e medio na nosa primeira colaboración no dixital Que Pasa Na Costa.

Naquela altura exhumamos documentación sobre o seu nomeamento como «Director General de Enseñanza Primaria» no que se revelaban todos os seus antecedentes de militancia na administración franquista desde os anos sesenta, cando xa era responsable da Delegación Nacional del Frente de Juventudes.

O seu curriculum de servizo ao franquismo é enorme e prolongouse ata a súa última hora. Nesta nova colaboración exhumamos novos datos sobre esa colaboración co réxime, para escarnio e vergonza das e dos concelleiros da corporación de Cee que se opuxeron ao cambio de nome do colexio público, mais tamén para vergonza allea das persoas responsables desta área na Consellaría de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria.

Desta volta escollín dous acontecementos da súa biografía que amosan ben ás claras o seu afervoado compromiso coa causa franquista e que están moi separados no tempo, para que a diacronía sexa testemuña de que esa filiación e esa entrega entusiasta ao réxime nunca minguou.

O primeiro documento data do 13 de xaneiro de 1957 e foi tirado da hemeroteca dixital do diario madrileño ABC, que desde hai algúns anos ofrece acceso libre a toda a súa colección a través desta ligazón:

http://hemeroteca.abc.es/A imaxe que reproducimos correspóndese a unha noticia breve intitulada «CONCESIÓN DE CONDECORACIONES» e o seu primeiro parágrafo sinala:

«Por un decreto de la Jefatura del Estado, que publicó ayer el Boletín Oficial, se concede la Encomienda sencilla de la Orden Imperial del Yugo y las Flechas a los señores D. Luis Martínez de la Ossa, D. José Aguilar Espinosa, D. Guzmán Zamorano Ruiz, D. Ciríaco Elvira, D. Pedro Godoy, D. Antonio Avendaño Porrúa, D. Antonio Rodríguez, D. Juan Ramírez Filosia, don Leonardo Albert Espí y D. Eugenio López López.»

O segundo testemuño documental, ben afastado no tempo, é do domingo 18 de xullo de 1971, data que conmemoraba o Alzamiento Nacional, ou o que é o mesmo o golpe militar contra a democrática II República, e está extraído do Diario Oficial del Ministerio del Ejército, ano LXXXII, nº 160. (Tomo III, páx. 273-274) que na sección «DECRETOS» sinala:

«En atención a los méritos y circunstancias que concurren en don Eugenio López y López,

Vengo en concederle a propuesta del Ministro del Ejército, la Gran Cruz de la Orden del Mérito Militar, con distintivo blanco.

Así lo dispongo por el presente Decreto, dado en Madrid a diecisiete de julio de mil novecientos setenta y uno.

FRANCISCO FRANCO

El Ministro del Ejército
Juan Castañón de Mena.»

De 1957 a 1971 Eugenio López recibe dúas condecoracións do réxime franquista. Toda a súa vida de entrega xenerosa nestes testemuños que demostran, máis unha vez, o seu colaboracionismo coa ditadura. A Lei da Memoria Histórica segue a ser papel mollado en Cee. Alemaña ou Italia nunca permitirían que un cadro dirixente do nazismo de Hitler e do fascismo de Mussolini gozasen dun recoñecemento público e menos aínda nun colexio onde se debería formar e educar en valores democráticos.


Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XXXV): «Novos testemuños do franquismo de Eugenio López López»

Set 13 2017

Adeus ao tamén navegar na vida da poeta Xohana Torres



(Cuberta de Tempo de ría, Espiral Maior, 1992. Abaixo sinatura autógrafa da autora e un dos meus poemas preferidos, aínda que a escolla non é doada, alén do coñecido «Penélope»)

Onte chegounos a triste nova do pasamento da escritora e académica Xohana Torres e ben que o sentimos, malia non termos trato persoal, de quitado de escasas coincidencias en actos literarios. A súa obra, nomeadamente a totalidade da súa poesía (tamén o seu teatro ou a súa novela Adiós, María, que figura na ampla listaxe de lecturas para o meu alumnado), sempre estivo entre as miñas lecturas predilectas, como sucede cos seus compañeiros (todos homes) de promoción, esa que din ‘Xeración das Festas Minervais’ e que outros nomean como ‘Xeración dos 50’, grandes da literatura galega e primeiros autores contemporáneos que lemos, alén dos clásicos: Manuel María (1930) e Uxío Novoneyra (1930), Xohana Torres (1931), Bernardino Graña (1932), Antón Avilés de Taramancos (1935), Ramón Lorenzo (1935), Salvador García-Bodaño (1935), Alexandre Cribeiro (1936), X. L. Franco Grande (1936), X. L. Méndez Ferrín (1938) ou Arcadio López Casanova (1942).

Entre a obra poética de Xohana Torres teño unha especial querencia por Tempo de ría e por varias razóns. Primeiro, porque inclúe entre os seus poemas un dos mellores textos e máis representativos da historia da poesía galega de todos os tempos, «Penélope», tan a miúdo citado e glosado por moitas e moitos poetas das últimas fornadas (daría para un volume ben groso recoller toda esa produción influenciada polos versos de Xohana).

En segundo lugar pola enorme presenza do mar nese libro (aínda que tamén a tiña no resto da súa obra e sobre todo en Estacións ao mar, Galaxia, 1980). Tempo de ría evoca a ría de Vigo e o sur da Galiza, con moitas referencias explícitas ás Illas Cíes, ao propio Vigo (Ouh capital do mar, durísima cidade / de violencia interior como nos leitos, / altas querervos, grúas, franqueadas na canle, / as casas como redes caídas polas augas), Rande, Cangas, o areal de Barra, Liméns, cabo de Home, Baiona, cabo Silleiro, o monte da Guía…

En terceiro lugar porque o meu exemplar de Tempo de ría, con debuxo da cuberta de Laxeiro, está asinado pola propia autora, coma todos os que recibimos as persoas subscritoras da colección de Poesía Espiral Maior (e eu fago parte desa listaxe desde os inicios). O colofón indica que «acabou de se imprimir o día 24 de xullo de 1992, no 44 Aniversario da “I Exposicioón de Libros y Autores Gallegos” organizada polo Centro Gallego de Buenos Aires», aínda que o meu persoal ex-libris sinala que recibimos o envío da editorial en agosto.

E, finalmente, porque a súa lectura foi tan importante para min que mesmo inspirou unha pequena homenaxe explícita. O meu sonetario Equinoccio de primavera (Esquío, 1998, accésit do Premio Esquío na convocatoria de 1997) inclúe no seu «Caderno IV», intitulado «Navegacións», o soneto «Ecos (II)» que dialoga con algunhas lecturas de poetas mulleres e que reproduzo deseguida.

O adeus ao tamén navegar na vida de Xohana Torres vai estar sempre acompañado da constante presenza da evocación e da (re)lectura da súa magnífica obra.

Que a terra che sexa leve, Xohana!

CADERNO IV

NAVEGACIÓNS

ECOS (II)

Ana Istarú trouxeches, despois de Iris Zavala,
en flores de palabras, en flores de papel,
que rebentaron antes de acougaren no andel,
debuxando violetas nas paredes da sala.

E María Mariño, dinamitando a fala,
baixou dos taboleiros e abrazou o ronsel
dos versos novos, frescos coma irto caravel
ou delicado encaixe que se garda na tala.

Cos ecos do balbordo descendeu Rosalía
canda Xohana Torres no seu tempo de ría,
e logo Itxaro Borda, Marta Pesarrodona

e outras escritoras, con tal algarabía
que ocuparon os versos da miña poesía
ornando a súa tona de inmerecida sona.

Comentarios desactivados en Adeus ao tamén navegar na vida da poeta Xohana Torres

Set 08 2017

Artigo en QPC (XXXIV): «A romaxe da Barca desde a emigración bonaerense»


(Peregrinaxe de Cee pola Romaría da Barca. Muxía, 1929. Fotografía de Ramón Caamaño)

Veño de publicar unha nova colaboración en QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para rememorar no texto intitulado «A romaxe da Barca desde a emigración bonaerense», na ollada do poeta muxián Xervasio Paz Lestón. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

A romaxe da Barca desde a emigración bonaerense

O poeta Xervasio Paz Lestón naceu o 23 de outubro de 1898 en Serantes, parroquia de San Xulián de Moraime (Muxía). Seus pais, Benito Paz Pérez e Rosa Lestón Quintáns, tiveron nove fillos, dos cales tres morren a pouco de naceren. Formaban unha familia labrega relativamente próspera, xa que neses anos posuían un casal de pedra, con tres cabaceiras e bastante terra de labor, segundo datos achegados polo fillo do poeta Juan Gervasio Paz, confirmados no poema autobiográfico «Pequena Historia». Daquela a presión tributaria foral era aínda a causa principal pola que emigraban os labregos, mesmo cando se trataba de familias en certa maneira pudentes. De feito, sabemos que seu pai, Benito Paz, viaxara á Arxentina antes da fin do século e tal vez en máis dunha ocasión.

Anos máis tarde, Xervasio Paz Lestón desembarca en Bos Aires con tan só 12 anos, pois alí chegou o 1º de xaneiro de 1911. De inmediato foi vivir e traballar nun almacén e despacho de bebidas que rexentaban seu pai e algúns dos seus irmáns. Na década de 1920 a 1930 o negocio prosperou e isto permitiulle regresar a Galiza entre xullo de 1925 e marzo de 1926. Esta estadía tiña como obxectivo visitar os seus proxenitores, pois o pai xa retornara, na casa familiar de Serantes. Foi a única vez que o poeta regresou, falecendo en Bos Aires o día que facía 79 anos, o 23 de outubro de 1977.

Malia o pouco tempo que pasou en Galiza, nos seus case 250 poemas hai sete composicións nas que o poeta lle canta á Virxe da Barca, coma se fose un romeiro máis. Son os poemas «Nosa Señora da Barca», publicado en 1930, «Sábado da Barca» (1945), «Domingo da Barca» (1948), «¡Qué festa a da Barca!» (1949), outro «Nosa Señora da Barca» (1956), e dous máis tamén cos títulos «Sábado da Barca» e «Domingo da Barca» que figuran nos mecanoscritos sen data de publicación. Todos amosan a devoción mariana enraizada na tradición popular. De feito, canta esta relixiosidade, intimamente unida á tradición, como parte fundamental do folclore popular. Ora ben, sempre aproveita os textos para evidenciar o seu agnosticismo. Así, no poema «Nosa Señora da Barca» (1930) fai unha fermosa e detallada descrición dos romeiros que acoden á ermida e dos santos fervores e as ansias místicas que os moven, para logo lembrar a aqueloutros que chegan ás romaxes de maneira pagá:

Cubertos de polvo dos vellos camiños / arriban a ermida da Virxen da Barca / devotos que veñen cumprindo promesas / que, acaso, fixeron en horas amargas.(…) / Y ao par dos romeiros que traen acesas / no fondo do peito as místecas lampras, / arriban aqueles que van ás romaxes / buscando o rebumbio das festas paganas.

Curiosamente, será no poema «No corpiño», publicado en 1949, pero datado polo autor en 1925, onde se pode observar mellor a reafirmación no desexo humanista de se reencontrar co santuario chantado nas pedras da brava costa e tamén como se afasta dos que acoden para atoparen consolo, movidos pola devoción:

¡Catorce anos lonxe da terra adourada, / da terra que un día, de neno, deixara, / grabáronme a fogo no cerne da i-alma / o ardente deseo de verme na Barca! / (…) Ao estar cabo de ela, con fogo na ialma, / pensei n-esas xentes iñaras ou sabias / pra quenes lle foron consolo i espranza / a vista i o tacto das pedras sagradas.

Sobre o tema da paganía volve insistir novamente en «Sábado da Barca» (1945), outro magnífico texto etnográfico que se abre coa reprodución dunha copla popular e que logo describe as condicións nas que se fai a romaxe nos primeiros anos da posguerra:

Hoxe non locen as roupas / dos tempos de Rosalía (…) / e quizás tampouco traen / as mesmas arelas místicas: / (…) Tampouco veñen a pé, / camiña que te camiña, (…)

A crítica antifranquista que xa se intúe no anterior poema vaise facer moito máis evidente en «Domingo da Barca» (1948), que relata a romaxe dese ano. Aquí, a voz poética aínda incide na dualidade existente entre as persoas que celebran a festa relixiosa e a profana, só que agora tamén aparece outra idea cimeira que ten a súa cerna na situación de sometemento na que se atopa a Terra baixo a dictadura de Franco:

Doce de setembro corenta oito, / domingo da Barca. / Pras xentes que creen, festa relixiosa; / pras outras, profana. / Pero para todos, creintes i ateos, / festa renomada, / festa lexendaria. (…) Hai pranto nos ollos; / hai fame nas caras. /¡Agochan os peitos sanguentes rencores / i hai odio nas almas!

Moito máis incisivo aínda é no outro texto máis curto que tamén se titula «Domingo da Barca» e que remata:

Esquécese a fame / i a vil tiranía, / somente se pensa / na gran romeiría. / ¡Ai! cómo quixera / chegar a Muxía / un día da Barca… / ¡sin a tiranía!

Velaquí, en resumo, a visión sobre a romaxe da Barca nun dos nosos poetas que máis textos lle dedicou. Unha ollada, a de Paz Lestón, dunha persoa agnóstica que quedou fascinado pola intensidade do movemento humano xerado arredor da pedra abalatoria e do santuario.

Comentarios desactivados en Artigo en QPC (XXXIV): «A romaxe da Barca desde a emigración bonaerense»

Set 05 2017

Poemas (XCII): «Paradoxes and Oxymorons», de John Ashbery


Antonte 3 de setembro, con noventa anos feitos, finou outro poeta que como lector estimo moito, o norteamericano, neoiorquino, John Ashbery (Rochester, New York, 1927 – Hudson, New York, 2017), autor de máis de trinta libros de poemas e un dos sempiternos candidatos ao premio Nobel, que xa non vai ser.

O primeiro volume da súa autoría que hai na miña biblioteca persoal merqueino en xaneiro de 1999, pois iso constata o meu particular ex-libris. Trátase de Galeones de Abril (Colección Visor de Poesía, 1994), traducido ao español por Esteban Pujals Gesalí. Non se trata dunha edición bilingüe.  O título orixinal April Galleons publicouno John Ashbery en 1984 de facermos caso dos créditos, mais debe ser unha gralla porque as máis das veces na rede aparece datado tres anos despois.

Na nosa lingua, que eu saiba, están traducidos versos do seu poemario A Wave (1983), en versión galega de Xaquín Vélez e Manuel Outeiriño na revista A Trabe de Ouro, 13 (1993). E en 2007 o poeta Alfredo Ferreiro, na súa bitácora O levantador de minas, publicou o poema «Teléfono avariado» nunha anotación intitulada «No día mundial da poesía, un poema de John Ashbery» e que pode ler nesta ligazón.

Porén, escollo para honrar a súa memoria un dos poemas que figuran nunha breve e moi boa antoloxía de poemas de John Ashbery traducidos ao portugués por Arlindo Correia. Entre eles está este texto intitulado «Paradoxes and Oxymorons».

Paradoxes and Oxymorons

This poem is concerned with language on a very plain level.
Look at it talking to you. You look out a window
Or pretend to fidget. You have it but you don’t have it.
You miss it, it misses you. You miss each other.

This poem is sad because it wants to be yours, and cannot.
What’s a plain level? It is that and other things,
Bringing a system of them into play. Play?
Well, actually, yes, but I consider play to be

A deeper outside thing, a dreamed role-pattern,
As in the division of grace these long August days
Without proof. Open-ended. And before you know
It gets lost in the steam and chatter of typewriters.

It has been played once more. I think you exist only
To tease me into doing it, on your level, and then you aren’t there.
Or have adopted a different attitude. And the poem
Has set me softely down beside you. The poem is you.

PARADOXOS E OXIMOROS

Este poema ocupa-se da linguagem a um nível muito simples.
Olha como fala contigo! Tu olhas pela janela
Ou finges estar nervoso. Já o tens, mas não o tens.
Passas-lhe ao lado, passa-te ao lado. Passam ao lado um do outro.

O poema está triste porque quer ser teu e não consegue.
O que é um nível simples? E isso e outras coisas,
Que ele põe em jogo formando ora sistema. Jogo?
Bom, no fundo é isso, mas jogo para mim é

Uma coisa exterior mais funda, papéis assumidos em sonhos,
Como na distribuição das graças nestes longos dias de Agosto
Sem prova. Em aberto. E antes que o conheças
Ele perde-se nos vapores e no matraquear das máquinas de escrever.

O jogo foi jogado uma vez mais. Penso que sé existes
Para me desafiar a fazê-lo, ao teu nível, e depois não estás lá,
Ou assumiste outra atitude. E o poema
Deitou-me suavemente a teu lado. O poema és tu.

Comentarios desactivados en Poemas (XCII): «Paradoxes and Oxymorons», de John Ashbery