Abr 13 2018

Mudanza de crebas.blogaliza a crebas.gal

Published by under Poesía


(Crebas, fotografía de Manuel Sendón)

O inesperado peche de blogaliza obriga a unha mudanza desta bitácora desde crebas.blogaliza.org ao dominio crebas.gal, lugar desde que en breve iniciarei unha nova andaina na rede. Agradezo inmenso a blogaliza, e de maneira particular a Pedro Silva, a xenerosa e desinteresada acollida na hospedaxe destas crebas e a súa colaboración para os atrancos técnicos que sempre resolveron.

Reproduzo a mensaxe que recibimos as ducias e ducias de bitácoras literarias, musicais, culturais… na nosa lingua que tiñamos hospedaxe en blogaliza:

«Nestes ultimos 12 anos blogaliza foi unha illa na rede, un espazo para a lingua, para a expresión e para o intercambio. Pasou por moitas etapas, dende a hospedaxe nun servidor cedido pola Asociación AGNIX e a conectividade e o aloxamento físico no Cesga, ata o soporte empresarial de Algueirada.

Nos últimos tempos blogaliza fixo moito por voltar ás orixes: ao mantemento exclusivo por parte do seu titular. Pero os cambios no marco lexislativo que, nos proximos meses se van producir no noso contexto mudan sustancialmente as implicacións de manter un espazo como blogaliza, polo que xa non podemos seguir adiante.

Afogamos, levados tamen polo cambio de escenario no que significan as comunicación entre persoas en internet, e o que representan os blogues, hoxe. A Rede non é a mesma de hai 12 anos, e o sentido que daquela tiña blogaliza, hoxe os feitos case o deixan sen significado: só mantemos 80 blogues vivos. Moitos que madureceron neste alcouve deixaron blogaliza para mudar a outros hostings, e moitos máis morreron por inactividade.

Se nos últimos anos tentamos alixeirar o sistema, reducindo o spam, convertindo os blogues mortos en páxinas estaticas, agora o cambio normativo fai imposible seguir adiante.

A conclusión, en metáforas é sinxela: o rizoma volta á escuridade, a Zona Temporalmente Autónoma desaparece na neboa e blogaliza pecha as suas portas.

En feitos significa que o próximo día 25 de abril pechamos o sistema. Foron moitos esforzos, moitas ledicias e unha enchente de amizade e vida. Foi un placer. Até sempre.»

Foron case sete anos, desde o 28 de xuño do 2011, cando abrín esta xanela aberta ao mundo na arañeira onde se publicaron até hoxe 1245 anotacións ou artigos de variada xinea.

Xa o teño dito, neste tempo con maior ou menor esforzo (segundo os diferentes estados emocionais ou as distintas outras obrigas de cada momento) fun achegando o meu parecer ou dando conta de acontecementos culturais e sociais, mesmo algún político, que foron do meu interese, aínda que moitos outros ficaron no tinteiro pola imposibilidade material de os atender. Como non podía ser doutra maneira tiveron preponderancia os temas literarios, nomeadamente a poesía que enche unha parte importante da miña existencia creativa e lectora.

A bitácora recibiu por parte das autoras e dos autores da nosa literatura o recoñecemento como «Mellor blogue literario» na XIII edición dos premios da Asociación de Escritores/as en Lingua Galega (AELG) 2012.

A xeito memorialístico, reproduzo novamente deseguida aquela afastada primeira anotación de saúdo que se fixo desde esta xanela. Velaquí:

Ola Mundo!

Benvido, benvida.

Neste 28 de xuño do 2011 rompe augas este blogue persoal, na acolledora casa común de blogaliza.org. Como “crebas” chegadas ás praias da Costa da Morte, este blogue irá recollendo anotacións de creación e de crítica literaria, alén doutras reflexións.

Nace o mesmo día que morre en papel o xornal Galicia Hoxe, a única prensa diaria na nosa lingua que aínda se podía atopar na rúa. Nace, daquela, porque son tempos de resistencia e de acrecentar a presenza do idioma galego na nosa sociedade e no mundo.

Aos poucos iredes lendo diversos materiais recentes ou de épocas afastadas para gozardes da lectura ou tamén para discrepardes se fose o caso.

Grazas por virdes onda estas crebas e unha aperta atlántica.

No responses yet

Mar 27 2018

Unha lectura de Do Ermo, de Antonio Noriega Varela


Tal día coma hoxe, o 27 de marzo de 1947, finaba en Viveiro o poeta Antonio Noriega Varela, nado en Mondoñedo o 19 de outubro de 1869, como ben lembran máis unha vez as útiles #efemeridesgalegas no twitter do caro amigo Carlos Rodríguez Pér‏ez (@xcarlosrope).

Na súa lembranza recupero unha lectura do seu libro de poemas Do Ermo, que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Xa teño explicado nesta bitácora que nesa altura traballei nas fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último volume a ficha sobre o libro de poemas Do Ermo, de Antonio Noriega Varela, é da miña autoría e, como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega.

Do Ermo. ANTONIO NORIEGA VARELA

Antonio Noriega Varela publicou en 1904 o seu primeiro poemario, intitulado Montañesas, no que se inclúen dous longos textos que xa viran a luz anteriormente como opúsculos, “De ruada” e “Leite fresco”, o primeiro deles premiado en 1895 no certame poético de Mondoñedo. En 1910 sae unha segunda edición deste libro, co mesmo título, aínda que corrixida e aumentada substancialmente. Daquela é xa un dos poetas galegos máis coñecidos, que vai coñecer o seu maior apoxeo cando, dez anos máis tarde, os seus amigos galeguistas publiquen a primeira edición de Do Ermo (Ourense, Losada, Risco e Noguerol Editores, Imprenta de Antonio Otero, 1920), con 18 poemas que formaban parte da segunda edición de Montañesas, xunto a 30 novos. No mesmo ano, Do Ermo coñece unha segunda edición, que é simple reimpresión da primeira. En 1929 edítase novamente, na Tipografía “Centro de Acción Social Católica” de Mondoñedo, coa lenda “Novísima edición, aumentada”, incorporándoselle a importante serie de sonetos. Vai ser en 1946, uns meses antes da morte do poeta, cando se fai outra nova edición, que leva o título Do Ermo. Cuarta edición (a luguesa) aumentada. En realidade vén sendo unha edición da obra poética completa do autor, na que se inclúe practicamente toda a súa producción en verso, agás aqueles composicións que consideraba intrascendentes. De feito, inclúe un fragmento dun poema de Cantares Gallegos de Rosalía de Castro, unha carta do poeta saudosista portugués Teixeira de Pascoaes, unhas notas para a interpretación do poeta da autoría de Francisco Leal Insua, unha recolleita intitulada A Virxen y-a paisanaxe (100 cantigas populares) e os poemarios Montañesas e Do Ermo.

Todos estes avatares ecdóticos das primeiras edicións dos libros de Noriega Varela teñen dividido á crítica. Así, para Fernández del Riego (1991), Noriega é o autor dun único libro de poemas, intitulado Do Ermo, moitas veces corrixido e ampliado. Da mesma opinión é Carballo Calero ao afirmar que, en realidade, Noriega non escribiu máis que un só libro, que pasou por sucesivas transformacións. Primeiro chamouse Montañesas, logo chamouse Do Ermo, con moitos poemas novos a carón doutros procedentes do anterior libro, e foi incorporando textos máis modernos en sucesivas edicións, pero nunca se independizou do primeiro volume. Desta maneira, Noriega sería autor dun único libro que en cada nova edición vai presentando a obra do poeta tal e como se atopa na data correspondente e segundo o criterio selectivo do momento. Sen embargo, outra parte da crítica non comparte os devanditos criterios. Para Otero Pedrayo, Noriega tería formado dous libros de poemas, Montañesas e Do Ermo, debendo ser respectada a composición e o feitío internos, xa que cada un deles responde a fondas e conclusas vivencias do poeta. Por iso carecería de significación o feito de pasar dezaoito composicións dun libro para o outro. Igualmente, o profesor Freixeiro Mato, no volume Antonio Noriega Varela. Estudio e Edición da Obra Completa (Lugo, Deputación Provincial, 1994), que recolle a súa Tese de Doutoramento, e noutros traballos da súa autoría, distingue entre as dúas obras de creación porque o propio escritor así o facía cando se preparaba a edición testamentaria de 1946, como recompilación depurada de toda a súa obra poética. Por esta razón nós seguiremos ao especialista Freixeiro Mato á hora de diferenciarmos entre Montañesas e Do Ermo.

Cando aparece, en 1920, Do Ermo está conformado por 48 poemas, 30 novos e 18 incorporados de Montañesas, en xeral aqueles máis líricos e relixiosos. No mesmo ano fíxose unha segunda edición, exactamente igual á primeira, financiada polos emigrantes de América. Por iso a de Mondoñedo de 1929 contará como terceira e a de 1946 como cuarta para o propio autor e para os editores, aínda que Carballo Calero fale dela como sexta porque parte de que Montañesas e Do Ermo constitúen un único libro que se vai refacendo. A investigación de Freixeiro Mato conclúe que as dúas edicións do ano vinte só se diferenciaban na portada, unha delas de Castelao e co nome de Antón Noriega Varela, e a outra con debuxo diferente e unicamente cos apelidos do escritor. A terceira, de 1929, é a máis importante porque inclúe 21 novos sonetos. O poeta tiña intención de elaborar un sonetario, que se ía chamar Tenuis pluvia, baixo a influencia dos poetas parnasianos, simbolistas e saudosistas portugueses. Finalmente, optou por incorporar os sonetos á edición aumentada de Do Ermo. De 1929 a 1946 non se publicará ningún outro libro nin reedición da súa obra, aínda que seguen aparecendo poemas novos nas publicacións periódicas. A edición de 1946 saíu do prelo dividida en tres partes: A Virxen y-a paisanaxe, Montañesas e Do Ermo. Este último libro, segundo a vontade claramente expresa do autor, vai quedar constituído por 102 poemas, dos que 71 pertencen á terceira edición, 6 proveñen da segunda edición de Montañesas, un da edición de 1920 e 24 textos novos.

No ano 1969, vintedous anos despois da morte do poeta, a RAG dedícalle o Día das Letras Galegas e publica unha escolma da edición luguesa de Do Ermo, con “Verbas Limiares” de Otero Pedrayo e con “Epílogo” de Carballo Calero. En 1982, a editorial Galaxia, na súa “Biblioteca Básica da Cultura Galega” reedita o libro, baseándose principalmente na edición testamentaria, aínda que introducindo algúns cambios, como introducir algúns poemas que non figuraban no libro, e adaptando os poemas ás normas ortográficas vixentes. Máis recentemente, en 1991, Fernández del Riego publica na colección “Biblioteca das Letras Galegas”, de Edicións Xerais, o volume A. Noriega Varela. Poesía, que inclúe a reedición do poemario. Finalmente existe a edición da obra completa preparada por Freixeiro Mato (1994), que xa se mencionou con anterioridade e que se trata, sen ningunha dúbida, da mellor de todas elas por se tratar dunha edición crític*, na que cada poema vai acompañado dunha indicación sobre a métrica, outra que recolle tódalas súas edicións anteriores, en orde cronolóxica ata a actualidade, e outra coas notas correspondentes sobre as variantes bibliográficas dos textos.

Como sinala Freixeiro Mato, Do Ermo é sen dúbida o seu título definitivo. A aparición da primeira edición en 1920 foi saudada como un grande acontecemento nas nosas letras e supuxo a consagración do poeta, como testemuña o feito insólito na nosa literatura, e máis tratándose dun libro de poesía, de que se fixese unha segunda edición no mesmo ano. A raíz da súa publicación iniciouse a proxección exterior do autor, nomeadamente en Portugal, aínda que textos da súa autoría foron traducidos para o castelán, o catalán, o inglés, o francés, o italiano ou o dinamarqués. Realmente, o libro non se consolidou ata a súa edición de 1929, coa incorporación dos sonetos, que nos presentan a un poeta posrexurdentista, no dicir de Carballo Calero, que o cualifica como artífice do verso, máis seguro que o desigual Leiras Pulpeiro, que evita os tópicos que son constantes en Lamas Carvajal, que non ten a propensión de Losada á licencia erótica, aínda que a súa tenrura non é a de Rosalía pois nesta o ton é máis agudo e de ritmo máis fluído, mentres que Noriega é moito máis disciplinado. Como sinalou a crítica, a poesía de Noriega serve de ponte entre o legado decimonónico e a literatura do século XX. A modernización do seu código estético vai virlle da man do coñecemento da poesía portuguesa e, segundo Xosé Ramón Pena, tamén de se emparentar co modernismo europeo de Francis Jammes ou do occitano Mistral, ademais de ter raíces na poesía clásica de Virxilio, Horacio e Ovidio. Tamén para Iglesia Alvariño ou para Fernández del Riego, tanto as Bucólicas como as Xeórxicas de Virxilio, purificaron en Noriega o gusto pola natureza durante os anos da disciplina escolástica, de Horacio e do propio Virxilio viríalle a súa serenidade e a dozura melancólica, deles herdou o amor polos motivos sinxelos da aldea e o desexo da vida anónima. Sen embargo, para Otero Pedrayo, Teócrito e Virxilio, a penas inflúen na súa obra pois o seu ermo é pastoral, unha pura e nidia concepción arcádica, froito da paixón por Ovidio.

Moito máis severo na valoración da excelsitude poética de Noriega Varela é Méndez Ferrín, para quen é un poeta mediocre moitas veces e apegado a unha sinxeleza que adoita ser virtude dos poetas misérrimos. Aínda así engade que, se callar por establecer contacto co cenáculo ourensán, escribe o libro Do Ermo, evolucionando en sucesivas edicións cara a unha poesía intensamente cultista, grandemente franciscana, docemente recreada nos temas montañeses, virtuosa e fortemente integrada por recursos estilísticos tomados en empréstito da poesía renacentista e barroca castelá e da portuguesa finisecular.

No tocante á estructuración do contido, entre os textos da última edición de Do Ermo hai unha significativa presencia de poemas tirados da tradición popular, con ou sen indicación da súa procedencia; de poemas que conteñen versos populares e tamén de poemas introducidos por un cantar popular ou que parten dun dito popular. Ademais inclúe versións ao galego ou adaptacións de poetas menores en español ou dalgún poeta destacado doutra nacionalidade como Teixeira de Pascoaes ou Lamartine, entre outros, coa característica común de seren poemas franciscanos ou de acento relixioso. Para Freixeiro Mato, o libro posúe unha estructura cronolóxica perfectamente definida que vai en paralelo coa biografía persoal do poeta, marcando o tránsito da vida á morte. Comeza co cantar popular “Zreixiñas Frescas”, que anuncia o ton humilde da obra. Despois veñen poemas referidos a Lugo e que falan da mocidade. A seguir vai introducindo unha nova estética franciscana, con renuncia expresa ao costumismo descritivo e ao colorido festeiro de Montañesas. Logo inicia unha aproximación á montaña, caracterizando o mar como elemento negativo. A partir de aquí a montaña vai asumindo o protagonismo da obra. Chegamos así á parte central onde o poema “Toda humilde belleza” inaugura a serie de sonetos que marcan os momentos de maior intensidade emocional e estética. A última parte do libro está dominada pola idea da morte, primeiramente lembrando a nai do poeta e finalmente perante a inmediatez da propia morte, despois de nos deixar o seu testamento poético no antepenúltimo texto. Por todo iso, Freixeiro Mato conclúe que o libro posúe un carácter unitario que lle vén dado pola constante presencia da montaña e pola actitude lírica do poeta, nunha posición de humildade franciscana, así como pola relixiosidade que impregna a maior parte das composicións.

De feito, o núcleo temático predominante é a natureza humilde, contemplada con ternura polo poeta, nunha actitude propia do franciscanismo poético, na que os seres máis pequemos espertan sentimentos de amor e solidariedade. Outro eixo é a louvanza da montaña como verdaeiro locus amoenus onde a alma do poeta busca refuxio, na liña do Beatus ille horaciano. Desde o primeiro poema, “Laverquiña…”, deosta o mar e louva a montaña, que inspira 36 dos 48 poemas do libro. Para Iglesia Alvariño, Noriega é poeta franciscano mais que cantor da montaña. Se cantou a montaña foi en virtude dunha especie de pacto con Leiras Pulpeiro que, partindo tamén de Mondoñedo, cantou a mariña. Noriega abandona o ton descritivo de Montañesas e centra a atención lírica na montaña e no ermo, verdadeiros protagonistas da obra, nunha chea de poemas moi breves, de grande concentración expresiva, dos que “Unha breve pucharquiña” pode ser considerado como típico. O eu poético foxe da sociedade e comunga coa soidade do ermo, do seu paraíso, exercita un ascetismo cheo de renuncias onde dialoga coa natureza. As sinxelas criaturas da terra, os seres humildes convértense en símbolos dunha vida de piedade e tenrura, nunha visión sentimental, aínda que xa penetrada dun esteticismo que imos ver máis desenvolvido nos sonetos. Os poemas descritivos incorporados de Montañesas teñen en común a relixiosidade dos brañegos, a tradición relixiosa do mundo rural e o cristianismo sinxelo das xentes humildes. Non se pode reducir a achega poética de Noriega a estes dous aspectos, costumismo e lirismo da natureza, como xeralmente recolle a crítica. Con seren importantes estas dúas liñas poéticas existen outras que nos mostran un poeta de variada inspiración artística, que camiña noutras direccións como o lirismo persoal, versificando acontecementos dolorosos da súa accidentada vida, como a morte da nai. Ademais, están presentes algúns dos grandes temas da literatura universal como o contemptus mundi ou desprezo da gloria mundana, relacionado co menosprezo da vida urbana e a gabanza da vida retirada. Tamén o tópico do tempus fugit, que se manifesta nalgúns sonetos asociado á saudade dos tempos idos ou á nostalxia pola mocidade perdida. O poeta, xa maior e afastado das montañas do seu Mondoñedo natal, lembra as mozas e as noites de fiada. Outra tema clásico é a metamorfose, que lembra a Ovidio, como cando o orballo se converte en xoias que é un motivo recorrente no libro. A saudade impregna toda a poesía do ermo e non podían faltar o tema da morte e a poesía de inspiración social, en composicións que mostran solidariedade cos humildes, en liña con poemas de Rosalía ou de Curros, aínda que sen chegaren á denuncia comprometida. Para Carballo Calero, hai un pequeno número de pezas que figuran entre os poemas de loita que serviron á causa das reivindicacións agrarias, na liña dun Cabanillas. Se Basilio Álvarez e Antón Villar Ponte puideron nun intre arrastar a Noriega a esta clase de literatura, o pulo non durou pois o espírito de Noriega mal se aviña con este apostolado. De feito, eliminou os poemas combativos das últimas edicións e rexeitou da súa musa poética á fouce, símbolo do movemento redencionista. Completan as liñas temáticas, a devoción mariana, a defensa da tradición e composicións humorísticas, que lle deron sona á súa vea satírica.

Con todo, probablemente constitúan os seus sonetos o chanzo máis importante de toda a súa producción, pois neles advírtese unha combinación excelente dos motivos de inspiración clásica con aqueles que lle resultaban próximos, os da montaña lucense e as súas xentes. Noriega, sen abandonar a tenrura, elevouse a unha poesía de arte maior cos sonetos, unha forma estrófica que domina sabiamente. Na edición definitiva dos seus poemas inclúe vintedous que xa figuraban na edición de 1929, e unicamente un deles procede de Montañesas. Foron escritos en Trasalba e na Graña de Vilarente, baixo a impresión da lectura dos poetas portugueses e supoñen unha conversión ao esteticismo. Era o tempo no que mostraba a súa admiración por Bocage e por Camoes, pero sobre todo por Antero de Quental, do que sabía os versos case de memoria e admiraba o seu xeito de poetizar. De Guerra Junqueiro tiráballe, sobre todo, que partía da aldea para percorrer o mundo. Estimaba, asemade, a Eugénio de Castro, o poeta da época simbolista, a António Nobre, para quen o sosismo constituía unha verdadeira ideolatría, a Teixeira de Pascoaes, porque a saudade o levaba cara á vivida encarnación das cousas humildes e pobres, e tamén o brasileiro Olavo Bilac ou calquera outro poeta parnasiano ou simbolista. Así pois, a moderna lírica portuguesa vai ser determinante no novo modelo. Para Xosé Ramón Pena foron, ao parecer, Otero Pedrayo e Iglesia Alvariño os autores que provocaron indirectamente esta nova actitude.

Tamén desde o punto de vista da métrica, os sonetos de Noriega son algo novo na poesía galega, pois neles segue o exemplo doutros poetas fóraneos que romperan a combinación de rimas dos moldes clásicos. Mantén o hendecasílabo común ou sáfico, cambiando ás veces as rimas dos cuartetos, onde non segue a tradición clásica española do esquema uniforme nos dous cuartetos e fai uso das liberdades que caracterizan aos mestres italianos, como Dante e Petrarca, onde xa atopamos serventesios* en troques de cuartetos ou convivencia entrambas estrofas. Para Carballo Calero, unicamente “Fillo do corazón” é un soneto enteiramente ortodoxo. Todos os demais aceptan un mesmo esquema para a rima dos tercetos, en forma de sextina rubeniana, AABCCB, disposición de rimas típica do soneto francés, que xa usara Antero de Quental, sendo habitual en castelán desde o modernismo. Como recursos propiamente métricos hai que sinalar os diferentes tipos de encabalgamento e, nun único caso, o cambio de medida*, no poema “Exemplares floriñas”. Noriega Varela é un magnífico versificador, que domina con mestría os distintos versos tradicionais. Non busca a innovación e os seus versos axéitanse con naturalidade ás regras da medida, mentres a rima flúe sen estridencias. En Do Ermo a métrica tamén se verá afectada pola nova liña poética do escritor, deixando atrás o predominio case absoluto do verso de arte menor de Montañesas, e pasando a un maior uso de metros e estrofas de carácter culto, coa incorporación do soneto como o tipo de composición máis usada, en igual número que o romance. Tamén aparecen outras estrofas de arte maior sen que por iso desaparezan as estrofas de arte menor tan utilizadas no anterior libro. A rima consoante vai predominar sobre a asoante e aínda sendo máis abundantes os metros de arte menor, a presencia do verso maior vai ser destacada, fundamentalmente o hendecasílabo.

Con respecto aos recursos estilísticos, Freixeiro Mato salienta a proliferación dos diminutivos en -iño, que se adecúan á temática franciscana da obra e que contribúen a resaltar a humildade das cousas pequenas da natureza, nun uso que fai lembrar a Rosalía, pola súa carga afectiva. O emprego abundante de paralelismos, anáforas e similicadencias, tradicionais na nosa poesía, conxugan o paralelismo sintáctico co ritmo prosódico e teñen unha especial relevancia nos sonetos. Outros medios retóricos frecuentes son a antítese, pois o xogo de contrarios é de gran rendemento na obra, a exclamación ou o apóstrofo, a interrogación dialéctica, a paréntese, a repetición de termos. Unha figura retórica de carácter patético moi presente é a suxeición ou hipófora, mediante a que eu poético responde ás preguntas que se fai a si propio. A prosopoea ou humanización dos elementos da natureza é outro recurso tamén habitual, xunto a metáforas, aliteracións, fonosimbolismos e hipérbatos.

No aspecto lingüístico, Noriega non se afastou do modelo popular, de acordo coa súa ideoloxía conservadora e tradicionalista que o levaba a desconfiar das novidades. De feito, como sinala Fernández del Riego, a pesar da vella amizade que unía ao poeta con Antón Villar Ponte, nunca se quixo vincular ao movemento das Irmandades e manifestouse hostil a unha parte das súas ideas, sobre todo no referente ao anovamento da linguaxe no léxico e aínda na ortografía. No seu galego hai pureza e naturalidade, curiosidade polo vocábulos ou as locucións propias que os labregos conservan e que forman parte esencial da súa paisaxe cotiá. Tamén a toponimia da zona forma parte do seu mundo. É a linguaxe viva dunha comunidade a que nutre os poemas, por iso o idioma de Noriega non recoñece regras filolóxicas. Ou sexa, expresa as ideas do montañés na lingua do montañés. A este modelo idiomático, que exalta no poema “Nosa fala”, foise incorporando grande cantidade de cultismos a medida que a súa poesía se ía afastando da liña realista inicial. Se en Montañesas facía poesía para o pobo, en Do Ermo vai escribir para unha minoría ilustrada, polo que a lingua se desprende do ton popular e do ruralismo colorista para se facer máis culta e abstracta, con temas e expresións non usadas con anterioridade. Nisto tivo moito que ver o maior achegamento á poesía portuguesa, que o levará por vías de maior depuración estilística e temática, na procura dun intimismo lírico defrontado co realismo descritivo anterior. Así, Noriega, que parecía crer que non pode haber un galego literario distinto do galego rural, que non pode haber unha lingua galega fora do sermo rusticus, sorprende empregando nos sonetos un galego máis próximo ao portugués, con formas de expresión que lembran a Guerra Junqueiro ou Teixeira de Pascoaes. Deles proceden os helenismos e deles tomou a inclinación polos cultismos, que antes eran raros na súa poesía. Sen embargo, para Freixeiro Mato non se produce unha importante incorporación de termos portugueses, como sostiñan Aquilino Iglesia Alvariño ou Méndez Ferrín que fala de lusismo xeralizado, senón como Carballo Calero que fala da procura dun rexistro culto, achando nos escritores portugueses os cultismos grecolatinos que precisa. Noriega era consciente de que realizaba unha arte culta, aínda que de inspiración rural, como a dos grandes líricos bucólicos latinos e lusos. Isto explica a escolla de termos ou de grafía helenizante, ao que tamén son afeccionados os portugueses. Polo demais, a lingua empregada ten as características propias do galego aprendido en Mondoñedo, con predominio de dialectalismos, vulgarismos e castelanismos, que nalgunha ocasión son consecuencia de necesidades métricas ou de rima, mais non acostumou a incorrer noutras desviacións lingüísticas tan propias da maior parte dos nosos escritores como os pseudogaleguismos. Tamén rarean os arcaísmos. Finalmente, sintaxe e léxico testemuñan a fidelidade do poeta á fala popular.

BIBLIOGRAFÍA
Cfr. CC, CF, GEG, MF.
Carballo Calero, R., “Antonio Noriega Varela”, en Sete poetas galegos, Vigo, Galaxia, 1955.
_______________, “Os sonetos de Noriega Varela”, en BRAG, nº355, A Coruña, 1973.
_______________, “Antonio Noriega Varela” en Libros e autores galegos. Século XX, tomo II, A Coruña, Fundación Barrié de la Maza, 1982.
Fernández del Riego, F., “Introducción” en Noriega Varela, A., Poesía, Vigo, Xerais, col. “Biblioteca das Letras Galegas”, 1991.
Freixeiro Mato, X.R., A cara oculta de Noriega Varela (biografia e textos esquecidos), Santiago de Compostela, Edicións Laiovento, 1992.
_________________, Da montaña o corazón (Producción literaria e lingua en Noriega Varela), Lugo, Fundación Caixa Galicia, 1993.
_________________, Antonio Noriega Varela. Estudio e Edición da Obra Completa, Lugo, Servicio de Publicacións da Deputación Provincial, 1994.
Iglesia Alvariño, A., A lengua dos poetas do norte de Lugo, A Coruña, RAG, 1964.
_______________, Noriega Varela, poeta da montaña, Vigo, Galaxia, 1969.
Otero Pedrayo, R. “Verbas Limiares” en Noriega Varela, A., Do Ermo (escolma da edición luguesa), A Coruña, Publicacións da RAG, 1969.
Pena, X.R., “As pegadas modernistas. Noriega Varela”, en A poesia de Manuel António. Nas literaturas galegas de vanguarda, A Coruña, Ed. La Voz de Galicia, col. Biblioteca Gallega 1979.
Rocha, H., “António Noriega Varela. Poeta da natureza, da montanha, da solidao”, en Sete Vozes Perennes da Galiza lírica, Porto, Livraria Athena, 1965.

No responses yet

Mar 26 2018

Convocatoria do V Premio de Poesía Gonzalo López Abente

Published by under Poesía,Premios

Este pasado sábado conmemoramos o 140 aniversario do natalicio do escritor muxián Gonzalo López Abente: «O 24 de marzal do ano 1878 ás catro da serán, que cadrou en domingo, con feira en San Isidro, abrín os ollos á vida e pola fiestra da casa do Cabo da Grixas, ollei craramente un outo cruceiro e que no seu cume agoniaba un mártir cos brazos en crús…»

Días atrás a Fundación que leva o seu nome fixo pública a convocatoria do V Premio de Poesía Gonzalo López Abente, que en anteriores edicións gañaron as obras, todas catro publicadas en Xerais Poesía:

I Premio (2013): Dos tempos sombrizos, de Daniel Salgado.

II Premio (2014): Os días condenados. Fragmentos para un devocionario, de Laureano Xoaquín Araujo Cardalda.

III Premio (2015): s/t, de Emma Pedreira. (En 2016 non houbo certame)

IV Premio (2017): Culpable, de Eli Ríos.

BASES V PREMIO DE POESÍA GONZALO LÓPEZ ABENTE

A Fundación Gonzalo López Abente, coa colaboración da Secretaría Xeral de Cultura da Consellería de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria da Xunta de Galicia, convoca o Premio de Poesía Gonzalo López Abente, en lingua galega.

1. Poderán concorrer ao V Premio de Poesía Gonzalo López Abente autoras e autores de calquera nacionalidade que presenten os seus orixinais en lingua galega, conforme á normativa vixente. Os textos presentados serán inéditos, condición que se estende ao soporte dixital, e non poderán estar premiados en ningún outro concurso de poesía.

2. A extensión dos textos non deberá ser menor a 400 versos.

3. De cada orixinal presentarase en sobre pechado sen remite tres copias en papel, mecanografadas a dobre espazo e debidamente encadernadas ou grampadas, antes do día 25 de Maio 2018, na sede da fundación:

Fundación Gonzalo López Abente
R/ Virxe da Barca, 49. Casa das Beiras
15124 Muxía (A Coruña)
Indicarase no sobre “V Premio de Poesía Gonzalo López Abente”.

4. Os orixinais presentaranse baixo lema e xunto coas copias achegarase un sobre pechado, identificado co mesmo lema, que conterá o nome e os apelidos do autor ou autora, enderezo postal, número de teléfono e enderezo electrónico.

5. O xurado estará composto por dous poetas de recoñecido prestixio ou dos expertos/as en literatura galega e un representante da fundación que actuará ademáis como secretario.

6. O premio terá una dotación única de 2.000 €, suxeito á normativa fiscal vixente, e máis unha peza escultórica conmemorativa. A obra premiada será propiedade do seu autor ou autora, agás a primeira edición, que será publicada por Edicións Xerais de Galicia. En posteriores edicións, ao igual que na primeira, farase constar a condición de premiada no V Premio de Poesía Gonzalo López Abente.

7. O premio poderá ser declarado deserto no caso de que o xurado así o estime e a decisión será inapelable.

8. Os orixinais non premiados poderán ser recollidos na sede da fundación, previa solicitude, no prazo dun mes. Os que neste prazo non sexan recollidos destruiranse.

9. A participación nesta convocatoria implica a aceptación das bases e da interpretación que delas faga o xurado, non admitíndose recurso contra a decisión que este adopte nas súas funcións.

No responses yet

Mar 22 2018

Mensaxe da Directora Xeral da UNESCO, Audrey Azoulay, co gallo do Día Mundial da Poesía de 2018 (Versión galega)

Neste 21 de marzo do 2018, Día Mundial da Poesía, declarado pola UNESCO en 1999, tampouco atopei por ningures a versión galega da Mensaxe da súa nova Directora Xeral, Audrey Azoulay, que si podemos ler na variante portuguesa no sitio da Unesco-Brasil. E como tamén fixen noutros anos anteriores, polo seu indubidable interese reproduzo novamente nesta bitácora esa mensaxe (a versión que publico é de elaboración propia), que na miña opinión resulta de lectura obrigada. Os subliñados en negra son da miña autoría. Principia cuns versos de Langston Hughes, quen foi tradutor de Federico García Lorca.

Mensaxe da Directora Xeral da UNESCO, Audrey Azoulay, co gallo do Día Mundial da Poesía de 2018 (Versión galega)

Soños
Agárrese aos soños
Pois se os soños han morrer
A vida é un paxaro de ás quebradas
Que non pode voar.
Agárrese aos soños
Pois cando os soños se van
A vida é un campo estéril
Conxelado coa neve.

Langston Hughes

Eses versos do poeta Langston Hughes son un convite para un soño, unha fuga, unha liberación. A poesía é sen dúbida a mellor forma de expresar esa ansia, unha vez que ela toca no noso íntimo e permite todos os tipos de liberdade.

Ese poema é sobre o poder extraordinario das palabras que abren horizontes infinitos, melloran as nosas vidas, mudan a realidade, ao mesmo tempo que a embelecen e a mostran sobre unha nova luz, que nunca foi vista antes.

A poesía non é un xogo trivial de sons, palabras e imaxes: ela ten un poder creativo e transformador.

Poeta, escritor, dramaturgo e líder do Rexurdimento de Harlem na década de 1920, Langston Hughes puxo a súa arte ao servizo da loita contra a discriminación sufrida pola comunidade afro-americana. Así, a súa poesía é inseparable do seu compromisso cos dereitos civís e continúa a ser unha fonte de inspiración para todos os defensores das liberdades fundamentais en todo o mundo.

A poesía tamén é esa arte única que nos fai conscientes da extraordinaria diversidade humana: a diversidade de linguas e culturas. É un punto de encontro entre o individuo e o mundo. É unha introdución á diferenza, ao diálogo e á paz. É un testemuño da universalidade da condición humana máis alá das innumerables formas utilizadas para a describir.

Todos os anos desde 1999, a UNESCO ten comemorado o Día Mundial da Poesía o 21 de marzo. É unha ocasión para celebrar a riqueza do patrimonio cultural e lingüístico mundial. É tamén unha ocasión para chamar a atención para as formas tradicionais de poesía que corren o risco de desaparecer, como é o caso de moitas linguas minoritarias e pouco usadas. Para manter as tradicións vivas, a UNESCO incluíu varias formas poéticas no patrimonio inmaterial da humanidade: por exemplo, a arte poética do canto Ca Trù do Vietnam, Al’azi dos Emiratos Árabes Unidos, as cancións Baul do Bangladesh e o patrimonio oral de Gelede, compartido polas comunidades iorubás-nagôs que viven en Togo, en Benim e en Nixeria.

A poesía non se limita ao aspecto artístico: é tamén unha ferramenta para a educación formal e informal. Nese sentido, as artes e prácticas culturais fornecen un apoio efectivo para a aprendizaxe ao longo da vida. É por iso que a UNESCO estimula e apoia a educación artística, unha vez que ela fortalece o desenvolvemento intelectual, emocional e psicolóxico, formando xeracións que son máis equilibradas e capaces de reinventar o mundo.

Este día é tamén a ocasión para prestar homenaxe a todas as persoas que traen á vida esa importante arte: os poetas, por suposto, mais tamén os tradutores, editores e organizadores de lecturas e festivais de poesia. A UNESCO anima todos os Estados-membros a apoiar nas súas accións a todas aquelas persoas que traballan a cotío para que a poesía continúe a faceras nosas vidas máis ricas.

Finalmente, unha vez que a poesía é un acto de crear e compartir, a UNESCO convida a todas as persoas, neste Día Mundial, a crear, inventar, compartir, abrirse a outras linguas e outras formas de describir o mundo, e participar de todo o que é diferente na nosa diversidade. Pois cultivar a arte e cultivar a mente son accións que tamén significan cultivar a paz.

Audrey Azoulay

No responses yet

Mar 22 2018

Manifesto do Día Mundial da Poesía, de María Xosé Queizán, no Festival Alguén que RESPIRA!

Onte estivemos no compostelán Teatro Principal na gala de inauguración das xornadas poéticas Festival Alguén que RESPIRA!, que coordina o poeta Antón Lopo.

As persoas asistentes puidemos gozar das lecturas ou recitacións de poetas nosos como Salvador García-Bodaño, María Xosé Queizán, Isaac Xubín e Yolanda Castaño, da catalá Maria Sevilla e da asturiana Olvido García Valdés.
Ao tempo recibimos na entrada un ramalliño de flores naturais e un libro – programa completo do ciclo, deseñado por Manuel Martínez, que inclúe significativas achegas poéticas e un pequeno perfil biográfico de cada poeta participante neste evento que se desenvolve en diversos lugares da cidade até o próximo sábado.

O volume tamén incorpora o Manifesto que o festival lle encargou á escritora María Xosé Queizán, espléndido texto que reproducimos deseguida.

Manifesto do Día Mundial da Poesía, de María Xosé Queizán

Un mexillón na boca fai circular o Atlántico polas veas,
ese océano vital que estremece os baixíos de Fisterra
configurando espazo, tempo e xente.
Furioso mar detido por esgrevias illas e rudas pedras,
sosega na lámina das rías.
Non se vexan alteradas criaturas bivalvas abrazadas
nas rochas, ocultas na area, bebendo o mar.
Abren os labios de vulva vibrante sorbendo nas ondas
como a amiga que agarda ilusionada o amor
na beiramar.
O amor será algo máis que saudade?

Se vistes o meu amigo, ondas do mar de Vigo,
E verrá cedo?
Vir, veñen as amigas cómplices dos soños
e no sagrado de Vigo bailaba corpo belido.
Será a pluma de Martín Codax quen recolla tanta beleza.
No lusco e fusco, unha cantiga lle corre polas veas
cantando na harmoniosa lingua galega
arrolada polo Atlántico, polo Miño e máis de mil ríos
lambendo salgueiros, amieiros e carballos, do verde confín,
no Findasol.

Lingua que traballara o latín dos devanceiros, século a século
con xeito, fonema a fonema,
para entregarlla perfecta aos poetas medievais.
Xorden nas súas bocas fermosas Cantigas
de amigo, de amor e de escarnho e maldicer,
onde se irá formando o humor e a retranca de noso.

A poesía galega brilla, espléndida
nos mosteiros, castelos e na voz dos trobadores.
Tan unida está á composición poética que alanca
polas veas ibéricas e gustarán cantar en galego
na época medieval.

Lingua que levarán a África, Asia, América e Oceanía
intrépidos navegantes por incertos mares,
en nome de Portugal.
Afonso Enríquez sae altivo do castelo de Guimaráns
e só mira par o Sur.
No norte a odiada tía Urraca non quixo chamarse Pega.
O fillo Afonso Reimundez foi rei un intre.
Pouco lles durou o poder.

Mentres medra en ultramar, mesturada con sons indíxenas,
a lingua galega no seu berce perderá o creto,
o ser para si, e para os outros.
Cando o poder absolutista domina noutra lingua,
o galego, castelanizado, devén verbas desprezadas
sons sen valor, buracos baixo cetros penetrantes.

Fascinación do poder, arma que non está nas mans dos poderosos! Outra lingua subindo polas veas de labregas e
mariñeiros, como virus mortal e sedutor,
narciso repoludo que Galicia idealizaba.
Sancionouse a violación.

Quen, onde, como se habían gardar os tesouros poéticos
Sen centros políticos e culturais?
En Galicia perderon a memoria.
As cantigas. Ulas?
Ninguén escribe en galego nos escuros séculos vindeiros.
Unha onda romántica rumia nas veas de poetas rebeldes,
buscan sons harmoniosos no océano popular.

Rosalía, Pondal e Curros
fachendosos de seren os primeiros en cantar
unhas verbas de ferro, que Pondal faría de ouro
ou o que lle proía a Rosalía pola banda de Laiño.

Ignoran as cantigas medievais que agora nos asombran
e visitan, cruzando o atlántico.
Carentes de modelos escriben noutra lingua
palabras que o pobo analfabeto teimou en conservar.

Máis tarde descubríronse os Cancioneiros medievais.
Cunqueiro, Bouza Brey ou Álvarez Blazquez deron en imitar
as estruturas, mais
hélàs
na mesma fonética e ortografía estranxeira,
na que seguimos a escribir e a traballar.
Madía leva.

Unha ditadura volveu negar os sons de noso
Escribe en cristián!, ordenaron. Menos mal que
o ateísmo agatuñaba nas veas poéticas.

Rosalía, milagre do s.XIX, impulsa azos
e as mulleres entran no Parnaso.
Van na nave da Festa da Palabra Silenciada a toda vela
e todas navegar.
Estilos, xéneros e sexos variados.
Innovacións, textos orixinais.
Hoxe non nos han calar.

O pasado arraiga na poesía.
Un vento de futuro nos empuxa a crear.
Poetas alcemos as copas metafóricas
para brindar no esplendoroso 2018.
Viva a poesía!

No responses yet

Mar 20 2018

Versión galega dun fragmento orixinal en castelán de «El Monte-Sacro de Galicia» (1868), de Antonio López Ferreiro

Tal día coma hoxe, o 20 de marzo de 1910 finou o escritor e historiador Antonio López Ferreiro, nado en Santiago de Compostela o 9 de novembro de 1837, como ben lembran na bitácora «O Almanaque das Irmandades» (en andamento grazas á coruñesa A. C. Alexandre Bóveda e a Asociación Socio-Pedagóxica Galega (AS-PG) ou tamén o útil hashtag ou cancelo #efemeridesgalegas no twitter do caro amigo Carlos Rodríguez Pér‏ez (@xcarlosrope).

Como sinala o Almanaque «cultivou a novela histórica, xénero de enorme vixencia no Romanticismo e que, até o momento, non fora tratado na literatura galega».

No pasado ano botamos man da súa obra na antoloxía intitulada Pico Sacro, ferido polo lóstrego e a lenda (Escolma de textos literarios éditos e inéditos na literatura galega contemporánea), coordinada por min propio e por Xosé Manuel Lobato, escritor e presidente da A. C. Mestre Manuel Gacio de Boqueixón, entidade que promoveu a súa publicación, e que editou de maneira ben coidada Alvarellos Editora.

Nesa escolma publicamos a versión galega dun fragmento orixinal en castelán de «El Monte-Sacro de Galicia» (1868), de Antonio López Ferreiro, tirado de Compostellanum, V (1960). Reedición realizada baixo a supervisión de Fermín Bouza Brey.

Velaquí o extracto:

É tamén digno de atención un terraplén de pouco máis de dous metros de alto, sostido pola parte da vertente por unha escarpa formada de pedra e terra que rodea o Pico dende o punto en que se levanta sobre a serra. A este terraplén chámaselle a “horta da raíña Lupa”.

Prestóuselle tamén atención aos dous túneles perforados no monte que se coñecen co nome de “buratos dos mouros”. Dun deles dicíase que puido ser parte dunha mina romana.
(…)

Sobre a cima deste pico gózase dunha das máis belas vistas que pode ofrecer o noso país, tan rico en fermosas perspectivas, que remunera ben o cansanzo da súa agre e difícil subida. Inmenso é o horizonte que desde alí se descobre; grande a variedade de decoracións que desde alí ostenta a fecunda naturaleza. Pola parte do N.E. vense paradas as espidas montañas; pero o espectador non ten máis que volver as costas e aos seus pés descobre o risoño val do Ulla e o fértil terreo das parroquias veciñas, cuberto de cereais, cinguido pola estrada, sombreado por pequenos soutos e piñeirais, e gorecido de brancas habitaciónes; máis adiante a elevada terra de Tabeirós e máis á dereita o ameno val do Vea. Pola parte do E. limitan o horizonte as xigantescas e nebulosas moles das serras de Campelo, Farelo e Faro; polo O. a prateada superficie do mar. Cara ao N. destacan as elevadas cúpulas da cidade veciña; un pouco máis abaixo resalta o rico país da Amaía.

Antonio López Ferreiro (Santiago de Compostela, 1837 – Vedra, 1910)

Comentarios desactivados en Versión galega dun fragmento orixinal en castelán de «El Monte-Sacro de Galicia» (1868), de Antonio López Ferreiro

Mar 16 2018

Unha lectura de Estebo, de Xosé Lesta Meis

As ben útiles #efemeridesgalegas no twitter do caro amigo Carlos Rodríguez Pér‏ez (@xcarlosrope) tamén lembran que tal día coma hoxe 16 de marzo de 1887 nace en Eirís de Arriba (Oza, A Coruña), Xosé Francisco Lesta Meis, finado o 22 de decembro de 1930, escritor e xornalista galego.

Na súa lembranza recupero unha lectura da súa novela Estebo, que fixen por volta do ano 2000 cando estaba a traballar como bolseiro de investigación (rematada a carreira de Filoloxía Galego-Portuguesa) no proxecto do Dicionario da Literatura Galega, que publicou Galaxia, coa coordinación da crítica e profesora de Literatura Galega na USC Dolores Vilavedra.

Xa teño explicado nesta bitácora que nesa altura traballei nas fichas dos volumes II. Publicacións periódicas (1997) e III. Obras (2000). Neste último volume a ficha sobre a novela Estebo, de Xosé Lesta Meis, é da miña autoría e, como xa dixen noutras ocasións, por decisión editorial, que eu moito non comparto, as fichas non van asinadas polo autor da entrada de xeito que cada quen puidese responsabilizarse do texto que se publicou. Velaquí a miña achega.

Estebo, XOSÉ LESTA MEIS

A achega literaria máis importante de Xosé Lesta Meis é a novela longa Estebo, publicada por vez primeira na Coruña, en 1927, pola Biblioteca de Novelas Lar, que tamén editou, un ano antes e por iniciativa de Leandro Carré Alvarellos, a súa novela curta Manecho o da rúa. Lesta Meis abre a primeira edición da nova novela cunha “Lembranza” para os renovadores da literatura galega citando case vinte escritores, entre eles Murguía, Rosalía, Curros, Pondal, López Ferreiro ou Lamas Carvajal. Tamén inclúe unha dedicatoria “Ó meu ilustre amigo, don Manuel Casás Fernández, alcalde da cibdá”, home que pertenceu á RAG, que Benito Varela Jácome fai desaparecer cando recupera e prepara unha nova edición de Estebo (Xerais, 1981), na que incorpora un amplo estudio da súa autoría intitulado “O testemuño da novela de Lesta Meis”.

Trátase dunha novela documento que nos permite coñecer unha visión da emigración galega a Cuba no primeiro cuarto de século. Esta temática é levada por vez primeira con este texto ao relato novelesco como farían, con posterioridade, Silvio Santiago en Vilardevós, Xosé Neira Vilas en varias das súas obras ou, máis recentemente, Bieito Iglesias en Vento de seda, aínda que no seu tempo estaba presente na poesía de Rosalía de Castro e, nomeadamente, na de Curros Enríquez. De feito, a novela foi ben acollida polo público e pola crítica, as publicacións periódicas da época louvan o texto que saudan como un dos primeiros traballos de compromiso na nosa literatura, nun desmedido interese que hoxe habería que relativizar.

A interpretación literaria que Lesta Meis fai da emigración está baseada en experiencias sentidas moitas delas en carne propia, polo que se podería falar de narración autobiográfica na que a estética literaria obedece a un compoñente emocional. O propio autor, despois de traballar nos labores agrícolas durante toda a súa infancia, decidiu emigrar a Cuba aínda mozo, engaiolado por facer fortuna. Na Habana aprendeu a ler e a escribir dunha maneira totalmente autodidacta, ao tempo que traballaba nos inxenios das plantacións de azucre, onde foi recollendo vivencias e unha teorización propia sobre a emigración galega en América que se transparentan na súa obra. Pódese afirmar que se trata dunha prosa con obxectivos realistas e algo daquilo que fixo que os críticos coetáneos chamasen a Balzac o “grande demógrafo” tamén se dá en Lesta Meis.

Algunhas das súas características xa foran adiantadas na novela curta Manecho o da rúa, como o retrato sociolóxico dos costumes e hábitos da xente máis próxima ou as coincidencias dos referentes espaciais na aldea de Eirís, na Habana ou nunha plantación cubana. Ambas e dúas presentan o problema social da emigración ao fondo. Manecho o da rúa vén ser como un bosquexo de Estebo, malia seren moi distintos os seus protagonistas e, sobre todo, o final das súas respectivas traxectorias vitais. No primeiro hai un desenlace dramático, mentres que no segundo é idílico e feliz, despois de que Estebo decidise volver pola súa conta, defraudado polas condicións de traballo e de miseria que a maioría dos galegos vivían en Cuba. As súas experiencias desagradables empezan no barco que o transporta como viaxeiro de terceira clase, continúan na Habana, en Triscornia e na fábrica de azucre. Coa volta do emigrante e co retorno á vida da aldea restitúese o equilibrio.

A novela Estebo emprega procedementos narrativos tradicionais próximos ao costumismo*, reflectindo nos dezaseis capítulos a vida diaria da aldea natal e da emigración a Cuba. Despois de describirnos con minuciosidade o lugar, os primeiros catro capítulos céntranse nas peripecias da familia do protagonista xa que Estebo non se converte en axente do relato ata ese momento e de maneira tanxencial. Ha ser no capítulo IX, ao embarcar no vapor, cando adquire relevancia no relato aínda que con frecuentes elipses. Son moitos os personaxes secundarios que lle tiran protagonismo, e da maioría só se nos fala por viviren na súa aldea. Lesta Meis manexa con notorias deficiencias técnicas a estructura de carácter diseminativo.

O desenvolvemento da acción é continuamente retardada polo material etnográfico, documental e didáctico, facendo oscilar o carácter do texto entre a novela ou o cadro de costumes. Así, sabemos da estructura familiar, dos tipos de vivenda, dos labores, da xerarquización do mundo rural galego e de moitas outras cousas. Como sinalou Carballo Calero, un falso concepto do realismo, ou xa do naturalismo, leva en ocasións a Lesta Meis a esaxerar a descrición, como ocorre na pormenorización da zafra. Aínda que descricións semellantes abundan en novelas cubanas e portorriqueñas, segundo apunta Varela Jácome.

En paralelo á caracterización topográfica, socioeconómica e sociolóxica, discorre a viaxe de ida e volta de Estebo, un nó argumental que se enfía coa existencia dunha relación amorosa que se anuncia no sétimo capítulo e que vai ser crebada pola emigración. As liñas da historia sentimental pérdense moitas veces, aparecendo de maneira subsidiaria noutras, ata o desenlace feliz no final do texto, onde se descobre como motor actancial da diéxese. Un elemento importante, que incide na rotura da unidade de acción, é o cruzamento de cartas entre Estebo e Mari-Pepa, iniciado no capítulo XII, que ademais serve como pretexto para alimentar outra historia de amor entre as persoas que llelas escriben, don Vicente e dona Adela.

Finalmente, cómpre subliñar tamén a semiotización da linguaxe en función dunha interpretación xeoantropolóxica, que denota unha escolla variada segundo o rexistro e a narración do momento, á marxe dalgúns hiperenxebrismos e castelanismos. O léxico é o que estaba en uso nos arredores da Coruña, con abundancia de moitos termos concretos, coñecidos desde neno polo escritor, feito que contribúe a darlle unha maior impresión de verismo á novela.

BIBLIOGRAFÍA:
Vid. CC.
C., “Na morte de Lesta Meis”, en A Fouce, 27, 1 de febreiro, 1931.
López Pasarón, C., “Os nosos. Xosé Lesta Meis”, idem.
Sen sinatura, “Estebo, de Lesta Meis”, en Nós, 47, 15 de novembro, 1927.
Varela Jácome, B., “O testemuño da novela de Lesta Meis”, en Lesta Meis, X., Estebo, Vigo, Xerais, 1981.

Comentarios desactivados en Unha lectura de Estebo, de Xosé Lesta Meis

Mar 16 2018

Fragmento do conto «Branca, Branquiña…» de Manuel Ortiz Novo (Santiago de Compostela, 1891 – 1933)


Como ben lembra o hashtag ou cancelo #efemeridesgalegas no twitter do caro amigo Carlos Rodríguez Pér‏ez (@xcarlosrope), tal día coma hoxe o avogado, mestre, xornalista e escritor galego Manuel Ortiz Novo, nado en Santiago de Compostela en 1891, finaba nesta mesma cidade o 16 de marzo de 1933.

No pasado ano botamos man da súa obra na antoloxía intitulada Pico Sacro, ferido polo lóstrego e a lenda (Escolma de textos literarios éditos e inéditos na literatura galega contemporánea), coordinada por min propio e por Xosé Manuel Lobato, escritor e presidente da A. C. Mestre Manuel Gacio de Boqueixón, entidade que promoveu a súa publicación, e que editou de maneira ben coidada Alvarellos Editora.

Nesa escolma publicamos un fragmento do conto «Branca, Branquiña…» de Manuel Ortiz Novo, incluído no libro Quiso robar una estrella (Santiago de Compostela: Tip. El Eco, 1923), con ilustracións de Camilo Díaz Baliño e colofón de Xavier Bóveda. Foinos facilitado por Martiño Picallo. Versión galega dun orixinal en castelán.

Velaquí o extracto:

É unha das aldeas, sorrintes e pintorescas, na aba do Pico Sagro, o cumio que enxerga todos os horizontes, retrátase nas linfas azuis do Ulla e mira avidamente a Compostela; chámase Ardariz e é unha desas aldeas que se dixera queren rubir monte arriba ata agatuñar ao máis alto e chegar ao cumio no mesmo rochoso e esgrevio pico, para, xa gañado o preeminente lugar, a alta cima, dominar -nunha cobizosa ansia de ambición e altiveza- as outras aldeas irmás, poéticas e humildes: Melleirós, Cusanca, Cachosenande, Rubial, Lestedo, Picota, Ramil… así producíanse nos días sombrizos da Idade Media (a pesar de estaren iluminados con resplandores de Poesía, luces de Gai Saber e lumaradas do romanticismo dos xograres e trobadores, sempre errantes, infatigables andadeiros e nómadas polos camiños do mundo, polos caminos de Deus e de Galicia…) non doutra guisa se portaban -dicíamos- os caudillos feudais, donos de mesnadas e de armas, señores de vidas e facendas, cabaleiros de forca e caldeiro, coitelo e pendón…

Desa aldea ambiciosa e desasosegada, que ao agatuñar detívose un punto, fatigada do esfuerzo do ascenso, nun relanzo propicio para o descanso, alí na xeórxica aba do Sagro; desa aldea que mentres repousa, perennemente soña en grandezas e teño para min que van ser inútilrd os seus soños, pois que moi tarde, talvez nunca, vai velos cumpridos e quedará encravada onde xa fai algúns séculos que descansa, e así non poderá escalar as alturas nin gañar a cobizada cima; desa aldea, en fin, de Ardariz, veuse á cidade (que era Santiago) un esperto rapaz, moi feito e moi pillabán, bastante listo e despreocupado, na compaña do seu pai e a irmá maior, chamada Rosa e que, certamente, era moi bela e fragrante -de dezaoito primaveras óptimas. […]

Manuel Ortiz Novo (Santiago de Compostela, 1891 – 1933)

Comentarios desactivados en Fragmento do conto «Branca, Branquiña…» de Manuel Ortiz Novo (Santiago de Compostela, 1891 – 1933)

Mar 12 2018

Poema (XCV): «Éramos del mar, de la intemperie», de Carlos Penelas

Máis unha vez e grazas ao meu caro amigo Manuel Suárez Suárez recibo un adianto do último libro de poemas de Carlos Penelas (Buenos Aires, 1946), autor con raíces galaicas e con moita relación co noso País como se pode ler na autobiografía do seu propio sitio web.

Carlos Penelas, a quen coñecín brevemente en 1997 cando foi convidado a participar no Congreso de Poesía 50º Aniversario de Cómaros Verdes de Aquilino Iglesia Alvariño que se realizou en Vilagarcía de Arousa, onde presentou un interesante e ben documentado relatorio sobre «Poesía e inmigración en José Conde», vén de publicar o libro de poemas intitulado El mar en un espejo de otoño (Buenos Aires: Editorial Dunken, 2018), con ilustracións da cuberta e interiores de Eugenia Limeses e un «Prólogo» no que o poeta lembra o seu achegamento á poesía e a diversos poetas que foron fundamentais na súa obra.

A raíz da aparición do poemario La piedra del Destino (1983) o poeta ourensán Víctor Campio Pereira escribiu: «Carlos Penelas es un poeta trasnacido. Argentino, hijo de gallegos, vive en desasosiego telúrico. En éste libro los elementos ancestrales conforman una parte muy importante de su mundo poético. Nos interesa, sobre todo, esta dimensión lírica de su obra, que deja traslucir el estado afectivo del poeta: un fondo de amor a la Tierra de sus antepasados. Desde su vivencia dolorosa va construyendo su mundo poético con claves del misterio. Libro que nos hace despertar la emoción de la tierra con su ritmo, goza con el contacto del paisaje, para el poeta es la intimidad, el
dolor de la lejanía. Él perdió su patria original. Galicia ganó un poeta en la distancia.»

En efecto, nos poemas de Carlos Penelas sempre atopamos algunha referencia a Galicia. Desta volta escollo para divulgar nesta anotación o único poema de El mar en un espejo de otoño que inclúe unha referencia explícita á nosa literatura medieval, temática recorrente na súa obra. Velaquí:

X

Éramos del mar, de la intemperie.
La melancolía maceraba infinito
en un destrenzar de la penumbra.
Veníamos naciendo desde la niebla
junto Airas Nunes, en el Reino de Galicia.
Leíamos a Ángel Ganivet
entre pinos, en el mar del ensueño.
Murmurante, el viento rastrillaba
el tiempo del vacío. Como un velamen,
princesa, en el fulgor de la noche.
Como un velamen.

 

Comentarios desactivados en Poema (XCV): «Éramos del mar, de la intemperie», de Carlos Penelas

Mar 08 2018

Adeus ao docente Xoán Díaz García, profesor de Lingua e Literatura e impulsor da bitácora ‘Son de Poetas’


(Última actualización de Son de Poetas)

Veño de coñecer nas últimas horas a noticia do pasamento de Xoán Díaz García, profesor de Lingua e Literatura e impulsor da bitácora ‘Son de Poetas‘, un blogue que funciona dende o curso 2007-2008 no IES David Buxán de Cambre como (re)compilatorio de versións musicadas de poemas galegos.

Non tiven trato persoal con Xoán Díaz, de quitado de coincidirmos en xornadas didácticas de Lingua e Literatura, a última nas XII Xornadas de Expresión Oral “Tíralle da lingua” da AS-PG, onde presentou o relatorio «Xogando co audio na clase de lingua». Presentación de pequenas experiencias co audio na clase de lingua e literatura: Recitando a Uxío, quebracabezas de audio, son de poetas…, mais sei por outras e outros docentes da súa capacidade de entrega e de traballo a prol da nosa cultura.

Porén son un dos docentes que lle está inmensamente agradecido pois botamos man a miúdo do seu proxecto para acompañar explicacións na aula. Desde a súa creación todo o meu alumnado coñece e visitou algunha vez a bitácora ‘Son de Poetas‘, que se presenta desta maneira:

«Esta antoloxía da poesía galega musicada é un proxecto dos grupos de lingua galega e literatura e do Equipo de Normalización do IES David Buján de Cambre, A Coruña. Ti, lector ou lectora, tamén podes participar deixando a túa opinión sobre o que aquí vexas ou escoites. Podes, tamén, subscribirte utilizando o teu lector RSS habitual.

A nosa única intención é aproximarnos á poesía galega desde a música. Trátase, polo tanto, dun material de aula ou para despois da aula.»

Tamén era responsable, en co-autoría con Pilar Tobar Conde, da tradución á nosa lingua da obra intitulada Represalia e desagravio dun médico lucense republicano: sementeira e memoria / José Luis Díaz Gómez. Sada: Ediciós do Castro, 2010.

A nosa mellor homenaxe é continuar a utilizarmos os materiais compilados en ‘Son de Poetas‘, que recolle a nosa tradición literaria dende a Idade Media até os nosos días. Nos últimos meses era notorio que non se actualizaba ao mesmo ritmo, mais a enfermidade de Xoán Díaz García era tamén unha doenza para o proxecto. E de non o coñecerdes fágovos unha persoal recomendación de seguimento e de utilización nas aulas no caso de serdes docentes. (http://sondepoetas.blogspot.com.es/)

Que a Terra (Nosa) lle sexa leve!

Comentarios desactivados en Adeus ao docente Xoán Díaz García, profesor de Lingua e Literatura e impulsor da bitácora ‘Son de Poetas’

Next »