Archive for Xaneiro, 2012

Xan 30 2012

“Presencia dos Seis poemas galegos de García Lorca na poesía galega”, de Xesús Alonso Montero

Máis unha vez damos conta dun traballo recuperado no portal poesiagalega.org que hai uns días fixo o seu primeiro ano de actividade pública como repositorio poético na rede, dirixido polo poeta e profesor Arturo Casas, e arroupado polo seu equipo do GAAP (Grupo Alea de Análise Poética). Desta volta facemos referencia a un estudo do profesor Xesús Alonso Montero que leva este encabezamento “Presencia dos Seis poemas galegos de García Lorca na poesía galega”, publicado no Anuario de Estudios Literarios Galegos: 1997 (Vigo, 1998: pp. 115-129) que editaba Galaxia. No repositorio poesiagalega.org redactaron esta entrada:
«O artigo realiza un percorrido histórico pola pegada que deixaron os Seis poemas galegos de Lorca na poesía galega, prestando especial atención ás voces alófonas. Ao tempo, detéctase a orixe dalgúns motivos temáticos e simbólicos presentes nos Seis poemas e retomados por algúns dos seus glosadores».
Esta era, pois, a cerna do estudo. Neste traballo o profesor Xesús Alonso Montero cita a pegada do poeta de Granada entre moitos poetas nun capítulo intitulado «Poemas que beben na fonte galega de García Lorca» e entre eles fai referencia á miña obra ao sinalar:
«Nun soneto inédito de Miro Villar, “Chove en Compostela” (1996), que é un soneto de amor, o segundo cuarteto constrúese con materiais e desde a lembranza de García Lorca:
Hoxe chove tamén en Compostela,
no corazón, na praza da Quintana,
non haberá unha tarde máis lorquiana
pra revivir o amor…»
En efecto, este soneto publicouse meses despois no meu libro Equinoccio de primavera (Esquío, 1998). Velaquí o texto completo:
CHOVE EN COMPOSTELA…

Perante a mudez sepulcral da cela,
que nos fala da vida máis arcana
e do amor como crenza sobrehumana,
entregamos os corpos con cautela.

Hoxe chove tamén en Compostela,
no corazón, na pedra da Quintana,
non haberá unha tarde máis lorquiana
pra revivir o amor, que se revela

espremendo o lagar que rememora
que tal día coma hoxe fun exordio
e ti proposición como arestora

a se precipitar na tarde adversa
coa túa tenue voz de clavicordio,
en chuvia de palabras, en conversa.

Non foi a única ocasión que Lorca apareceu nos meus versos, coma xa comentei nesta bitácora inspirou varios poemas, entre eles outro que foi reproducido na publicación da que reproduzo a portada no inicio.

2 responses so far

Xan 30 2012

Presentación do monográfico «Celso Emilio fai 100 anos»


(O cartel é obra do artista e poeta Baldo Ramos, autor da cuberta e das ilustracións do monográfico conmemorativo do centenario de CEF. Premer na imaxe para agrandar o tamaño)

Na noitiña do pasado xoves 26 de xaneiro estivemos máis unha vez na Libraría Couceiro para asistirmos á presentación do monográfico Celso Emilio fai 100 anos, que editou a asociación Arraianos que preside Aser Álvarez. Trátase dunha reedición acrecentada do número 6 da revista da propia asociación editado en agosto do ano 2006. A publicación xunta unha vintena de traballos de diversa índole que pescudan na biografía e na obra do poeta de Celanova. Entre eles, tanto na edición da revista en 2006 coma agora no monográfico figura un artigo da miña autoría intitulado «Celanova e o paraíso perdido da infancia» (páxinas 13 a 17). Esta contribución, que non citei ao falar aquí dos meus traballos sobre Celso Emilio, está baseada nun dos capítulos daquela guía Unha lectura de O soño sulagado [Vigo: Xerais, 1998. ISBN 84-8302-226-5], de cuxo malfado xa teño falado abondo nesta bitácora, xa que incluso non aparece en ningún dos diferentes catálogos de Xerais, a editora que me encomendara aquel estudo literario.
O acto de presentación de Celso Emilio fai 100 anos contou coas palabras do propio Aser Álavarez e do crítico Armando Requeixo e pechouse coa actuación poético musical do grupo Labregos do tempo dos sputniks, unha formación que colle o seu nome dun verso de Longa noite de pedra de Celso Emilio e que está composta por García MC, O Leo e Silverio Outeiro. Un CD do grupo tamén acompaña esta publicación que saudamos. E velaquí un video do seu labor na presentación realizada días antes en Celanova, pois a intervención que escoitamos na compostelá Libraría Couceiro foi moi semellante a esta.

Comentarios desactivados en Presentación do monográfico «Celso Emilio fai 100 anos»

Xan 30 2012

Recensión a Cartas de republicanos galegos condenados a morte (1936-1948), do profesor Xesús Alonso Montero



(Fotografía de Marcos Míguez, La Voz de Galicia)

A revista Festa da Palabra. Publicación Galega Feminista, que edita a FIGA, baixo a dirección da escritora María Xosé Queizán, vén de publicar o seu número 27 intitulado “As Nobel científicas”, cun amplo abano de artigos sobre ciencia e literatura cuxo índice pódese ler nesta ligazón.
Este número tamén inclúe nas páxinas 157-159 esta recensión da miña autoría:
Cartas de republicanos galegos condenados a morte (1936-1948)
Xesús Alonso Montero
Vigo: Xerais, col. Crónica . 2009 (1ª ed.), 2010 (2ª ed. corrixida e aumentada) / 560 páxinas

Na nosa literatura non adoita suceder que chegue á segunda edición un libro de ensaio, mais produciuse co volume Cartas de republicanos galegos condenados a morte (1936-1948) da autoría do profesor Xesús Alonso Montero. Non hai aínda estudos que fagan unha análise da recepción para entendermos o suceso dunha publicación, desta volta se callar terá a ver coa temática, pois nos últimos anos sobrancearon moitos libros referidos á Memoria Histórica (ou á Memoria Republicana como gusta de dicir sempre Alonso Montero para quen o primeiro termo ten moito de inapropiado e así o reitera máis unha vez nas páxinas da súa introdución). Ou talvez haxa algo de culpa do éxito nos premios xa que o volume, publicado por Xerais na súa colección “Crónica”, recibiu en 2009 o “Premio Ánxel Casal ao Libro de Non Ficción” da Asociación Galega de Editores (AGE) e en 2010 o “Premio de Ensaio” da Asociación de Escritores/as en Lingua Galega (AELG). Stricto sensu a obra non é un ensaio senón un epistolario anotado, e stricto sensu tampouco todos os documentos son cartas mais son textos escritos cara a uns destinatarios, de maneira persoal ou xeral.
Deste xeito, a 1ª edición xunta 120 textos (41 inéditos até o momento) que foron escritos por 57 persoas diferentes, condenadas a morte polas autoridades franquistas, e datados nos días ou incluso nas horas previas ao seu fusilamento, malia que nalgún caso o acusado non chegaría a ser executado ao chegarlle pouco antes a conmutación da pena capital. Na 2ª edición xúntanse 6 novas cartas (4 inéditas e 2 publicadas na mesma altura que saía este volume) escritas por outros 5 fusilados. Alén das cartas propiamente ditas, hai 9 testamentos ou derradeiras vontades (de Enrique Heraclio Botana, Xohán Xesús González, Agustín Pérez Rodríguez, Darío Álvarez Limeses, Rafael de Vega Barrera, dous de Manuel González Fresco, Cándido Sánchez Rodríguez e Eladio Rodríguez) e outra serie de textos con carácter testamentario como as 8 notas escritas ao pé ou ao reverso dunha fotografía ou dun retrato (velaí dous de Antonio Mojón Vázquez e cadanseu de Darío Álvarez Limeses, Modesto Pasín Noya, Manuel Fernández Sendón, Manuel Estévez Gómez, cuxo retrato no cárcere de Tui é a portada do libro, Manuel del Río Pampín e Andrés Nogareda). Alén diso tamén se compilan o texto dunha lápida deseñada por Alexandre Bóveda; dous testemuños orais “fiables” de palabras pronunciadas no fusilamento (por Enrique Heraclio Botana e Víctor Fraiz Villanueva); dúas cartas aos denunciantes, que son tremendas na súa redacción (de Arturo Briones Varela ao secretario do Concello de Frades e a outro veciño polos seus testemuños inculpatorios); outra inculpatoria ao crego confesor; unha con recoñecemento ao avogado defensor Manuel Casás Fernández, que había ser presidente da RAG; un diario; uns recordos da última hora; as impresións dun condenado a morte; a dedicatoria dun libro; unha acta de acusación ou un texto dramático na súa intensidade que foi escrito por César Rozas Bermúdez antes de se suicidar perante o acoso dos franquistas.
Ás veces o editor adxunta un texto complementario, útil para entendermos ou situarmos mellor a carta do condenado. Os documentos ofrécense por orde cronolóxica, precedidos dunha microficha que sinala lugar e data de nacemento do asinante; lugar e data da súa execución; profesión ou actividade laboral; partido político ou ideas políticas do fusilado. Os autores das cartas son todos homes, agás unha epístola de Josefa García Segret dirixida ao doutor Darío Álvarez Blázquez. Ambos os dous protagonizaron unha historia ben curiosa e digna de lembrar. Esta muller, condenada a morte en Tui, simulou estar preñada e coa axuda do doutor conseguiu a conmutación da pena, despois para que non se descubrise o engano e non culpasen ao doutor aínda argallou un aborto, xuntando panos e a súa mestruación e a doutra compañeira presa, sendo novamente o doutor Álvarez Blázquez quen certificou a morte do feto.
No tocante aos destinatarios a inmensa maioría son persoas do ámbito familiar, pois case medio cento van dirixidas á muller e aos fillos (Ramón Fernández Rico aos nove que tiña) ou a ambos a un tempo, seguidos dos pais en conxunto, da nai, dos irmáns ou as irmás, mais tamén de tías e tíos, curmáns e incluso os sogros, ou a de José Domínguez González á súa noiva Angelina Estévez. Malia seren moitas as que testemuñan o afecto, salientan as confesións de amor desta última e da primeira do volume, que dirixe ogobernador civil coruñés Francisco Pérez Carballo á súa muller Juana Capdevielle, que estaba preñada e cuxo corpo apareceu días despois nunha gabia de Rábade, asasinada pola Garda Civil, e cuxa traxectoria vén de ser novelada recentemente por Vicente Piñeiro González en Asasinos, asasinos, asasinos! (Toxosoutos). É evidente que todas estas cartas son as que achegan maior dose de emotividade e mesmo en varios casos ofrecen detalles precisos sobre como debe ser o soterramento, case sempre para desbotaren calquera cerimonia católica e para se afianzaren no seu ateísmo ou laicismo.
Tamén sobrancean aqueloutras que van dirixidas a amigos íntimos e aos compañeiros ou camaradas na loita política. No primeiro grupo é de salientar a que dirixe o deputado republicano corcubionés Pepe Miñones ao seu amigo Argimiro Guillén, de Cee, para que interceda na súa exculpación e na que aparecen os nomes dos seus inimigos políticos da burguesía ceense. No segundo grupo, que Alonso Montero sinala que están escritas para a Historia dunha maneira consciente, están a que Tomás López de la Torre dirixe a tres camaradas socialistas (Beade, Quintanilla e Santamaría); do galeguista Víctor Casas Rey a Manuel Gómez Román, secretario xeral do Partido Galeguista; de Ramón Fernández Rico aos seus “correlixionarios” da Unión Republicana; de Francisco Barreiro Barciela e outros ao Comité Central do PCE; de Segundo Vilaboy Fernández aos camaradas do Partido Comunista e de José Gómez Gayoso a un camarada cubano e de Antonio Seoane Sánchez e José Gómez Gayoso aos camaradas guerrilleiros da denominada “IV Agrupación Pasionaria”. Tanto a do galeguista Víctor Casas, que chama a unha viraxe esquerdista do seu partido, coma as dos militantes comunistas inclúen moitos parágrafos que inciden na reorganización da loita política contra o franquismo e as segundas falan moito do Partido (con maiúscula, que non é outro que o PCE). A importancia dos comunistas é obvia, pois a partir de 1942 todos os autores das cartas son militantes do Partido, agás unha que escribe José Antonio Fernández Vega, primeiro socialista e logo de Izquierda Republicana, que era gobernador civil de Málaga. Non era galego, senón asturiano, mais foi médico en Ponteareas durante moitos anos, de aí a súa inclusión neste volume.
Hai aínda outras dúas consideracións importantes sobre estes documentos. A primeira cuestión é o idioma, sexa cal sexa o nivel literario todos están escritos en castelán, mesmo as cartas dos galeguistas, agás todas tres que escribe Bóveda e unha das que escribe Víctor Casas, dirixida a Manuel Gómez Román, secretario xeral do Partido Galeguista, mentres que as familiares tamén as escribe en castelán. De todas as demais o profesor Alonso Montero explica na introdución a razón desta escolla lingüística e salienta os numerosos galeguismos que aparecen no castelán, nomeadamente no máis vulgar das persoas menos alfabetizadas. E a segunda cuestión ten a ver coa relixión, que enfronta aos que profesan a fe católica e mesmo perdoan aos seus verdugos e aqueloutros que reafirman o seu ateísmo militante mesmo ás portas da morte e reaxen iradamente contra os cregos que os visitan nas últimas horas mentres están “en capela”.
Compiladas durante décadas de investigación polo profesor Xesús Alonso Montero e dedicadas ao Castelao “que, nun ano tráxico, o de 1937, debuxou o terror e a dignidade de Galicia en dous álbumes inmortais: Galicia mártir e Atila en Galicia”, as 560 páxinas destas Cartas de republicanos galegos condenados a morte (1936-1948) representan un documento histórico de primeira orde e enchen un baleiro na nosa historiografía. De feito, o propio autor sinala a tradición europea de publicar estes epistolarios, con libros fundamentais na Francia que sufriu o nazismo ou na Italia que padeceu o fascismo. Alonso Montero fai especial fincapé na que denomina “admirable colectánea” Lettere di condanati a morte della Resistenza europea (1954, 1ª ed.) volume prologado por Thomas Mann e editado por Einaudi.
A Memoria Republicana, como adoita dicir o profesor, está de noraboa con esta publicación que rende tributo á familia dun amplo espectro político conformado por anarquistas, comunistas, galeguistas, socialistas e republicanos de esquerda que foron condenados a morte por defenderen a legalidade democrática da II República, moitos deles convencidos da súa inocencia: “Eles, que nada fixeran a partir do 20 de xullo de 1936 ou que se limitaran a defender incruentamente o goberno legal non comprenden por qué os condenan. Ignoraban, na súa boa fe, que os alados acababan de imponer una legalidade encamiñada a considerar delicto, ademais de certas acción, o pensamento… Só así podemos entender o asombro ou desconcerto dos autores dalgunhas das presentes cartas”.
E concordamos co editor na súa reivindicación de que algúns destes documentos figuren en exposición pública nalgún museo, como sucede noutros países de Europa, para aprendermos que a historia da pena de morte, da represión e da tortura (descrita dolorosamente nalgunhas destas cartas) nunca debería repetirse. Nunca máis.
MIRO VILLAR

One response so far

Xan 30 2012

Gonzalo López Abente en La Estafeta Literaria (Madrid)

GONZALO LÓPEZ ABENTE EN LA ESTAFETA LITERARIA (MADRID)

A revista madrileña La Estafeta Literaria no seu número dobre 324-325, do 14 e 28 de agosto de 1965, que coñecemos através do historiador Manuel Vilar Álvarez, publicou a súa terceira entrega do Mapa Literario de Galicia (ou Apunte para un Censo de Escritores del Noroeste peninsular). La Estafeta Literaria estaba considerada como a publicación cultural oficial do réxime franquista, de feito nacera en 1944 da man do coñecido censor Juan Aparicio, daquela director da Delegación Nacional de Prensa. O médico e escritor falanxista Luis Ponce de León dirixiuna entre 1962 e 1968, cando a revista dependía do Ministerio de Información y Turismo, de Manuel Fraga Iribarne, que figuraba como Editor nesa altura, o que podería explicar o interese da publicación por principiar por Galicia a súa serie de Mapas Literarios.
A autoría é colectiva, malia a sinatura corresponder ao director Luís Ponce de León, quen nesta derradeira entrega dá conta dos agradecementos para o seu inxente labor compilatorio: «Agradecemos su aportación a los amigos, corresponsales, colaboradores galaicos que han contribuído al monstruoso y temido Censo: Alfredo Cid Rumbao, Jesús Ferro Couselo, José Filgueira Valverde, Juan Miguel Moreiras, José Tuñas Bouzón, Benito Varela Jácome, citados por el honesto orden alfabético de apellidos, y callando otros que nos suministraron fichas aisladas o datos sueltos». Pois ben, na páxina 175 (continuaba a numeración anterior) publica a que debeu ser a primeira biografía de Gonzalo López Abente despois da súa morte acaída o 23 de xullo de 1963. Trátase dunha breve ficha, ao xeito enciclopédico, que nin sequera cita a totalidade da súa obra, mais que é ben interesante polo difusión externa que facía da literatura galega esta publicación madrileña e pola positiva valoración que fai do escritor muxián. Velaquí o texto completo:
«LÓPEZ ABENTE, GONZALO.- Uno de los poetas más importantes del siglo XX. Natural de Muxía (La Coruña), emparentado con Pondal. Después de Escumas da Riveira publica Alento de raza, canto viril de la tierra gallega, el valle, la montaña, la costa brava, el dolmen y los pinos. En 1924 publica D’Outono, colección de 60 sonetos de indudable perfección. El libro Nemancos (1929) significa un avance en su poesía, por su acento vigoroso, su belleza de imágenes, su selecta adjetivación. A través de sus versos descubrimos resonancias de la poesía pondaliana. López Abente es también novelista en O diputado por Veiramar y Vaosilveiro, y comediógrafo en María Rosa».
De por parte, La Estafeta Literaria só inclúe outros seis autores da Costa da Morte: Alfredo Brañas, Baldomero Cores, Labarta Pose, Teodoro Morgade, Eduardo Pondal e Antón Zapata García, todos eles agás Pondal con brevísimas fichas bibliográficas.

Este artigo foi publicado o venres 20 de xaneiro do 2012 na páxina L14 da edición Bergantiños-Soneira-Fisterra do xornal La Voz de Galicia

Na publicación do xornal, talvez por razóns de espazo, non figura ao completo este parágrafo:

A autoría é colectiva, malia a sinatura corresponder ao director Luís Ponce de León, quen nesta derradeira entrega dá conta dos agradecementos para o seu inxente labor compilatorio: «Agradecemos su aportación a los amigos, corresponsales, colaboradores galaicos que han contribuído al monstruoso y temido Censo: Alfredo Cid Rumbao, Jesús Ferro Couselo, José Filgueira Valverde, Juan Miguel Moreiras, José Tuñas Bouzón, Benito Varela Jácome, citados por el honesto orden alfabético de apellidos, y callando otros que nos suministraron fichas aisladas o datos sueltos».

Comentarios desactivados en Gonzalo López Abente en La Estafeta Literaria (Madrid)

Xan 26 2012

Recensión ao libro de poemas Momentum (Circungrafía) (1997), de Arturo Casas

Os nosos parabéns ao portal poesiagalega.org que onte fixo o seu primeiro ano de actividade pública como repositorio poético na rede, parabéns que se estenden ao director do proxecto, o poeta e profesor Arturo Casas, e tamén ao seu equipo do GAAP (Grupo Alea de Análise Poética), que traballou arreo para nos ofrecer o que xa é o corpus máis importante da nosa análise literaria verbo da creación poética. Na breve e modesta anotación sobre o seu inconmesurable labor que daban a coñecer os redactores da páxina dísenos: «Neste tempo elaboráronse un total de 1.645 fichas no xestor da base de datos, sumados arquivos de texto, son, vídeos e información (axenda e mais noticias). A cifra corresponde ao último cómputo que realizamos, con data 13 de xaneiro de 2012, e a distribución por sectores é a seguinte: contamos con 702 rexistros correspondentes a artigos, capítulos de libros, recensións e textos deste tipo; son 40 os libros ou revistas dixitalizados; 79 os vídeos dispostos ou ligados; 49 os arquivos de son ofrecidos; 283 as imaxes catalogadas e subidas ao repositorio; 97 as novas desenvolvidas; 395 os eventos dos que se informou nos últimos doce meses na axenda de poesiagalega.org. Case todas estas fichas están xa abertas, quedando pendentes de completar menos do 2% dos rexistros».

E precisamente tamén onte incorporaban ao seu arquivo outra recensión da miña produción crítica e que podemos ler nesta ligazón de poesiagalega.org. Desta volta o meu traballo leva este encabezamento «Arturo Casas. Momentum (Circungrafía)» e publicouse tamén no Anuario de Estudios Literarios Galegos: 1997 (Vigo: 1998, pp. 282-285) que editaba Galaxia. No repositorio poesiagalega.org redactaron esta entrada:

«Logo de avisar que a obra reseñada se anuncia como peche dun ciclo creativo, Miro Villar pasa a discutir as propostas de ubicación cronolóxica de Arturo Casas e defende a súa consideración como poeta dos 90. A seguir, e logo de recoñecer a complexidade da poesía de Casas, Villar valora Momentum como un punto de inflexión na súa traxectoria, no senso de que abre unha certa complicidade cos lectores. Para argumentar a súa proposta interpretativa, Villar comenta polo miúdo os aspectos estructurais (mesmo paratextuais), enunciativos, temáticos e estilísticos do poemario, para rematar cunha encarecida louvanza do conxunto e a formulación do desexo de que Momentum non sexa o derradeiro poemario que poidamos ler do seu autor».

E deseguida reproduzo novamente o meu texto completo:

Arturo Casas. Momentum (Circungrafía)

Santiago de Compostela: Sotelo Blanco

Miro Villar

Este Momentum (Circungrafía) é a última, e acaso derradeira, proposta poética que nos fai chegar Arturo Casas. E dicimos que esta puidera ser a derradeira porque no pórtico do libro figura un parágrafo explicativo que se inicia coa advertencia: “O autor cre saber que Momentum clausura un ciclo, talvez tamén un xeito de concibir a lírica e o propio exercicio persoal da escrita”. Atrás quedan Sombra de unidade (Colección Esquío, 1990) e Pedra de Nadir (Espiral Maior, 1995), que pechan ¿definitivamente? unha traxectoria lírica que nós, desde a distancia, dexergamos “incómoda” para a recepción, quer da crítica, quer dos lectores, e para o poeta. De quitado desta, que a nós non nos corresponde desvelar e que se pode intuír nas súas propias palabras, anteriormente citadas, tentaremos iluminar algo con respecto ás primeiras.

A “incomodidade” para a crítica reside nas vacilacións á hora de inserir a escrita de Arturo Casas na poesía do momento, outorgándolle de facto a etiqueta de “inclasificable”. Así, por unha parte, Arcadio López-Casanova no limiar escrito para o seu primeiro libro sinala varios indicios de valor segundo os que Casas sería un ecoico —brillante, pero ecoico á fin e ó cabo— “poeta dos oitenta”. En cambio, Helena González nunha recensión ó seu segundo libro, publicada en Grial 128, reivindica a súa pertenza ó grupo de “poetas dos noventa”, malia ter pouco que ver coas tendencias dominantes na década e camiñar nunha dirección moi persoal, tan só compartida por Gonzalo Navaza, que se caracterizaría por unha reflexión máis irónica fronte ó culturalismo entronizado na década anterior.

Tampouco quen isto asina puido fuxir a unha certa dúbida á hora de enxuizarmos a poesía de Casas e no artigo “Poetas dos noventa, unha aproximación” (O Correo Galego, 21-III-1996) botamos man dunha desafortunada e confusa “xeración ponte” para situarmos a súa lírica nun terreo fronteirizo, e mesmo neutral, na dialéctica oitenta/noventa. Curiosamente, o propio Casas, daquela en labores de perspicaz e suxestivo estudioso da nosa literatura, publicaba no anterior Anuario un magnífico traballo sobre a poesía de Chus Pato no que botaba terra (con moita razón) sobre aquel termo e sinalaba as claves para unha correcta perspectiva periodolóxica.

Desde a autocrítica (tantas veces necesaria) facemos nosas esas observacións que tamén serven para encaixar a súa obra. Así pois, na nosa opinión, a poética de Casas debe ocupar un lugar de honra na “poesía dos noventa”, ademais dun espacio singular entre a pluralidade que caracteriza esta década, xa que non concordamos con Helena González á hora de falar de dominios. A crítica actual non debe caer nos mesmos erros que a dos oitenta, cando se consagraron determinadas direccións en prexuízo doutras propostas que foron marxinalizadas.

A “incomodidade” para os lectores viría dada porque a poesía de Casas presenta desde Sombra de unidade unha elaboración complexa, coa creación dun universo simbólico que reclama unha lectura demorada, mesmo reiterada, sen a penas concesións. As súas continuas referencias alegóricas, os seus xogos coa cara máis oculta das palabras, da mesma maneira que poden desorientar a un lector pouco iniciado, chegan a satisfacer plenamente a curiosidade do que adoito se embebe de versos. Con todo, e axiña diremos por qué, Momentum marca unha certa inflexión na procura dunha maior complicidade cos receptores, como se o autor se vise imbuído do espírito dos poetas e dos lectores máis novos, que se confesan preocupados por unha comunicación máis directa.

Directos, sonoros, impactantes son sempre os títulos de Arturo Casas. Ademais, como bo coñecedor do oficio, os seus encabezamentos sempre condensan o significado dos libros. Así, naquel preámbulo ós versos, o propio autor confesa que Momentum convoca a raíz común de tempo e espacio, ademais de ser o eco dunha composición de Jimmy Raney que ocupa un lugar de privilexio na súa memoria. Por outra parte, o subtítulo (que non aparece na cuberta senón na portada) explícase só, pois etimoloxicamente Circungrafía significa “ó redor da escrita”.

Algo semellante ocorre coa organización interna do libro, pois se en Pedra de Nadir atopabamos “Sete preludios” que anticipaban os temas principais, tamén agora a primeira parte, intitulada “Mirada escrita” xunta sete poemas, fronte ó case medio cento de composicións que agrupa a segunda baixo o epígrafe de “Paralipónemos” e un texto final como “Epílogo”.

A “Mirada escrita” ábrese cunha cita espléndida do poeta árabe Ibn’ Arabi e nos sete textos atopamos reflexións metapoéticas, sobre o paso do tempo e a mudanza ou sobre o amor, quer na súa plenitude, quer no seu pouso. Cando a voz poética relata con nostalxia o abandono da casa, observamos unha certa semellanza cos cantos primeiro e quinto do poemario A gándara da noite de Xavier R. Baixeras, intitulados “A partida” e “A mudanza”, aínda que os versos aparecen despoxados da paisaxe ruinosa, agora substituída polo baleiro: Baléirase a casa dos mobles / e só os pasos dos seus hóspedes permanecerán / sitiando a súa mudanza. Sobre este espacio deshabitado el (o falante lírico) comezará a escribir e despedirá palabras que se han perder / na estila dos días. A palabra poética é pois testemuño do abandono pero tamén do amor, que é outra forma de escrita, cando se converte nun Arder de palabras / no recinto que cercades escribindo / sobre os corpos…

Como nas anteriores entregas de Casas, nestes poemas xa atopamos continuos dislocamentos do suxeito lírico que alterna nun mesmo poema do eu para o ti ou para o nosoutros. Mesmo, ás veces, o lector pode quedar coa impresión de que existe unha especie de narrador heterodiexético que se dirixe ós anteriores coma se fosen narratarios. Esta variabilidade, que afecta tanto ó suxeito como ó obxecto da enunciación, é unha das marcas de estilo do autor, que o singularizan no actual panorama poético. Outra é a reflexión sobre a propia escrita que xa atopamos nos anteriores poemarios e que se agranda de maneira considerable neste libro, nomeadamente na segunda parte, intitulada “Paralipónemos” (etimoloxicamente “cousas omitidas”).

Se xa en Sombra de unidade liamos no poema final as palabras “Escrebo hoxe sobre nós…” e en Pedra de Nadir sabiamos de “Páxinas escritas con palabras únicas…” ou de “Conmemorarse en cada liña / non escrita, en cada palabra / impronunciada, en cada olvido”, coñecendo tamén que “Non quixera o poema / inventar nada”, neste Momentum o falante lírico aínda se amosa máis explícito á hora de considerar a función da linguaxe poética. Así, no magnífico texto que se abre co verso “A rexión do poema” vai sinalar que “Escribir é a penas unha ofrenda / da memoria” mentres “Queda logo separarse dese instante”, para insistir unhas páxinas máis adiante en que “A escrita é muda da pel en cada instante” ou que “O mundo que a mirada ou o poema instauran descóbrese ao tempo que o baleiro…

Asemade, é de observar nos escasos versos que reproducimos a obsesión do eu poemático polo instante, nalgún lugar chegará a dicirnos que son “poemas escritos para pervagar no instante”. Este antigo combate do poeta pola posesión do tempo e do espacio (do Momentum, en definitiva) consiste en alumar as sombras da propia memoria: “Pois é previa á vivencia o seu recordo / previa á palabra a súa pronuncia […] Mais previo ao instante nada existe”. Xunto a esta insistencia sobre a responsabilidade do poeta para crear un espacio, cualificado como lugar inaccesible, os 48 textos de “Paralipónemos” reiteran os temas xa sinalados: a nostalxia da casa que se abandona, o combate co tempo, o esquecemento ou o amor na grafía dos corpos. E mesmo cando recrea esta última tópica universal, Casas percorre camiños non trillados, como ocorre no breve e fermoso poema que se inicia cos versos: “Escribes sobre o meu peito / e baixas tinxindo as coxas / cun verso interminábel”.

De por parte, aparecen intercalados unha serie de prosemas que a voz poética coloca entre comiñas, os dous primeiros introducidos por “Este era o verso que escribías” e “Este verso” e o último da serie remata con “Isto escribías”, que semellan querernos indicar que a reflexión abrangue ata o pasado. Aínda que estas prosas poéticas enchían tamén Sombra de unidade, será a segunda parte de Pedra de Nadir, intitulada “Solsticio”, o espacio que se evoca, non en van o derradeiro dos seus prosemas fai referencia a un anxo e idéntica figura, agora transformada na categoría superior do arcanxo, paira nos textos entre comiñas, versos que requiren unha lectura illada coma se fosen un único poema, que se nos revela en pequenas doses para atinxir a plenitude na unión dos fragmentos. Esta serie é preanunciada por un breve e fermoso dístico “Nada lembrabas de min / e o lume da túa escrita aínda me cercaba”, que se volve refrán para dar cumprido remate a outro poema. Non é esta a única mostra de xogo intertextual, así cómpre destacar unha referencia macrotextual existente no penúltimo dos “Paralipónemos”. En efecto, nos seus versos fálasenos dunha pedra (a Pedra de Nadir) e da sombra e da unidade, en clara referencia ós epígrafes das anteriores entregas do poeta.

Mención á parte merece o “Epílogo”, introducido por unha cita de Emmanuel Levinas, un longo e único prosema que prescinde dos signos de puntuación. O texto deita unha consideración metapoética final porque “amar era escribir e só ese era o exercicio da ficción” mentres que “ti o autor será a area que o teu propio poema disperse”.

No aspecto formal, a extensión dos poemas non garda excesiva regularidade. De feito hainos moi breves, como o dístico sinalado, e moi longos. E o mesmo ocorre coa lonxitude dos versos que oscila entre as tres ou catro sílabas de moitos deles a outros longuísimos, sen termos de conta a amplitude dos prosemas. Unha característica que se explica porque estes permiten unha maior discursividade e se algo chama poderosamente a atención neste libro é a querencia polo discurso, polo razoamento explícito, matizado polos cambios do punto de vista e do ton emocional da voz poética. Este recurso, que proba unha vez máis o oficio do poeta, consegue que a relaxación ou o desleixo non se apoderen dos lectores, porque Momentum é un libro que agradece a súa lectura completa. De abrirmos as súas páxinas ó chou para lermos calquera dos seus fragmentos, malia non saírmos defraudados, correriamos o risco de toller o deleite do conxunto. A nosa lectura, de abondo pracenteira, remata aquí, non sen antes sinalarmos o desexo de que Arturo Casas non cumpra a premonición do pórtico e non opte por clausurar o exercicio persoal da escrita. Se así for, o poeta tería a honra de deixar a palabra poética no punto de máximo esplendor con este Momentum (Circungrafía), para nós o libro máis brillante dos aparecidos en 1997. Oxalá puidesemos influír nos xurados da Crítica, pois a poesía galega non podería quedar mellor representada.

 

 

Comentarios desactivados en Recensión ao libro de poemas Momentum (Circungrafía) (1997), de Arturo Casas

Xan 24 2012

Recensión de Carlos L. Bernárdez á antoloxía Para saír do século. Nova proposta poética, de Luciano Rodríguez e Teresa Seara (eds.)

Outra recensión recuperada na páxina de poesiagalega.org, que dirixe o poeta e profesor Arturo Casas e no que traballa arreo o seu equipo do GAAP (Grupo Alea de Análise Poética), é a que escribiu Carlos L. Bernárdez para dar conta dunha antoloxía de novas voces poéticas que publicara Xerais na década dos noventa. A recensión leva este encabezamento “Luciano Rodríguez e Teresa Seara (eds.). Para saír do século. Nova proposta poética” e publicouse tamén no Anuario de Estudios Literarios Galegos: 1997 (Vigo: 1998, pp. 267-268) que editaba Galaxia.
No repositorio poesiagalega.org redactaron esta entrada:
«Reseña descritiva dos contidos da antoloxía Para saír do século. Nova proposta poética. Logo de comentar o problemático e discutible de toda selección antolóxica, Bernárdez pasa a enumerar os nomes dos autores e autoras escollidos e logo a calificar brevemente, con criterios temáticos hermenéuticos, a súa poesía»
A recensión completa pódese ler nesta ligazón, mais deseguida reproduzo uns parágrafos nos que o crítico aborda a problemática das escollas e logo fai ese brevísimo apuntamento das poéticas dos oito poetas. Velaquí:
«A selección dos poetas é sempre problemática e moito máis con autores tan novos, nalgún caso cun só poemario publicado. Os antólogos escollen oito autores, Ana Romaní, Antón L. Dobao, Manuel Xosé Neira, Xosé M. Millán Otero, Miro Villar, Marta Dacosta, Martín Veiga e Yolanda Castaño. Pode sorprender a inclusión dos dous primeiros, sobre todo no caso de Ana Romaní que por idade e comezo de publicación acostuma a aparecer entre os poetas dados a coñecer nos oitenta.
Os oito autores abalan entre os escasos vinte anos e os longos trinta e tantos, período de tempo que tamén ofrece un estadio de evolución necesariamente desigual.
Deste xeito a antoloxía adquire o seu valor como mostrario, escolma de novas voces, pero moi lonxe de fornecer un panorama da poesía galega dos anos noventa, ó que si se fai referencia breve na introducción. Como en toda escolma, a selección de poetas pode ser o máis discutible, pero en todo caso trátase dunha opción. Nesta ocasión hai que recoñecer que se buscaron oito voces diferentes, lonxe dunha antoloxía dun determinado gusto dominante nesta podemos achegarnos a un conxunto de obras variadas e peculiares.
En Ana Romaní apreciamos o amor e a morte, a sensualidade e a tristeza pairando en todos os seus versos e o desexo de que a voz poética poida mover e transformar a vida. A voz de Antón Dobao propende cara á colectividade, cara á denuncia da inxustiza e ó apelo á identidade, cun fondo de desacougo íntimo. Manuel Xosé Neira reflexiona sobre o paso do tempo con marcado carácter simbólico, co amor como posible salvación contra o dominio das tebras. En Millán Otero o tempo, o amor e a patria agroman deste o universo telúrico para recrear o espacio do home. A poesía de Miro Villar vai desde a ironía á desolación, do amor á ausencia e desde un universo formalmente clásico á experimentación. En Marta Dacosta a poesía é arma contra a escuridade e opresión e ó tempo reflexión sobre o ser e o seu lugar no mundo. Martín Veiga constrúe unha poesía depurada de matices culturalistas, na que a natureza aparece fráxil e ordenada e na que o eu poético encara o desigual combate contra a morte. Por último, Yolanda Castaño elabora unha poesía sensual, lúdica e barroca na que a voz poética intenta procurar o seu lugar fóra da deshumanización e do sectarismo».

Comentarios desactivados en Recensión de Carlos L. Bernárdez á antoloxía Para saír do século. Nova proposta poética, de Luciano Rodríguez e Teresa Seara (eds.)

Xan 24 2012

Recensión ao libro de poemas Alta casa (1996), de Helena de Carlos


(Fotografía tirada da editorialgalaxia)

Máis unha vez é ben agradecer que unha recensión da miña produción crítica se poida ler nesta páxina de poesiagalega.org, que xa dixemos vén sendo o rótulo identificador dunha base de datos e dun repositorio sobre a poesía no campo cultural galego nos últimos dous séculos, proxecto que dirixe o poeta e profesor Arturo Casas e no que traballa arreo o seu equipo do GAAP (Grupo Alea de Análise Poética), do que eu fixen parte nos inicios. Nesta oportunidade reproducen a recensión ao libro de poemas Alta casa (Espiral maior, 1996) de Helena de Carlos (Barbantes, Cenlle, 1964), que se publicou no Anuario de Estudios Literarios Galegos: 1996 (Vigo: 1997, pp. 260-262) que editaba Galaxia e que agora xa é historia.
No repositorio poesiagalega.org redactaron esta entrada para o meu traballo:
«Logo de saudar a publicación do primeiro libro de poemas da autora a recensión sinala o diálogo que mantén coa Eneida de Virxilio. Pásase logo a describir a estrutura interna da obra e os principais núcleos temáticos, case todos eles vencellados a distintos lugares e á memoria. Finalmente gábanse algúns aspectos estilísticos e a recensión péchase celebrando a calidade da obra comentada e augurándolle un prometedor futuro á autora».
E velaquí, por completo, a miña recensión:
HELENA DE CARLOS. ALTA CASA
Miro Villar
Sempre é unha tarefa agradable darmos conta da opera prima dunha nova autora que vén arrequentar o panorama da nosa poesía, unha sensación que se converte en gozosa logo de comprobarmos que, ademais, con esa proposta estética tamén se contribúe a enriquecer da maneira notable o corpus lírico da nosa literatura. Así é, ou así nolo parece cando menos, o volume intitulado Alta Casa, primeiro libro de poemas de Helena de Carlos (Barbantes-Cenlle, 1964), de quen a penas coñeciamos un mangado de poemas publicados esporadicamente nas páxinas de revistas como Dorna, Ólisbos, Festa da Palabra Silenciada ou Nordés.
Inicialmente, o poemario xa chama a nosa atención non só pola fermosa cuberta de Berta Cáccamo, senón tamén pola beleza e a sonoridade do seu título, de tan só dúas palabras, catro sílabas, nas que unicamente aparece a vocal máis feminina. Ademais, o encabezamento está tirado duns versos do duodécimo libro da Eneida de Virxilio, que Helena de Carlos coñece profundamente por ser licenciada en Filoloxía Clásica e profesora de latín e grego, versos que son convocados para introduciren un dos poemas centrais do volume, igualmente intitulado “Alta Casa”, que é un dos seus mellores textos e tamén unha enunciación da vontade do eu poético: Foi alí onde vivimos,/ na alta casa, e alí esperarás por min…
E aínda que ata agora viñemos falando dun poemario, tal vez habería que dicir que Alta Casa inclúe dous libros de poemas. o primeiro aglutina vintedous poemas con cadanseu encabezamento e o segundo intitúlase de maneira xenérica como “Demo de armeses”, xa que os seis textos desta parte obedecen a un criterio fortemente unitario que lles concede unha autonomía de seu. Pola contra, nos vintedous poemas da primeira parte percibimos un certo desequilibrio, derivado da mestura de temáticas que se cruzan en aparente desorde.
O núcleo temático fundamental da maioría destes textos ten a súa raíz en moitos acontecementos que proveñen da realidade para se converteren en substancia poética, como no poema “Foguetes”, que abre o libro, no que o eu poético sae en tempo de verán na procura do eco batente da verbena, nos fermosos “Porto Empedocle” e “Piazza indipendenza” no que se mestura a descrición dos lugares visitados coa intimidade dos sentimentos ou en “Soño de cidade”, composición na que se rende unha explícita homenaxe á cidade máis amada, tal vez Compostela, desexando: Que ti/ foses o meu Sión arelado/ e eu te levasen en libros e bagaxes/ ó longo da vida.
Así pois, boa parte da temática está ocupada polos lugares habitados e polas lembranzas das luces e sombras do tempo perdido da mocidade, que achan a súa máxima expresión cando se converten definitivamente en texto poético, integrando como unha visión verbal calquera acontecemento da biografía persoal. Neste senso, pódense mencionar os dous poemas que fechan esta primeira parte, intitulados “Rande” e “Entrimo”, que non só teñen en común o feito de utilizaren un topónimo como encabezamento senón tamén a evocación, no primeiro caso compartida cun ti e no segundo cun vosoutros, para testemuñar ese tempus fugit que sempre é imposible de recuperar: …xamais/ faremos outra vez esa excursión/ ó mesmo Entrimo de setembro. Daquela a poeta intenta combater a fugacidade do tempo convertendo en materia poética os seus recordos e con eles todas aquelas paisaxes que simbolizan o retorno a un tempo ido, pois o tempo sempre aparece concibido como un ciclo natural de inexorable tránsito.
Outro poema que se inicia con topónimo, neste caso da terra nativa, é “Barbantes”, un texto magnífico no que o eu poético dialoga con si propio para reflectir a necesidade do regreso á orixe, a un lugar que non se pode riscar da memoria porque sempre espera o regreso dos que se foron. o retorno, neste caso como punto de partida, faise tamén evidente no poema “limiar”. Estes poemas e aqueloutros da segunda parte compoñen unha viaxe circular.
A natureza cíclica do poemario iníciase na barbantina casa patrucial para volver á mesma casa, curtida pola experiencia vital e logo dunha travesía necesaria, unhas veces pracenteira e outras tormentosa. De feito, predominan as zonas sombrizas no conxunto do poemario, pois atopamos referencias ás primeiras sombras da noite e o seu silencio en “Ánima”, ó trazo dunha sombra do amante en “Lonxe”, ás horas escuras do “Serán”, onde sentada espero/ o perfil do teu sorriso…, e inclusive á sombra da morte no texto intitulado “Fin de día”.
Outra morte ben diferente, a morte do inverno, é a que prefigura os poemas “Primavera” e “outra Primavera”, que describen a estación coa contraposición das súas características fronte ás da invernía. Son textos que conforman unha outra pasaxe cíclica que ten a súa antítese no poema “Outono”, onde non só se traza o cromatismo da estación senón tamén, novamente, o paso do tempo. Finalmente, xunto a esta constatación do vivido, na construcción do mundo recreado pola poesía de Helena de Carlos tamén interveñen cun papel destacado as alusións á ensoñación. A este mundo das sensacións oníricas pertencen textos como o anteriormente mencionado “Soño de Cidade” e os intitulados “Soño” e “Outro soño”, que recollen ilusións ou utopías como o amor ou a saudade do espacio urbano.
A segunda parte, ou se se quere o segundo libro, é “Demo de armeses”, un longo poema, en seis fragmentos que teñen como elo común o feito de rememoraren a infancia como tempo de felicidade: Eu era a nena da abeleira,/ a do verao que non pasaba. Unha infancia transcorrida no val, onde se mesturan as bicicletas dos rapaces cos tractores dos labregos, a xente do traballo coas excursións ás montañas próximas para pasar o día, a suor da vendima e o divertimento común da mocidade rural. E todo nunha paisaxe onde vemos zoar o ventiño alleo/ na erba trocada en mar que cheira a solpor salgado. Esta imaxe de antano dos cinco primeiros textos recóllese novamente no hogano do sexto poema no que a fotografía sepia, o daguerrotipo trasnoitado de cor, serve para evocar cando e como o eu poético se despide de Elisa, unha das súas compañeiras de xogos infantís.
En definitiva, a palabra poética de Helena de Carlos pódese definir claramente como poesía da experiencia, con pretensión de transcendencia poética e non reducida tan só a unha serie de descricións propias do autobiografismo máis ou menos disfrazado. Polo demais, en Alta Casa hai unha evidente preocupación pola beleza na construcción do verso que se emparenta coa mellor estética culta da poesía galega dos oitenta. Nesa liña hai que ler a súa recreación dos clásicos greco-latinos. Sen embargo, a diferencia dos excesos culturalistas da pasada década, Helena de Carlos consegue que os seus versos flúan a ritmo lento, levándonos a unha lectura vagarosa, transparente e nada críptica. Ademais, os seus poemas tamén se caracterizan por agacharen unha certa melancolía, estado de ánimo apto para a meditación e o recordo.
Outro aspecto moi importante de Alta Casa é a flexibilidade da linguaxe, que se concreta na alternancia de palabras sinxelas, tiradas de ámbitos coloquiais, con outras de uso moito máis restrinxido, por seren producto da bagaxe culturalista clásica da autora, e que se caracterizan por unha marabillosa sonoridade como: E aínda que fagas sacrificios a algún trasno/ que semelle ter un aura tutelar, deuses pequenos/ de ollos de uva e paso
danzón… Ademais, a consciencia lingüística da poeta posúe un finísimo sentido da música do verso. Aliteracións, efectos fónicos, dan fe deste instinto musical ou rítmico que é unha das súas principais cualidades.
A construcción do libro é eficaz, malia a súa aparente sinxeleza. Sen embargo, na nosa opinión, non está perfectamente trabada e debemos apoñerlle dúas pequenas máculas que non embazan o resultado final. Dunha banda, o poemario faise un pisco reiterativo de máis e doutra, percibimos unha certa desorde nos textos da primeira parte, nos que tal vez outra orde facilitaría a cohesión interna e a continuidade da mensaxe. Finalmente, como dixemos, entre ambas as partes existe un certo desequilibrio, pois a estética literaria diferénciase bastante, feito polo que nós optamos por considerar a existencia de dous poemarios.
Estas son as bases para facermos unha lectura de Alta Casa, das moitas posibles que nos ofrece este primeiro volume poético da autoría de Helena de Carlos. Unha lectura que nos fai reafirmar e acreditar seriamente nas posibilidades expresivas dunha poeta que a pouco que siga nesta liña poderá ofrecer no futuro novos libros de poemas de grande altura lírica. En definitiva, e sen ningunha dúbida, podemos afirmar que estamos perante un libro seductor para unha lectora ou un lector habitual de poesía e que tamén é un volume recomendable para calquera lectora ou lector a penas iniciado na marabillosa viaxe de desentrañar os misterios da Poesía.

Comentarios desactivados en Recensión ao libro de poemas Alta casa (1996), de Helena de Carlos

Xan 23 2012

Old Ideas, novo álbum de Leonard Cohen

Published by under Música,Poesía


(Fotografía de Alex Sturrock, The Guardian)

O cantor e poeta Leonard Cohen segue en plena actividade aos seus anos. Leo no xornal británico The Guardian a nova da presentación do seu novo álbum Old Ideas, do que se reproduce a canción Darkness. A súa voz e o bo facer dos seus músicos continúa a nos engaiolar e pódese escoitar deseguida.

Comentarios desactivados en Old Ideas, novo álbum de Leonard Cohen

Xan 23 2012

Xulia, orgullosa da súa lingua

Published by under Lingua

Fonte: eufalo.tv

Xulia ten seis anos e fala seis linguas: galego, portugués, castelán, francés, inglés, neerlandés, e algunha outra. Vive entre Bruxelas e Vigo.

Para escoitarmos e aprendermos unha e outra vez que é posible!!!

Comentarios desactivados en Xulia, orgullosa da súa lingua

Xan 23 2012

Correo de Galicia, Bos Aires, 15 de xuño do 1968

Published by under Historia,Lingua,Política

(Premer na imaxe para agrandar o tamaño)

Comentarios desactivados en Correo de Galicia, Bos Aires, 15 de xuño do 1968

Next »