Set 21 2016

Poema (XCII): «Fragmentos verticales», de Roberto Juarroz

Published by under Poesía,Política

robertojuarroz

As poetas, os poetas creamos material sensible que moitas veces é manipulado de maneira espuria. Vén de acontecer coa obra poética do poeta arxentino Roberto Juarroz (Buenos Aires 1925-1995). Entre os artigos asinados polos/as presidenciables nos vindeiros comicios autonómicos de Galiza que publica a Revista Luzes no seu nº 35, Alberto Núñez Feijóo no seu texto (velaquí a ligazón) cita un aforismo ou verso de Roberto Juarroz. Afirmamos sen temor ningún a estarmos nun erro que Feijóo nunca leu un libro de Juarroz, así que talvez habería que preguntarse quen foi o poeta que llo escribiu. Teño a miña propia sospeita, mais isto xa é o de menos, sempre haberá bandullos agradecidos.

«Apagar una luz me deslumbra más que encenderla» é o aforismo de Roberto Juarroz que se cita e publicouse na edición arxentina do seu libro intitulado Casi poesía. Nós coñecemos o texto na sección denominada «Fragmentos verticales» dentro da antoloxía Poesía vertical, editada por Cátedra, Madrid: 2012, que xa tivera unha outra edición anterior en Visor, Madrid: 1991. E aproveitamos para deixar aquí algúns destes textos mínimos. Velaquí:

No siempre la visión y la palabra coinciden hasta la suma del poema. Muchas veces sólo quedan algunos núcleos o gérmenes o imágenes o roces, como si fueran restos o quizá paradójicas ganancias de un naufragio. ¿Pero acaso es otra cosa toda la poesía? Tal vez se debiera entonces hablar aquí de fragmentos caídos, astillas de poemas, gestos de aproximación, trozos de materia poética de textos que no terminaron de nacer. Y consolarse con la idea de que nacer es un proceso que nunca termina.

Llegar con los ojos abiertos a la mirada final, como un estandarte que no se avergüenza. Aunque los ojos abiertos tengan que cerrar muchas cosas.

Lo visible es un adorno de lo invisible.

Apagar una luz me deslumbra más que encenderla.

Una hoja en el árbol, justifica al árbol. Pero un árbol sin hojas lo justifica todo.

Imaginar una lámpara hasta encenderla.

Sólo desnuda da sombra la flor.

Una sola palabra en una casa de espejos.

Allí donde la luz no alumbra, tal vez alumbre la sombra.

Me has enseñado a no cortar las flores. He sospechado que tú eres cómplice de su crecimiento.

Ya que debemos olvidarlo todo, deberíamos por lo menos una vez recordarlo todo.

Aunque pierda mi nombre y yo no responda ya a su llamado, volveré siempre al lugar donde tu lo pronunciabas.

Nadie posee nada. Para poseer algo es preciso desnudarlo, apoderarse de su centro y tener un espacio donde protegerlo. Nadie puede, para poseer una rosa, desvestirla de sus pétalos y retener su fragancia. Las manos del hombre son siempre manos vacías. Tal vez nuestro ejercicio fundamental consista en aprender a amar y escribir con las manos vacías.

No responses yet

Set 20 2016

«O Castro de Coucieiro, máis que unha fermosa paisaxe», por Manuel Vilar

as-caldeiras-do-castro-1960-muxia
(As Caldeiras nunha foto de finais da década de 1960. Vese un muíño e os restos dun batán aínda enteiros)

Despois dun longo silencio, apráceme reproducir máis unha vez nesta bitácora outro artigo do noso amigo antropólogo Manuel Vilar Álvarez, que continúa a súa serie de colaboracións no diario dixital quepasanacosta baixo o epígrafe «As aberturas».

Desta volta co encabezamento «O Castro de Coucieiro, máis que unha fermosa paisaxe» e baseándose na actual deteriorización e desfeita da paraxe denominada As caldeiras do río Castro. Deseguida reproducimos este novo texto, do que se pode ler o orixinal nesta ligazón, onde vai acompañado de varias fotografías alén da que reproducimos nesta anotación.

«O Castro de Coucieiro, máis que unha fermosa paisaxe», por Manuel Vilar

O pasado 13 de setembro vin neste dixital a fotodesfeita sobre o abandono das Caldeiras do Castro. O lugar do Castro é algo máis que unha bonita paraxe, é unha paisaxe cunha cargada semántica importante, desde o punto de vista da historia como da lendaria, e á que nunca se lle fixo caso desde que as administracións descubriron este lugar. Quixera nestas Aberturas achegarvos a esa riqueza semántica que non se mostra ao visitante. O coñecemento é un dereito de toda sociedade democrática que enriquece á cidadanía e se non coñecemos a carga semántica do territorio non o chegaremos a apreciar e a entender, non será territorio.

A capela

Hai anos (1999) reparouse a capela e inaugurouse con toda pompa. Aproveitei entón ese feito para denunciar as actuacións das administracións, que serven para a foto, pero non para ter máis coñecemento do territorio no que habitamos. Remataba aquel artigo cuns versos de Caballero Bonald que din que “hasta la geografía puede ser despiadada con quien ha desistido de creer en la historia”. Temos que coñecer a historia, non a dos grandes feitos, para que a xeografía non nos engule.

A capela é da segunda metade do século XVII (1660) e foi fundada por un veciño, chamado Xoán de Cantorna, para que un seu neto presbítero non tivese que desprazarse até a parroquia de San Pedro de Coucieiro para dicir misa todos os días. A distancia entre un lugar e o outro anda polos dous quilómetros. A capela ten un retablo en pedra que Eva López Añón sitúa no segundo terzo do século XVIII e eu, sen ser especialista en arte, pregunto por que non é de finais do XVII, de cando se fixo a capela. Tanto no altar, como no fornelo sobre a porta de entrada, non hai imaxe algunha.

A capela, situada nun campiño, agora convertido nunha “área recreativa”, estaba abandonada e en ruínas, pois desde que o neto do Xoán de Cantorna deixou de dicir misa parece que non volveu ter culto. Sen embargo as autoridades locais pensaron que era unha necesidade básica que “os veciños volveran ter misa” e reparárona. No lateral norte un veciño construíra unha especie de garaxe. Á cabeceira faltábanlle polo exterior os perpiaños. Contáronme que os levara alguén para facer un cabazo, como aquí lle chamamos aos hórreos. Seica pensaba levalas todas, pero c o millo podreceulle e pensou que era unha maldición por desfacer a capela, polo que non volveu quitar máis pedras.

Contounos un veciño que “dicían que había dous tesouros: un debaixo do altar e outro debaixo da pía de agua bendita e viñeron uns de Camariñas e cavaron debaixo do altar e da pía, pero non atoparon nada”.

Na miña opinión o que se tiña que ter feito era unha consolidación das ruínas. De nada vale reparar un inmoble e telo pechado quince anos, oculto. Podería buscarse unha forma de facelo máis visible: abrir a porta de cando en vez, facilitar a visión do retablo, dar información.

Sobre esta capeliña, cando era aínda unha ruína, escribiu Manuel Rivas en Costa da Morte Blues. Manuel Rivas di como chegou até aquí vindo pola estrada C-552 e collendo cara a “Transurfe”, é dicir, Trasufre, pero el anotou o nome como está no indicador da estrada á altura de Bustelo. Máis de vinte anos un topónimo deturpado e aínda non se corrixiu o sinal!

Di Rivas: “encontramos unha capeliña abandonada, fermosa peza neste antigo reino da melancolía. Ninguén puido levar o retablo porque é de pedra, a cuberta da ábsida está feita con laxes sobre o que prendeu un loureiro que medra vizoso. O resto da capela está a ceo aberto, as hedras coroan en arco a fachada”. E, máis adiante, di que “alguén fixo con uralita un chamizo adosado para un tractor que parece parado desde hai anos…”.

O santo Eutel

A capela estaba baixo a advocación de Santo Eutel e, como dixemos, nela non hai, ou non había, imaxe algunha. Hai unha imaxe de Santo Eutel nunha casa particular do lugar de Vilarmide. Parece que a herdaron dun clérigo, Francisco Gesto, que andaba con ela pedindo polas casas coa desculpa de que tiña unha reliquia do santo. Ao párroco non lle gustou isto e o asunto chegou a Roma, desautorizando ao clérigo e negando a autenticidade da reliquia.

Santo Eutel seica era avogoso para as mordeduras dos cans con rabia. Cando, hai anos, me ensinaron a imaxe, contáronme que viña xente buscala e que sobre todo “era pos cans enfermos”. “Levaban fariña, levaban sal e toda esa vaina para darlle nove días, agua, pro que lle mordía o can, darlle eso durante nove días”. Co santo bendicían esa fariña, que non dicían bendicir, “chamábanlle saludala, non bendicila”.

Pero da romaría, que seica había na capela do Castro, xa non queda memoria viva. “Dicía o finado de meu sogro que era un milagro de xente que viña a ela”. O que me contaba isto casara no ano 1933, polo que podía estar falando de finais do século XIX.

O cruceiro

Xunto á capela hai un bo exemplar de cruceiro. Ten gravada a data de 1687. A vara é estriada, agás no inicio, onde hai unha inscrición que agora xa non lemos; o capitel é de estilo xónico. A cruz ten os brazos cun remate en flor e as imaxes do Crucificado e da Virxe.

Ao outro lado do río, xa pertencente á parroquia de Salgueiros (Dumbría) había outro cruceiro, pero nós xa non o lembramos.

Arqueoloxía

O lugar do Castro recibe este nome porque estaba asentado sobre un antigo castro. Pero hai máis restos arqueolóxicos.

Un veciño contoume como se lembraba de cando era neno e se desfixo unha mámoa nunhas leiras, daquela de labradío, e xunto ao río; eran as manuíñas do Agro. Despois ensinoume outras dúas, as mamuíñas da Lagoa, xunto ao camiño e indo xa cara a Vilar de Outeiro e no límite entre as agras e o monte. Hoxe están cubertas de carballos cativos e ocupadas polo porco teixo.

Na croa do castro construíuse unha casa, hoxe en estado ruinoso, pero habitada até os anos 80 do século pasado, xunto coas dependencias propias dunha casa labrega: cabazo, pendellos, cortes e eira. A casa seguramente é a mesma na que habitou Xoán de Cantorna, o que manda facer a capela para a comodidade do seu neto e era un bo exemplo dunha arquitectura popular e histórica. Podía ser un lugar de interese etnográfico se estivera coidada. Unha das pequenas hortas que hai xunto a casa ten o topónimo de “Campo Santo”, topónimo que tamén recollín noutro lugar desta parroquia.

Nas miñas primeiras visitas había ovellas e vacas pastando polo castro, polo que se podía andar por el con comodidade, non medraban os toxos e eran visibles en zonas as murallas, especialmente na zona de maior pendente, que é a que dá cara as Caldeiras. Tamén era visible, nun nivel inferior á croa e á esquerda da vella corredoira pola que se accedía ao medio do lugar, os restos dunha construción. Parte da corredoira foi entullada con terra para facilitar o acceso ao río dos visitantes, borrando así as vellas e profundas marcas dos carros, as rodeiras dos carros dun rodar de séculos.

Aínda hai xente no lugar que pode contar algunha das lendas que había sobre este castro, como que había un túnel polo que os mouros levaban os cabalos a beber ao río por xunto ao muño do Batán (aquí dicimos “muño”, non “muíño” e o lugar dos Muíños non é tal senón “Os Muños”). Ou, “disque dicían que no castro había unha trabe, pero eu non me acordo”. O mesmo informante contounos que “debaixo dunha pedra redonda que hai no Petón [o castro], eu nunca a vin!, dicían que había un tesouro”. Lendas para interpretar un pasado que se nos escapa doutra forma.

A Canle ou Petón da Chouriña

Pero a parte das mámoas e do castro hai outro elemento: a Canle da Chouriña. É este un valo alto que seica delimitaba todo o lugar e empezaba xunto ao río, máis ao norte do lugar, e remataba ao sur, xa cara ás agras de Sorna, onde recibía outro nome, a Canle do Fandiño, nome dunha casa dese lugar. Podemos supoñer que delimitaba a propiedade da que foi unha casa labrega importante. Pero hoxe deste valo só quedan uns metros delimitando o campo no que está a capela, ademais, cando fixeron a área recreativa desmontaron un anaco, deixando ver un fragmento da parede interior. Para dicilo en expresión popular: “botáronlle a pala” e case o destrúen. Tamén lle chaman a Canle dos Franceses, porque “é dos franceses, foi feito polos franceses e polos mouros no tempo dos negros, pois houbo unha guerra e fixeron isto pra defenderse”. O nome dos franceses tamén o recibe unha parte do monte. “Os mouros vivían nas Pedras Rubias (monte que está por riba de Bustelo). Por equí tamén tiñan unhas vivendas, mais eu xa non me acordo onde dixeron que estaban”.

E nas Caldeiras, no pozo que forma a auga na caída, “había un encanto que tiña unha tixeira. Dicían así, para poñerme medo, para que non fose ao sitio”.

Outros elementos

Pero ademais, ao carón do río quedan restos de varios muíños aos que viña moer xente de lonxe cando había seca. Nomeáronme xente que viña da zona de Duio. Hai memoria dun batán e o catastro de Ensenada fala de tres na segunda metade do século XVIII. Pero todo está comido polas hedras.

Por diante da capela pasa un camiño que se divide en dous: á dereita imos cara ás Caldeiras e o vello lugar, á esquerda vai cara a unhas agras e despois cruzaba o río e seguía cara ao sur. Nese outro lado había un cruceiro. O río pasábase por un posados. Era un camiño importante para comunicarse con Cee e Corcubión e coa outrora importante feira de Senande. A prensa da emigración falou da morte, ao cruzar o río, dun concelleiro muxián do lugar de Senande vindo da zona de Cee.

No responses yet

Set 14 2016

O poeta Paco Souto a ensinar o seu oficio de percebeiro e a Costa da Morte nun fermoso documentario da televisión austríaca

O último día de agosto apareceunos na caixa do correo electrónico unha mensaxe do amigo poeta Paco Souto, no asunto indicaba «documental de Peter» e acompañando a ligazón a un video na canle de youtube unhas breves palabras: «Este é o docu que fixemos en Agosto pasado. De momento só en alemán. Sintoo. Apertas».

En efecto, trátase dun documentario elaborado e emitido pola canle 2 da televisión pública austríaca (Produktion des ORF), baixo o encabezamento «Universum Wildes Spanien» (Universo da España Salvaxe, coido que pode traducir así), que foi publicado o 18 de agosto na canle de youtube do documentalista Nino Wurm.

Na hora e media de duración deste excelente documentario, que ten unha fotografía fascinante, son moitas as imaxes de Galiza que se proxectan e nelas non podía estar ausente a Costa da Morte. No caso de non terdes paciencia ou tempo dabondo para visionardes todo o documentario, permítome aconsellarvos que o fagades entre o minuto 6:30 e o 14:30, de maneira especial a partir do minuto 11:00 no que aparecen unhas espectaculares imaxes de Paco Souto no seu oficio de percebeiro e explicando o seu labor á cámara, aínda que a tradución ao alemán superposta non nos permite escoitar a súa propia voz.

Tamén a partir do minuto 26:30, sempre aproximadamente, fálase do camiño de Santiago de Compostela na súa prolongación até Fisterra e novamente sairán as imaxes e a voz de Paco Souto, desta volta facendo un «lanse» de cana desde a costa.

Malia algúns tópicos que coido adiviñar no relato, o certo é que o documentario é excelente, aínda que só for pola beleza das imaxes, así que o recomendo vivamente.

Para complementar todo isto recupero un anaco desta anotación do 1 de novembro de 2011:

Paco Souto, que logo de varios oficios, está vivir en Malpica de Bergantiños e a traballar moito en tarefas do mar, coma a dura e impresionante do percebeiro. Seu é ese fermosísimo poema intitulado “A percebeira é unha illa”, que se pode escoitar na súa propia voz (nesa dición sempre magnífica da que tanto aprendemos) na canle youtube e que eu coñecín através do dixital quepasanacosta. Con outra xente, Paco Souto está detrás tamén da bitácora cultural percebedemalpica (hoxe en día inaccesible) e da canle do mesmo nome en youtube. Nestas dúas páxinas tedes gravacións que nos achegan olladas para dignificaren o traballo dos percebeiros.

Velaquí a letra do poema de Paco Souto, pertencente ao seu libro Fado (1998), editado por Letras de Cal e que no portal poesiagalega.org podedes ler completo.

A percebeira é unha illa
A illa ten nome de peixe esquivo
E os homes van
A lanchiña que os leva é de pau de laranxo
A lúa é unha laranxa apodrecida
A lúa debuxa cadaleitos nas furnas
De entre os mortos nascen percebes
Os ollos vagos non ven
Son as mans acoiteladas as que cachean os tetos
A rapa áxil
E logo a lonxa
E a viaxe à Coruña ou Madrid
E o prato na mesa
E o sal na boca
Ese sabor a sal na boca
Como se a morte viñese cada nove ondas

No responses yet

Set 09 2016

Artigo en QPC (XIII): «A Virxe d’a Barca», un poema de Juan Bautista Armada Losada, Marqués de Figueroa editado en 1917

delsolargalaico-marquesdefigueroa
Veño de publicar unha nova colaboración con QuepasanaCosta. Diario dixital da Costa da Morte, que dirixe Ubaldo Cerqueiro, desta volta para recuperar o poema «A Virxe d’a Barca» de Juan Bautista Armada Losada, Marqués de Figueroa editado en 1917, e que é unha ben completa descrición da romaría nos anos vinte. Velaquí o texto que tamén se pode ler nesta ligazón.

«A Virxe d’a Barca», un poema de Juan Bautista Armada Losada, Marqués de Figueroa editado en 1917

A sona da romaría da Barca de Muxía chega a todos os recunchos do noso País e deixou moitas pegadas na nosa literatura. Son ben coñecidos e divulgados os versos de Rosalía de Castro e a súa novela en castelán La hija del mar, froito das súas estadías na vila costeira.

Tamén é sobranceira a presenza da romaría nos diferentes poetas muxiáns. De primeiras, Victorino Abente Lago, que emigrou ao Paraguai onde chegaría a ser Poeta Nacional. Na súa Antología poética 1867-1926, ed. Cándido Samaniego Abente (1984) recóllense algúns dos seus escasos poemas en lingua galega. En «Volta pr’a Terra» escribe:
(…)
Da Virge da Barca ô par,
Abogada do mariño,
Está o meu querido lar
Ô pe do monte Corpiño.
Junta da veira do mar.
Da Virge a branca capela
Desde longe estase vendo
Perto da pedra da vela
E os tombos do mar, fervendo,
Escachan debaixo d’ela.
Alí na costa bravía
Abala a pedra da Barca
Que chama para Mugía
Gente de tod’a a comarca
Nos días de romería.
Da genio ver cando chea
De romeiras e romeiros
Soando a pedra abanea
E ao compás dos pandeiros
Botan cántigas da aldea.
(…)
E o mesmo poeta escribe en «Lembranzas»:
(…)
a Pedra d’ abalar tan venerada,
pois da Virxen da Barca o nome ten,
e donde vese á xente arrodillada
que de lonxe a cumprir promesas ven.
(…)

Gonzalo López Abente, tal e como recollemos na súa Poesía Completa (Espiral Maior, 2012, en coedición coa Fundación López Abente), como muxián de nacenza tiña unha inmensa devoción polo santuario e pola súa Virxe.
Non o fai nas súas primeiras obras, agás o poema «A Pedra da Barca», publicado en Escumas da Ribeira, na que ese tema aparece de maneira tanxencial. Será moito máis evidente na obra de posguerra, consonte o poeta vai achegándose á vellez. De feito, na década dos cincuenta publica varios poemas na revista Vida Gallega, que viña de iniciar unha segunda etapa en novembro de 1954, entre eles «No coroamento da Virxen da Barca» e outro texto que López Abente escribiu inspirándose no artístico retablo barroco construído en 1717 polo escultor compostelán Miguel Romay, poema que se publicou co título «Retabro da Barca», na revista Vida Gallega, 2ª Época, 46-47, xaneiro-febreiro de 1959. E despois do seu pasamento (López Abente finou o 23 de xullo de 1963, aos 85 anos, na súa casa da rúa Virxe da Barca) vai ver a luz Monza de frores bravas para nosa señora da Barca. Trátase dun pequeno libro de poesías inéditas que publica a RAG no ano 1971, cando se lle dedicou o Día das Letras Galegas, con prólogo do seu presidente Sebastián Martínez-Risco e epílogo de Salvador Lorenzana (pseudónimo de Fernández del Riego).

E para outro poeta muxián, Xervasio Paz Lestón (Serantes, Moraime, Muxía, 1898 – Bos Aires, 1977) foron as festas da Barca unha das temáticas recorrentes nos versos. O seu agnosticismo non foi impedimento para escribir media ducia de textos coas festas na honra da Virxe da Barca coma eixo. (Xa o contamos nesta anotación)

Entre os alleos hai moitas referencias, salientamos a que escribiu o poeta chairego Manuel María no volume Versos do lume e do vaga-lume (Ourense: Galiza Editora, 1982), evocando ao Cristo de Fisterra e á muxiá Virxe da Barca nos versos do poema «O Xistral».

Porén, hoxe rescatamos unha composición dun autor moito menos coñecido. Trátase de Juan Bautista Armada Losada (Madrid, 1861 – Figueroa, Abegondo, 1932), que asinaba os seus libros como Marqués de Figueroa. No poemario Del solar galaico (Madrid: Imprenta de Fortanet, 1917), do que existe unha Edición Facsímile (Lugo: Editorial Alvarellos, 1987) aparece o longo poema «A Virxe d’a Barca», que é a máis completa descrición da romaría nos anos vinte do século pasado.

A VIRXE D’A BARCA

Sempre a Virgen, de Deus madre,
busca vias et carreiras,
per que os seus tirare posa,
de mal por muitas maneiras.

(Cantiga CLI de Santa María, de Alfonso X.)

¡Camiños d’a terra
camiños d’o mar
n-a Virxe d’a Barca
se veñen xuntar!

Montañeses que chegan dende moi lexos
os d’a terra de Xallas e mais adrento,
ademirados miran o mar enmenso.
N-o mar, ¿todo è camiño com-a no ceo?
Din eles perguntandoll’ôs mariñeiros,
que direución atopan, sostén e alento
entr’as ondas perdidos d’os mares feros,
levantando seus ollos o fermamento!
O probe navegante vai com’a cego
s’as estrelas esconden os neboeiros;
os camiños d’o mare n’è fácil velos,
seus siñales e amparos están n-os ceos.
Com’a d’eles, Raiña d’os mariñeiros
nosa Virxe d’a Barca, d’amor luceiro,
asist’os qu’abaneanse n-o mar estenso,
mentras dalle n-a costa, doce abaneo
a pedra en que se poñen tantos labregos,
que miran o d’as barcas, entr’os salseiros;
as trae, fendend’as augas, vento mareiro,
ô chegar a Muxia parou o vento,
sosegarons’as augas, e os bós romeiros
brincan cantand’en terra, voan lixeiros,
rezarll’a Raiña, de mar, terra e ceo.

¡Camiños d’a terra
camiños d’o mar
cal son mais seguros
para ben camiñar!

Ô lonxe contestan ecos d’o cantar,
alalá que os ventos levan e tran.

Soyo ben seguros
os que á Virxe val,
Raiña d’o ceo
d’a terra e d’o mar.

Omildade con pobreza
quer a Virxe coroada.
(Cantiga LXXV.)

Sobre los fondos do mar,
e nas alturas da terra
a poder Santa María.
(Cantiga CLXLIII.)

A Virxe de tempro d’ouro,
escolleu tempro de pedra,
quen mais pod’e e menos quer
insina omildá e modestia.

A xunta romeira logo se desfai;
moi tristes adioses ús a outros se dan,
os qu’un tempo fono amigos e hirmans.
¡Asi Dilo-os xunte n-a vida eternal!
A fé, cando è viva, faise caridá,
derperta esperanza, e moito que val
pra darnos firmeza e bon camiñar.
Cheos de romeiros os camiños van
oense n-o lexos voces resoar,
semellan pregarias as que os ventos dan,
d’o pinal queixumes, d’o mare bruar,
xuntandose os sones sin fin d’o alalá…
A tarde, ciando, semella que sal
mais trist-ind’a queixa d’os senos d’o val.
Vai cans’o romeiro pol-a escuridá
d’a fonda congostra, coida seu afan
premio a penitenza n’a cima alcontrar.
Endeben! N’outeiro todo craridá,
derradeiros rayos d’o sol chegan xa
sin ferir, rayola que non ten igual!
O sol d’a xusticia tamen presta mais,
s’acer’a tempralo doce caridá!
Caíron os ventos, tranquilos están
os campos, n-o fondo descobres’o mar.
Aló, no mais lexos, è d’ademirar
com-a mar e ceo, xuntandose… un fan!
E o sol quen, ô unilos, semella inda mais
qu’estare n-os ceos, n-as augas estar;
d’ouro viste as augas, as nubes, o chan;
tod’ouro, ceo todo, ali si qu’está
o tempro d’a Virxe, d’a qu’è de Dios nai!
Ofrecese ô espritu vision devinal,
qu’o envolve d’a groria n-a luz e n-a paz!
Despois todo è sombra, todo escuridá;
as estrelas frias semellan tembrar,
tamen è prestada a luz qu’elas dan;
d’a luz de mais alto n-a concencia human,
o refrexo encende maior craridá!
¡Quén pode c-o home, nin quén por el val,
cando Dios ll’asiste por mor d’a sua nai?…
N-a noite calada resoa o cantar,
a Virxe d’as gráceas, llàs manda ô mortal!

Quen mais pod’e e menos quer,
insina olmildá* e modestia,
a Virxe de tempro d’ouro,
escolleu tempo* de pedra!

(Nota bene: Son evidentes as grallas do tipógrafo: *olmildá>omildá e *tempo>tempro)

No responses yet

Set 08 2016

Lembranza dunha conferencia de Manuel María en setembro de 1991

manuelmaria13-09-19912
(Na fotografía de A. Hernández, en segundo plano, eu propio a conversar co poeta e editor Miguel Anxo Fernán-Vello, se callar sobre a inminente saída do prelo da miña opera prima Ausencias pretéritas, Espiral Maior, 1992)

Neste novo cabodano do pasamento do poeta Manuel María recupero a lembranza dunha conferencia súa proferida o 12 de setembro de 1991, no Pazo de Fonseca da Universidade de Santiago de Compostela, nun Encontro de Escritores/as de Galiza e de Portugal. Foi a primeira conferencia que lle escoitei na miña vida, aínda que xa lle escoitara a lectura ou o recitado dos seus versos en moitas ocasións con anterioridade.

Manuel María pronunciou a conferencia inaugural e como sinala a crónica da Redacción de Santiago de La Voz de Galicia que reproduzo e traduzo: «Manuel María foi o relator que espertou máis interese entre os asistentes foráneos, pois acudiu a unhas moi ilustrativas referencias biográficas para expoñer o pasado recente, o presente e o que pode ser o futuro da lírica en lingua galega». Para engadir deseguida: «Anecdotas persoais e referencias ás tertulias de café, á circulación clandestina -vía Latinoamérica- dos textos e ao sistema de divulgación “man a man” foron os aspectos que Manuel María espertou dos seus recordos para ilustrar unha panorámica da poesía e da literatura galega, en xeral, nas catro últimas décadas. O poeta soubo encandilar a propios e estraños. De feito, cando Álvaez Cáccamo tomou a palabra na táboaa redonda na que participaban boa parte das máis sobranceiras plumas a súa intervención foi toda unha homenaxe verbal a Manuel María».

Nesa táboa redonda, alén de Cáccamo e de Manuel María, participaron Darío Xoán Cabana, o finado Ramiro Fonte e Miguel Anxo Fernán-Vello, precedidos por unha conferencia introdutoria de Claudio Rodríguez Fer.

Na sesión de tarde interviría Fernando Pinto de Amaral, poeta e crítico da revista Coloquio Letras, editada pola Fundação Calouste Gulbenkian, coordinadora do Encontro, para realizar un percorrido sobre a lírica portuguesa contemporánea.

manuelmaria13-09-1991

No responses yet

Set 06 2016

Unha carta do poeta Antón Zapata García ao seu curmán fotógrafo José Vidal García (1935)

JoséVidalGarcía01
(Fotografía de José Vidal García tirada do «Fondo José Vidal» do Concello de Laxe)
Os epistolarios adoitan ser (se callar xa non o son por mor do correo electrónico) unha fonte inesgotable de información para trazar o perfil biográfico e as angueiras de calquera autor ou autora.

Así foi tamén un aspecto importante na redacción da miña tese de doutoramento, A poesía galega de Antón Zapata García. Edición e estudo, dirixida polo profesor Xesús Alonso Montero. Porén non foron moitas as cartas ás que tiven a fortuna de ter acceso e entre elas está a única carta familiar que puidemos consultar e tamén a única escrita en castelán, mais nesta lingua adoitaban estar este tipo de epístola destinadas a persoas con escasa alfabetización. Cfr. Núñez Seixas, Xosé Manuel e Soutelo Vázquez, Raúl (2005). As cartas do destino. Unha familia galega entre dous mundos 1919-1971. Vigo: Galaxia [71-72]

«A lingua empregada [das cartas] era sempre o castelán. Malia que o galego seguía a ser a lingua de comunicación oral da familia Naveiras e dos veciños de Ferreira, o idioma no que emigrantes e labregos recibiran a súa máis ou menos precaria alfabetización fora o español. Os emigrantes, ademais, asimilábanse rapidamente do punto de vista lingüístico no hispanofalante Río de la Plata, malia seguir a manter o galego como lingua de comunicación diglósica en festas e veladas. Pero a maioría mantiña respecto do seu propio idioma unha relación de menosprezo: o que para moitos era un dialecto non debía ser empregado na comunicación escrita e nos usos públicos e formais. Con todo, iso non excluía que, igual que acontece noutros epistolarios emigrantes galaicos, o galego de orixe interferise decote na sintaxe e ás veces no léxico empregado, que de cando en vez aparecesen algunhas palabras ou mesmo frases en galego, sobre todo cando se rememoraban labores agrícolas ou contextos locais da freguesía de orixe, e que os problemas coa gheada se manifestasen na escrita dos irmáns longo tempo emigrados nun país castelanofalante».

A carta do poeta Antón Zapata García vai dirixida ao seu curmán fotógrafo José Vidal García e está datada o 5 de setembro de 1935. Nela fai aviso de recibo dunhas fotografías da contorna de Laxe, algunhas delas habían ser publicadas na revista Alborada, fala de acontecementos familiares e o máis interesante para nós está dunha banda nas súas referencias ao escudo de Laxe e pola outra outra á recente homenaxe que fixera lembranza do centenario do nacemento de Eduardo Pondal.

Deseguida reproduzo esta carta que tamén se pode ler na miña tese de doutoramento, A poesía galega de Antón Zapata García. Edición e estudo, en acceso libre nesta páxina de poesiagalega.org, proxecto dirixido polo poeta e profesor Arturo Casas e no que traballa arreo o seu equipo do GAAP (Grupo Alea de Análise Poética). O traballo académico xa estaba a dispór de quen tivese interese na propia USC, aínda que nun espazo escasamente divulgado. E tamén en googlebooks, porén neste caso con moitas páxinas en branco como adoita suceder neste buscador. Velaquí:

Buenos Aires, Septiembre 5 de 1935.

Sr. Don José Vidal García

Lage

Estimado primo:
Oportunamente, ha sido en mi poder tu apreciada carta datada el 18 de Mayo del corriente año; mas, por pura negligencia —en mí es un mal completamente crónico—, no te he contestado en seguida, cual debiera hacerlo, máxime habiéndome brindado, como lo hiciste, la grata oportunidad de poder contemplar, mediante las artísticas “fotos” que adjuntaste a tu referida, esa siempre bien querida e igualmente recordada villa natural nuestra. Reitero, pues, mi solicitud de que sepas dispensarme la “preguiza” en que incurrí, y, sobre todo, muchas gracias.
Antes de nada, cumplo en alabar —nada de ringorrangos— tu buen gusto y conocimiento fotográficos, pues no solamente por los trabajos tuyos precedentemente aludidos, sino por otros, entre ellos: “Las bucetas de Manuel Ramos”, “La motora de Vilaseco y Anido”, “Malpica de Bergantiños”, “Ponteceso”, etc., etc., revelan la mano y el tacto maestros de que eres poseedor.

Como siempre he sido enemigo de difundir malas nuevas —la que expondré me duele en el alma—, me perdonarás no te haya dicho antes la desgracia que hemos tenido, puesto que yó apreciaba mucho a tu malogrado y bien querido hermano Eduardo: Ha fallecido violentamente en Montevideo, de lo cual ya habrás —supongo— tenido noticias de tus hermanos Plácido y Francisco. Te doy mi más sentido pésame, el que harás extensivo a tus padres, hermanos y demás familiares nuestros. ¡Ha sido una lástima perderlo, siendo un gran dolor para todos los que lo queríamos! ¡Q. E. P. D. el pobre Eduardo!

Del escudo de esa villa, te diré que, leyendo la “Historia de Galicia”, de Murguía, noté que dicho atributo de los Castros —gente nobiliaria de Lage en pretérita data—, que figura en la iglesia, tiene dos roeles (monedas) y dos calderos. El tal, a mi ver, es el verdadero escudo de nuestra brava población de Lage. Ahora, trata tú de sacarlo, ya fotografiándolo, ya, si conoces dibujo, sacando un ligero boceto, pues, el escudo que contiene tu “foto”, creo no es el auténtico. En fin: Yo no conozco casi nada de heráldica, pero, por tratarse de mi pueblo, por lo menos quisiera constatar si es cierto lo que en el citado libro dejó consignado Don Manuel Martínez Murguía, esposo que fué de la inmortal poetisa Rosalía Castro. Tú dirás la verdad sobre el asunto, que es lo que importa.

Te hago presentes mis gracias; además de las fotografías, por los diarios —creo que fuiste tú— que tuviste a bien mandarme, relacionados con el merecido homenaje rendido al más grande hombre de nuestra patria gallega: Nuestro pariente Eduardo Pondal.

Haz presentes mis saludos a todos nuestros comunes amigos residentes en ésa: Antonio Sacedón, Paulino Vilariño, José Pose Mesías, Fernando Gonlledo, Manuel Ramos Mesías, etc., etc.

Saluda, en nombre nuestro —los de esta tu casa— a tu esposa y demás familia. A tu suegro le haces presente el claro recuerdo que de él tengo, o sea: cuando llegó de la guerra de Cuba, así como también le darás recuerdos. Para tu hermano Manolo, le harás presentes mis gracias —”vai de risa”— por las cartas que prometió remitirme… ¡”fai catro días”!… Salúdalo, no obstante lo dicho. Me parece que, para escribir, como por aquí se dice, “es de mi marca”: ¡por algo somos “parentes”!…

En fin, gracias estimado Pepe; prometiéndote que, en la primer oportunidad que se me presente, he de corresponder a tu reiteración de atenciones para conmigo.
“Alá vai miña aperta” para tí, con verdadero anhelo de poder un día ir a fondear en “Las Galgas” a “miña chalana”…

Teu curmán que te estima: Antón Zapata García

[Remite: A. Zapata García. Sáenz Peña, 469. Dep. Nº 2. Bs. Aires]

No responses yet

Set 05 2016

Poemas para os megálitos (e V): «O dolmen», de Gonzalo López Abente

ArcadaPiosa04-09-2016
(Imaxe da lectura na Arca da Piosa, tirada da crónica de costadosolpor, bitácora de Xosé Mª Lema Suárez)
Dombate-04-09-2016
(Imaxe da lectura do poema «O dolmen de Dombate», de Eduardo Pondal. Fotografía divulgada no twitter de Marcos Maceira, presidente da Mesa pola Normalización Lingüistica)

Onte rematou o II Simposio do Megalitismo da Costa da Morte cun «Roteiro dos dolmens» guiado polo guía oficial de turismo, especialista en comunicación e patrimonio Manuel Rial e que nos levou a visitar catro das máis sobranceiras antas da comarca: Pedra da Arca (Baíñas – Vimianzo / Regoelle – Dumbría, pois é lindeira de concellos), Arca da Piosa (Muíño – Zas), Pedra Cuberta (Treos – Vimianzo) e o Dolmen de Dombate (Borneiro – Cabana de Bergantiños).

E o quinto poema escollido para as miñas lecturas no roteiro, aínda que non na orde en que se foron publicando nesta bitácora, foi «O dolmen», de Gonzalo López Abente, que pertenxe ao seu libro de poemas Alento da Raza (Madrid: Imprenta Xan López Torres, 1917?).

O DOLMEN

Moimento imperturbabre: na nobre xuventude,
esta baruda raza frabicando con tolo
entuseasmo, soñando ao morno amor do colo
da moza nai que canta rebolando saúde.
Fervendo en ardor místico, sobiches hastra Dios;
unha oración con moles de granito fixestes,
c’o retombar das pedras sonóu a túa vos,
y-atrás d’unha alma ida chegar ao ceo quixestes.
Forte raza, premite que o espíritu levante
un teu cativo fillo, no pasmo sumerxido,
ollando para un dolmen soberbo y-atrevido,
y-atrevido e soberbo coma un pöeta cante.
Alí está, coma un tempro, na alta cume seréa
d’un facho vixiante, co-a pátina cuberto
dos sigros que pasano, igoal que no deserto
a esfinxe melancónica pra a lexania olléa.
Treman os liquens pálidos nas pétreas vestiduras
d’esta oración subrime que os antigos rezaron,
e cando o vento funga nas prefundas costuras,
parez que conta históreas dos tempos que pasaron.
Os penedos inxentes arrescenden á hucha
de pazo medéoeval, e son a letra santa
de frase mistereosa que, coma unha frol mucha
pol-o sol abrasada, cara o sol se levanta.
Cando na tarde queda borda o sol no oucidente,
sobre do cañamazo azul e trasparente,
as creacións subrimes da eterna fantesía,
brila o dolmen coma unha cróa de pedrería.
O crepúsculo viste o altare da montana
c’os sagrados encaixes de subrime artificio,
frabicados con nubes de escarlata e de grana,
para ofrecere aos dioses solemne sacrificio;
y-estonces esa mole de penedos xigantes,
erguido ao ceo, paresce un pontifice sumo,
fervoroso ofrecendo as oracións vibrantes
que soben en douradas espirales de fumo.

No responses yet

Set 05 2016

Poemas para os megálitos (IV): A Arca da Piosa no poema «Á hora en que o doce luceiro», de Eduardo Pondal

ArcadaPiosa
(Fotografía tirada da galería sobre a Arca da Piosa no sitio web do Concello de Zas e a Deputación da Coruña)

A Arca da Piosa foi outra das antas que visitamos. O amigo Xosé Mª Lema Suárez, historiador e presidente do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte, na súa guía Polas antas e mámos da Costa da Morte (Vimianzo: Semescom, 2006), alén de describir as súas principais características, sinalaba:

«O poeta Eduardo Pondal personificaba nas súas poesías os ancentrais topónimos das comarcas da Costa da Morte converténdoos en heroes. Así, o bardo bergantiñán transformou os nomes de tres parroquias do val do río Xallas en tres heroicos guerreiros celtas: a moza Maroñas —intrépida virxe guerreira—, Brandoñas —o forte— e o valente Brandomil. No estro pondaliano, o heroe Brandomil caería morto loitando contra o invasor romano, e tería na Arca da Piosa o seu moimento: un rudo mausoleo construído con grandes pedras».

Así, que entre os poemas escollidos tampouco non podía faltar o poema «Á hora en que o doce luceiro», en realidade sen título e coñecido polo primeiro verso, que se inclúe na obra Queixumes dos pinos de Eduardo Pondal. Velaquí o poema que eu citarei pola versión orixinal de 1886 e non polas sucesivas que reescriben a grafía pondaliá:

[A hora en q’ o doce luceiro]

A hora en q’ o doce luceiro,
Coménzase de fundir;
As ben cornudas cabras montesías,
Levando diante de sí,
O pastor celta Temunde,
Volvía o doce redil;
Sóo, cantando pol-a gandra
De Xallas, d’ uces nutriz;
E estremecendo a vaga soedade,
Seu cantar decía así:

—Arca antiga da Pïosa,
O vento q’ he triste oir,
Funga nas esquivas uces,
Q’ están o redor de tí;
E pasa antr’ elas bruando,
Con un dorido gemir:
Debaixo das tuas antes,
‘Stá o valente Brandomil;
Non no olvido, mais nos brazos
Do eterno e doce dormir:
Ten o seu lado dereito,
O elmo dourado e gentil,
O’ escudo, e a dura lanza
Ond’ o sol, soía ferir;
E con pracer os celtas contempraban,
De Xallas no ermo confin.

Ou valente fillo d’ Ogas,
E da doce e nobre Eiriz;
Para sempre quedará,
Longa memoria de tí:
E cando o fillo dos celtas,
No tempo que está por vir,
Pensativo camiñante,
Pase quezáis por aquí;
Cando no tempo en que gia,
Se vexa a luna lucir,
Dirá ó verte desde longe:

O valente Brandomil,
Saído da gentil e boa raza
Dos celtas, repousa alí.

No responses yet

Set 02 2016

Poemas para os megálitos (III): «Dolmen», de Lorenzo Varela

Dolmen-Varela-Seoane
Dolmen-LorenzoVarela1Dolmen-LorenzoVarela2
(Gravado de Luís Seoane que acompañou o poema na súa edición e manuscritos autógrafos de Lorenzo Varela).

No centenario de Lorenzo Varela era ben lembrarmos no II Simposio do Megalitismo da Costa da Morte o seu poema «Dolmen», publicado no poemario Lonxe (Bos Aires: Botella al Mar, 1954, con prólogo de Arturo Cuadrado e ilustrado con dez xilografías de Luís Seoane.

Os manuscritos foron tirados do artigo de Gregorio Ferreiro Fente, «“Lonxe”, “Dolmen” e “Compañeiros da miña xeneración mortos ou asasiñados”: os seus textos autógrafos». Boletín da RAG, nº 366, que se publicou logo de se lle dedicar o Día das Letras Galegas en 2005. Deseguida reproducimos os versos de Lorenzo Varela.

DOLMEN

Camiño do tempo vello,
camiño do tempo novo:
pedra dos tempos sin tempo,
pedra dun ollar sin ollos.

Semente do azar primeiro,
centella inmóvel da terra:
si latexara o teu peito,
ou si te voltaras de herba.

Si voaras, si tiveras
estrelados aguiares.
Si te romperas, penedo,
e deras a luz que sabes.

Feixe de raios ou dolmen,
lume gardado no ren,
tes xeito i alma de home
cun día quixo nascer.

É sagrado o teu silenzo:
Ao pé de ti fala a choiva,
sobor de ti canta o vento
e dentro de ti, ti escoitas.

Camiño do tempo vello,
camiño do tempo novo:
pedra dos tempos sin tempo
pedra dun ollar sin ollos.

No responses yet

Set 02 2016

Poemas para os megálitos (II): «O dolmen de Dombate (D-unha costume danzal celta: a roldanza)», de Antón Zapata García

Dombate-Zapata

Co poema de Eduardo Pondal mentado na anterior anotación tamén ten moito que ver o soneto «O dolmen de Dombate (D-unha costume danzal celta: a roldanza)», de Antón Zapata García (Laxe, 1886 – Bos Aires, 1953), onde novamente aflora o celtismo histórico-lendario e onde se fala dunha estraña compaña, que a xente ve polas noites arredor do monumento megalítico: “baixo o craror da lúa, en roldas ben tecidas, / as celtas virxinaes bailaban a roldanza”.

Malia o evidente diálogo intertextual co poema de Eduardo Pondal, que xa se intitulaba da mesma maneira, desta volta a forma e o contido se afastan completamente e aquí o poeta de Laxe non se limita a imitar os versos do vate pontecesán, senón que se atreve cunha composición inspirada nese texto mais ben diferente.

O soneto publicouse por vez primeira na revista Céltiga, Bos Aires, nº 32, 25 de abril de 1926, precedido dunha fotografía co seguinte pé: «Lage: Dolmen de Dombate», indica «Para “Céltiga”» e reproduce en autógrafo a sinatura A. Zapata García. A revista está dixitalizada e dispoñibilizada para o público no portal do Consello da Cultura Galega, de onde tiramos a imaxe superior.

Posteriormente, unha copia mecanografada con algunhas pequenas variantes lingüísticas foille enviada a Filgueira para a súa Escolma fanada de 1936 (como se detalla en Xosé Filgueira Valverde. Os poetas galegos (1936). Antoloxía consultada. Estudo preliminar de Xesús Alonso Montero e edición de Ana Acuña e Xesús Alonso Montero. Pontevedra: Museo de Pontevedra, 2008). No mecanoscrito o subtítulo foi aparentemente borrado polo autor e despois da rúbrica engade «1926». Ademais, tampouco aparece na versión da revista Céltiga.

Reproducimos o poema na versión que Antón Zapata García incluíu no seu único libro, en edición de autor e imprentado na Coruña polo betanceiro Roel, A roseira da soidade (1954). Pódese ler tamén na miña tese de doutoramento , dirixida polo profesor Xesús Alonso Montero, cuxo título foi A poesía galega de Antón Zapata García. Edición e estudo, en acceso libre nesta páxina de poesiagalega.org, proxecto dirixido polo poeta e profesor Arturo Casas e no que traballa arreo o seu equipo do GAAP (Grupo Alea de Análise Poética). O traballo académico xa estaba a dispór de quen tivese interese na propia USC, aínda que nun espazo escasamente divulgado. E tamén en googlebooks, porén neste caso con moitas páxinas en branco como adoita suceder neste buscador. Velaquí:

O DOLMEN DE DOMBATE

(D-UNHA COSTUME DANZAL CELTA: A ROLDANZA)

AO sôn das graves arpas dos bardos de Briganza,
e darredor do dolmen cinguido de druídas,
baixo o craror da lúa, en roldas ben tecidas,
as celtas virxinaes bailaban a roldanza.

As súas cantareas d-arela, fide e espranza,
voaban pol-a gandra, câl pombas tremecidas;
e, brancas e lanzales, finxían margaridas
brandéndose cô sopro da bris da venturanza.

D-aqueles nobres tempos —¡ouh, dolmen de Dombate!—,
sô tí quedache ergueito, dempóis do fero embate
que os lobicóns de Roma levano ao teu solar;

mais, se de nuite a lúa tece seu albo sayo
cabo de tí, dí a xente que vái pra LAXE ou Bayo,
que vío bultos brancos ao teu redor bailar!

No responses yet

Next »