Archive for Novembro, 2014

Nov 21 2014

O soño galego de Julio Cortázar, de Francisco Fernández Naval

unnamed
(Premer na imaxe para agrandar o tamaño)

Poucos días despois de ver a luz este volume morría o 8 de novembro en París a editora, escritora e tradutora galega Aurora Bernárdez, quen foi a primeira muller de Julio Cortázar e quen tamén o acompañou nos seus últimos días en 2004, e un dos testemuños fundamentais para Francisco Fernández Naval na elaboración destas páxinas. Se o libro nacía coa explícita vontade de homenaxe ao escritor arxentino no ano do seu centenario, agora tamén vai servir para honrar a memoria de Aurora. De feito, mesmo a fotografía da portada (Cortázar no Cruceiro da Ramallosa en agosto do 1957) e unha ducia de imaxes recollidas en apéndice pertencen ao seu arquivo fotográfico, que por desexo da autora fai parte desde 2006 do patrimonio que atesoura o CGAI (Centro Galego das Artes da Imaxe) baixo o rótulo «Fondo de Aurora Bernárdez», nunha xenerosa contribución de incalculable valor para o estudo cortazariano e para a literatura universal.

No preámbulo, intitulado «Herborizar ou arborizar», Fernández Naval explica que estamos perante un volume que revisa e agranda con novas achegas eruditas, con novos datos de investigación e con materiais novidosos de escritoras e escritores nosos aquel libro da súa autoría, tamén publicado pola mesma Ediciones Linteo en 2006 co título Respirar polo idioma: Os galegos e Julio Cortázar e a súa posterior edición castelá en Corregidor de Buenos Aires (2007). Así sabemos, que esta última, máis completa, é a cerna á que se lle engade unha terceira parte «Arborizar», de homenaxe, con seis capítulos que reflicten a presenza de Cortázar na cultura galega contemporánea.

Nestas páxinas é onde aparece reflectida a miña contribución ao inquérito que me enviara Chisco Fernández Naval. Velaquí:

Miro Villar (1965) iniciouse na lectura dos autores do denominado “boom” latinoamericano, a través do libro de relatos Ojos de perro azul, de Gabriel García Márquez, e así, indo dun libro e dun autor a outros, axiña chegou a Julio Cortázar, con dezaseis ou dezasete anos. Dende entón, sempre mantivo con el un vínculo de interese e de complicidade. Coincidiu ese período de iniciación, coa revolución sandinista, que espertaba en Miro o entusiasmo que as causas xustas causan na mocidade, polo que se empapou daquel Nicaragua, tan violentamente dulce, que Cortázar dedicou ao pobo nicaraguano e que Miro segue considerando un libro marabilloso, por máis que a crítica o considere marxinal na obra do autor arxentino.

A primeira lectura de Rayuela, nun volume da colección “Literatura contemporánea” de Seix Barral, libros de baixo prezo e cuberta na que só mudaban o título e o nome do autor en letras douradas, produciulle un gran desconcerto, necesitando do transcorrer dos anos para enfrontar unha segunda lectura da que xa gozou plenamente.

Malia esa primeira impresión, a novela foi a ponte da que se valeu para descubrir o universo dos seus relatos, literatura moito máis acaída para el e que axiña devorou. Lembra daqueles días Bestiario, que moito o fascinou, Final del juego, Todos los fuegos el fuego ou, como non, Historias de cronopios y de famas. Sen dubidar, Miro asinaría relatos como “Casa tomada”, “Cefalea”, “Circe” “Bestiario” ou “Axolotl”. Porén, non pode esquecer que Cortázar foi o tradutor da edición española de Memorias de Adriano, de Marguerite Yourcenar.

Sendo Miro poeta, foi lector voraz da súa poesía, moi infravalorada, pero que para el resultou de moito interese. Miro, autor de sonetos, atopou un territorio común na capacidade natural de Cortázar para este tipo de composición e con el avanzou na escrita do seu primeiro libro de poemas Ausencias pretéritas, publicado en 1992, con limiar doutro gran sonetista galego, Darío Xohán Cabana, no que hai versos que eu moito teño recitado, en público e en privado, porque describen poeticamente e axudan a interpretar paisaxes amadas, dende Fisterra ou o Xallas, ata Ourense. Cando escribo este texto, o soneto que se inicia co verso: Foi nas illas Lobeiras co mar por testemuña, esta a piques de aparecer nun disco, feito canción por Nacho Mora.

Hai un poema de Cortázar que produce en Miro unha emoción particular, algo semellante ao biscoito de Prouts, é o titulado “Buenas noches, che bandoneón”, quen empeza: Qué bueno verte bien/ y en tan buenas manos. A razón para a nostalxia está en que o bisavó de Miro, emigrado á Arxentina, trouxo de volta un bandoneón que podreceu na casa por culpa da traza, sen que ninguén se preocupase por el. Hoxe, tanto Miro coma Rafa, seu irmán e tamén poeta, senten mágoa por non ter, daquela, idade para tomar a decisión de o conservar.

Lembra Miro que nun dos cursos de doutoramento na Universidade, impartido por Luís Martul Tobío, un dos autores a estudar era Julio Cortázar. Engade que un dos libros máis singulares, por inclasificable, raro e especial, de Julio é La vuelta al día en ochenta mundos e, recomenda sen dúbida a lectura recente das Clases de literatura en Berkeley.

O día 12 de febreiro de 2014, no trinta cabodano do pasamento de Cortázar, Miro escribiu na súa bitácora Crebas, unha entrada na que daba conta do xeito no que se achegou á súa literatura e de cal foi, dende entón, a súa relación con el; máis ou menos o que vimos de contar aquí. Engade un poema que forma parte do seu libro As crebas, titulado “Metamorfose”, que vai precedido dunha cita de Ana Luísa Amaral, e do que aquí reproducimos o texto íntegro de Miro:

CRUZAR hoxe os ollares: unha tarefa curta, mais de todo imposible porque os teus iris baixan con présa as escaleiras, abandonan a escena, atrás queda o proscenio, atrás tamén o público e no medio da rúa blasfemas contra o vento, nada hai de bohemio, nin nada de impostura na explosión, no Big Bang que orixina o silencio.

Unha metamorfose convértete en anfibio, notas o sangue frío, a pel un tecido áspero que segrega veleno, respiras polas branquias e queres afondar na charca nauseabunda.

Recorda “Axolotl”, o conto de Cortázar, metáfora sublime do fascinio na ollada.

Pódese ser anfibio, non é literatura.

Comentarios desactivados en O soño galego de Julio Cortázar, de Francisco Fernández Naval

Nov 19 2014

Achega ao Libro do Mal Amor. Haikus contra a Violencia de Xénero

Published by under Arte,Manifestos,Poesía

HaikuViolencia
(Premer na imaxe para agrandar o tamaño)

A profesora Gracia Santorum, creadora do imprescindible blogue Trafegando ronseis (do que tanto aprendemos) é tamén un inesgotable manancial de ideas. A última, na que se involucra tamén o seu alumnado, é a creación dun proxecto artístico e literario denominado Libro do Mal Amor. Haikus contra a Violencia de Xénero.

Na súa bitácora e tamén no blogue da biblioteca escolar do IES Laxeiro xa se poden atopar as dúas primeiras entregas aquí e acolá. Na primeira figuran textos de Chus Pato, Antonio García Teijeiro, María Canosa, Lucía Aldao e Carlos Negro, con haikus ilustrados por Mar García e Aránzazu Diñeiro. E na segunda entrega, testos de Ana Mª Fernández, Juan Carlos Martín Ramos, Concha Blanco e eu propio, tamén sobre imaxes mesmas ilustradoras. O proxecto aínda está en obras.

E velaquí o meu haiku, que figura na imaxe.

HAI-DOR

Golpes de gorxa

as palabras que feren:

morte de Amor.

Comentarios desactivados en Achega ao Libro do Mal Amor. Haikus contra a Violencia de Xénero

Nov 11 2014

Recensión da estrea poética do narrador Bieito Iglesias, A última música das cousas, en Grial 202

Published by under Poesía,Recensións

Grial202

No último número, 202 (abril, maio, xuño do 2014) de Grial, Revista Galega de Cultura, que xa anda polas librarías e que tamén se pode adquirir en edición dixital desde a propia páxina da Editorial Galaxia, asino unha recensión sobre a estrea poética do narrador Bieito Iglesias, intitulada A última música das cousas (Centro PEN Galicia, 2014). Velaquí o texto:

Estrea poética de altura

A última música das cousas

Bieito Iglesias

Santiago de Compostela: Centro PEN Galicia, 2014, 70 páxinas

O Centro PEN Galicia abre unha nova colección «Currupa Literaria» que na lapela da súa primeira entrega xa se anuncia como «un sendeiro compartido, un paso libre de ida e volta por onde transitan historias en verso e prosa, contadas e escritas coas mellores palabras». E a entidade que preside o poeta Luís González Tosar escolleu para a súa presentación unha obra singular asinada por Bieito Iglesias, un membro do seu equipo directivo admirado pola súa excelente prosa (narrativa e de artigos ou crónicas xornalísticas) de quen pouco se coñecía o seu oficio poético que agora se revela neste volume intitulado A última música das cousas, en coidada maquetación de Xabier Castro Martínez nunha caixa de páxina pouco habitual e ben agradecida para a lectura.

Afeitos ás brincadeiras da retranca na súa obra, talvez sexa outra que o volume se conforme con 33 poemas, número de moitas interpretacións cabalísticas e moi venerado pola masonaría. A ironía tamén paira sobre os versos, ás veces abondo explícita, e arrequenta as temáticas das viaxes literarias, da memoria (nomeadamente da infancia e da mocidade) e, de facermos unha lectura confesional, a voz poética íspese no sentimento amoroso. Unha retranca que acada o seu cumio nas fotografías ciscadas polo texto, nas que as notas a rodapé provocan o sorriso ou case a gargallada, así nunha delas que o retrata na súa infancia de poliomelite sinala «Un poeta de catro anos fai xixí contra un chevrolet de magneto e manivela» e noutra tirada en Moscú ri da súa propia imaxe de muletas «Galeote remando na Praza Vermella».

Humor de altura, ironía que mesmo achamos nos temas máis trascendentes, quer se fala do sentimento amoroso, así en «Verbum caro» o derradeiro verso Corazón, o amor é isto: / casar o apetito do león e da xaula; quer se os poemas recúan á infancia ou á mocidade, así en «Fumamos a península» que remata Habia piroliñas como carrachas saciadas, ou quer na descrición de Moscova olla aos transeúntes desde as alturas Gagarin ou acédase un sorriso na boca ofendida / que Frankestein coserá á momia de Lenin.

A pulsión meorialística enche todo o libro, porén a infancia de Coles e a mocidade da Chabasqueira ourensá cobran protagonismo hexemónico en «A hora do morcego», «Memoria / ganzallos» (Eu estaba alí, nas meninas cordiais de meu pai…), «Romance histórico», no que compara a aldea co senado romano, «A noite dantes», «Fumamos a península» ou «Partículas invariables» onde lembra os tempos do boxeador Cassius Clay e dos autos Hispano Suíza (que tamén poetizou Vicente Araguas). E tampouco é alleo ás alusións ao franquismo, velaí «Heroi ecuestre», inspirado nunha páxina da Enciclopedia Álvarez.

No libro sobrancea o culturalismo, moi próximo de varios poetas da chamada Xeración dos Oitenta, con continuas referencias, nunca traídas ao chou, á arte, á música, á metaliteratura ou ás viaxes, nunca olladas con cámara de turista senón con reflexión crítica («Anónimo veneciano», «Metempsicose» na Habana, «París, mon amour», «Moscovo lilas serodias», «O reino da sorte», que decorre en Tracia, ou «Metáfora e éxtase», en Flandrés, mais tamén Istambul e outros territorios e outras xentes). Unha maneira de poetizar que non se afasta do seu propio xeito de narrar, poñamos por caso nos relatos de Amor e música lixeira (2002). Velaí máis unha vez a súa querencia por Aznavour, Brel, os Beatles, Sandie Shaw e tamén o mambo de Pérez Prado, os pasodobres e outras músicas de baile que fan parte da memoria colectiva.

Outros poemas farían as delicias de calquera historiador da arte, da que Bieito Iglesias por formación é bo coñecedor, por exemplo as virxes de Bellini en «Anónimo veneciano» ou o renacemento no significativo «Ekphrasis (La Tempesta)», mais tamén a arte galega de Fernández Mazas, a compartiren espazo lírico coas artes decorativas burguesas, as lúas de Maxim’s, os ourives de Vèndome ou os cinseiros de Campari. E non escasea outra grande paixón do autor, o cinema, personificado en actrices como Alida Valli ou Marilyn, da que conta episodios inauditos acontecidos na rodaxe do filme Río sen retorno.

Na metaliteratura é de salientar o diálogo cos clásicos Montaigne, Maupassant, Schlegel, Verne, Puxquin, Tolstoi, Jabès, Rimbaud, Joyce, Ezra Pound, Pavese, Edmund Wilson, entre outros, aínda que Chesterton e Emiliy Dickinson son convocados en varias ocasións (no poema «Volátiles de Emily» arremete contra os malos tradutores da súa poesía) e que acadan o seu cumio intertextual en «Paráfrase», que rende preitesía a Nabokov. Tampouco faltan autores contemporáneos como Amin Maalouf ou mitos como Casanova ou a «Aperta de Brunilda», un dos escasos poemas que Bieito Iglesias publicara con anterioridade. Porén, o máis chamativo son os xogos intertextuais de «A noite dantes» co célebre poema de Foulas de Manuel Antonio que principia Eu son / I am / Ego sum / Je suis e de «Aberración da luz» onde parafrasea os versos do rianxeiro o meu nome acenderá unha estrla nova / en cada constelación.

Do punto de vista formal, o autor manexa varios paos, desde o poema en prosa inicial «Anónimo veneciano» (que semella procurar un diálogo co relato da súa autoría «Un baile de máscaras») até as estruturas paralelísticas e repeticións de poemas como «A hora do morcego» ou «Xaneira», ou as tentativas de versículo coas que glosa a vida e a morte na Amazonia de Xoán de Nóvoa, navegante de liñaxe ourensá ao servizo da coroa de Portugal.

Como se di na lapela, Bieito Iglesias «nunca ata agora practicou o intrusismo poético» e ao dobrar a derradeira páxina calquera podería preguntar a razón de non o transitar con anterioridade, pois oficio poético haino e de altura, malia a narratividade dos versos. Velaquí unha gozosa descuberta.

Miro Villar

A_última_música_das_cousas_Bieito_Iglesias

Comentarios desactivados en Recensión da estrea poética do narrador Bieito Iglesias, A última música das cousas, en Grial 202

Nov 10 2014

O naufraxio do HMS Serpent na novela Cadeas de Xabier López

Published by under Historia,Narrativa,Poesía

Cadeas1Cadeas2

(Premer nas imaxes para agrandar o tamaño)

Contra as dez e media da noite do 10 de novembro de 1890, fai agora 124 anos, produciuse o naufraxio do buque acoirazado HMS Serpent na costa brava (como dicía o poeta muxián Gonzalo López Abente) de Camariñas e aló onde se ergue o denominado Cemiterio dos Ingleses, lugar no que foi soterrada a tripulación por seren protestantes, vaise realizar coma nestes últimos anos unha homenaxe cívica.

Nesta anotación na bitácora, en novembro do 2011, xa demos conta de que o poeta Antón Zapata García (Laxe, 1886 – Bos Aires, 1953), foi autor dunha magnífica elexía intitulada Responso galego ô “Serpent”, que foi publicada por vez primeira no xornal Galicia, da Federación de Sociedades Gallegas, nº 433, Bos Aires, 15 de setembro de 1935.

O texto poético aparece debaixo dunha fotografía co seguinte pé: «Antigo e novo CIMITERIO DOS INGRESES no lugar da Costa Brava chamado “Boi de Camariñas”. No fondo, â dereita, óllase a praia chamada c-ô agoirento nome de “AREA 13”. No mentado cimiterio fican enterrados 400 e pico de gardas-mariños e mariñeiros do Barco-Escola “Serpent”, da armada ingresa, afogados todos n-unha terríbel nuite d-inverno. Alí ficóu a fror e gala dos futuros lobos de mar. Triste destiño dos humáns e da soberba dos grandes…».

O poeta de Laxe non precisa ben a cifra das vítimas que foron 172, pois só se salvaron tres dos 175 tripulantes da embarcación. Na primeira parte do longo poema lembra o naufraxio e o feito de que unha escuadra de guerra inglesa saudaba desde o mar con vinte e un canonazos para lembrar as súas mortes sempre no día de Defuntos, na segunda critica o feito de que xa non aparece nunca nesa altura unha escuadra inglesa para realizar esa lembranza, e remata sinalando que foron acollidos polos galegos no Cemiterio dos Ingleses. A totalidade do poema figura reproducida na anotación devandita.

De maneira moito máis recente, o narrador Xabier López López (Bergondo, 1974), faise eco do naufraxio do HMS Serpent na súa novela Cadeas, que foi premio Xerais na penúltima edición (2013) e que logo de ser publicada tamén obtivo moitos recoñecementos a maiores da crítica e de lectoras e lectores, como o premio Fervenzas Literarias ao mellor Libro de Narrativa de Adultos. De feito, quen isto asina, non dubida en salientar que foi a mellor novela galega que lin o pasado ano, sen desmerecemento doutras que tamén me encheron o padal de bo gusto literario. Cadeas é o que adoita denominarse como unha novela de novelas, pois son varias as historias que se cruzan e varias as voces narrativas. Entre todas esas historias tamén aparece o naufraxio do HMS Serpent.

Xabier López facilitounos uns fragmentos da súa novela referidos a este episodio, que moito lle agradecemos e que reproducimos deseguida:

De socato foi coma se o seu anfitrión lembrase algo. Sorriu, estricando coa mesma ese bigote tan pasado de moda (a culpa tíñaa un deses prognatismos que a xente intenta disimular como sexa) e marchou cara ao interior do restaurante limpando as mans na camisola. Cando volveu, de alí a tres ou catro minutos, agarraba un deses sobres acolchados cheo de papeis. Polo seu aspecto, manchas de graxa incluídas, debía levar bastante tempo alá onde estivese (un caixón?, acaso compartindo andel coas cebolas e o queixo parmesano?). Recortes de xornal. Ben, non tal. Pódese dicir que ninguén tomara a molestia de usar a tesoira.

-Viu isto, escritor? A muller parou por aquí antes de marchar de volta ao seu país. En canto souben dela, quero dicir, en canto souben que non se trataba dunha turista coma as demais, axiña me dixen que aí había material para vostede…

Lembraba o asunto. Tamén el lía os xornais de cando en cando. Tratábase dunha noticia relacionada cunha sesaxenaria chamada Allison Atkinson, condutora dun bus escolar alá en Cornualles, e, máis en concreto, da crónica do seu periplo na busca do lugar onde estaba soterrado o seu tío avó, un tal Stanley C. Halford, fogueiro no célebre buque HMS Serpent. A reportaxe viña acompañada dunha fotografía da riseira muller mirando o mar –co rostro iluminado polo sol, unha bufanda arredor do pescozo e o branquísimo cabelo despeiteado polo vento- e mais a reprodución dunha vella fotografía amarela que a súa nai gardaba nun caixón da casa e que lle puxera na pista dese cemiterio, nas súas propias palabras, encravado nun lugar “rochoso, ventoso e gris”. Con máis ou menos literatura, todos os xornais daqueles días (do 8 ao 11 de maio de 2011) coincidían en glosar a viaxe da muller (o transbordador de Plymouth deixáraa en Santander e dende alí amañárase para ir collendo autobuses), as 172 vítimas do terrible naufraxio (acontecido o 10 de novembro de 1890) e súa intención de deixar unhas flores en honra do seu parente entre as lápidas do Cemiterio dos Ingleses agora que sabía que era alí onde descansaba polos séculos dos séculos.

-Sabe que, escritor? Malia estarmos coma quen di a unha carreira de can de alí, na vida se me ocorreu pór un pé nese lugar. Porque tampouco é que chame moito a atención, non si? Se vai e me di que é unha desas vellas baterías militares que aínda se contan por ducias na costa…
Deulle a razón. O cemiterio –o burial place da vella fotografía- podía ser de todo menos un cemiterio. De feito, dende a estrada, a pé dos toxos, podería pasar por un pequeno castro romanizado –e debidamente cementado- ou, de empeñármonos en ver naqueles muros baixos unha necrópole, un deses pequenos cemiterios construídos ad hoc durante a guerra civil para dar terra aos mortos das tropas mouras. (Falar da súa semellanza cuns baños públicos parecería xa fóra de todo lugar).

-O do Serpent non foi o único naufraxio –ocorréuselle dicir, mentres volvía gardar as follas dos xornais no sobre-. Polo que eu sei, houbo ducias deles.

O Ramiro volveu encherlle a copa.

-Por algo lle chaman a Costa da Morte…

-Seguro que é por iso?

(páxs. 32-34)
——————————————–
Ca! Sempre que pensaba naquilo –o primeiro bico, qué expresión tan rematadamente parva- remataba por botar un par de minutos intentando lembrar o nome dese paisaxista inglés que pintou coma ninguén as noites de luar sobre mares, ríos e é de supoñer que lagos, lagoas e outras acumulacións máis ou menos extensas de auga. Tratábase de William Turner, estaba farto de sabelo, aínda que, en honra á verdade, e falando de todo un pouco, o lenzo da súa autoría que máis o impresionara era un que recollía un naufraxio, unha curiosa anticipación (trece, catorce, quince anos?) de A balsa da Medusa, de Gericàult, esa terrible pintura que, en certa maneira, volvera aparecer ao fondo da memoria co relato aquel sobre a descendente do fogueiro do HMS Serpent que lle fixera o Ramiro.

(páx. 152)
——————————————-
Non. Non estaba disposto a falar de nada diso. Non con aqueles dous. Nin de broma. Así foi que para abandonar aquel tema de conversa (na súa cabeza, camiño dunha ebriedade xa non tan sobria, un ameazante e perigoso tremedal) ocorréuselle preguntar por aquela muller da Cornualles (decidiu baixar un chanzo e non chamala “córnica”) da que lle falara o pirata de Ramiro, a que aparecera un bo día pola bisbarra preguntando polo Cemiterio dos Ingleses. Sabían de quen lles falaba? Chegaran a vela?

-Refírese vostede á señora Allison Atkinson?

Ben. Vaites. Non só chegaran a vela (Juan Pedro pareceu recrearse nos tópicos todos sobre a maneira de vestir dos nativos das illas británicas), senón que tiveran ocasión de tomar un te con ela nunha cafetaría da vila. “Cousas do meu consorte”, apuntou Almudena, sinalándoo coa súa copa case intacta. “A boa da señora pasou polo PAC a tarde da súa garda, segundo parece por culpa dunha escordaura de nocello que se fixo saltando por aí polas rochas, e este, como cada vez que atende un estranxeiro, non se molestou en quitarse mérito ningún. Que en urxencias deban atender a todo o mundo non é impedimento para que o afaguen a un todo o que sexa posible”.

Un té, xaora, e a falta de pastas, unha desas galletas envasadas nun saquiño de plástico coas que o dono da cafetería acompañaba os cafés e os cacaos dos almorzos, cinco céntimos máis caros ca nos bares e cafeterías do arredor. Falaran, como non, do seu parente (parecía imposible sentar con ela e non sacar ese tema), o infortunado fogueiro chamado Stanley C. Halford, e tras escoitar dos seus labios unha versión do accidente do HMS Serpent que non distaba demasiado da que máis ou menos daban por boa todos os que algunha vez escoitaran falar do buque, deixáronse sorprender pola predición dun bo ano para o turismo de naufraxios. Nuns meses ían cumprirse cen anos do afundimento do Titanic e dado que non todo o mundo podía permitirse un cruceiro polo Atlántico, os lugares que soubesen tirar proveito do seu pasado náufrago…

-Sabía vostede, por certo, que no Titanic viaxaba tamén un orixinal de Jospeh Conrad? Cando menos é o que se di. Os seus editores agardábano ansiosos en América.

(páxs. 200-201)

Comentarios desactivados en O naufraxio do HMS Serpent na novela Cadeas de Xabier López