As crebas

(Fotografía de Ubaldo Cerqueiro da manifestación Monte Pindo Parque Natural no dixital quepasanacosta. Premer na imaxe para agrandar o tamaño)

O antropólogo muxián, e amigo de vello, Manuel Vilar publica no dixital terraetempo outro dos seus sempre interesantes artigos, desta volta sobre outro tema que anda nos últimos tempos en boca de todos nós na Costa da Morte. Nesta reivindicación do Monte Pindo Parque Natural, que partillamos, tamén hai referencias lendarias e literarias. Deseguida reproducimos o texto ao completo, para contribuírmos á súa difusión e á súa lectura:

Protexer a paisaxe para protexer o noso futuro.

O Monte Pindo: tamén un espazo do cotián

Desde hai un tempo a asociación carnotá Monte Pindo Parque Natural vén loitando pola declaración de Parque Natural para o espazo do monte Pindo, unha loita difícil nun país no que a protección da paisaxe é entendida como unha rémora para o progreso, cando realmente non hai progreso sen respecto polo medio natural e cultural. Si, medio cultural, porque toda paisaxe é a suma dun espazo natural máis a acción do ser humano ao longo da historia sobre o mesmo. Aquí xa non queda espazo natural sen intervención humana, pois a nosa pegada está en todos os lados.

O pasado 14 de abril mentres uns querían celebrar o día da República española cazando elefantes, outros molláronse para pedir maior protección para un lugar singular do noso territorio, como é o monte Pindo e a súa contorna. Só medio millar de persoas camiñaron desde o Ézaro até a vila do Pindo. Mais nesta marcha seica ían poucos veciños destes dous lugares, algo que tería que levarnos a unha reflexión e intentar esforzarnos para convencer e educar a estes veciños e veciñas na importancia da protección desta paraxe, da protección da paisaxe en xeral, mesmo que a protección redundará nunha mellor calidade de vida no futuro, non nunha diminución da mesma como moitos pensan e mesmo algún manifestou nalgún medio de comunicación ese día.

O monte Pindo é un lugar destacado no imaxinario galego desde hai séculos, especialmente desde o século XIX. Isto é así polo seu aspecto e configuración, pola súa impoñente orografía, pero tamén polo seu nome. Aspecto orográfico e nome axudaron a converter este espazo nun lugar simbólico, nun referente patrimonial para os galegos e galegas. Pero tamén é un lugar vinculado á vida cotiá das xentes do Pindo ou un lugar que está na memoria daqueles que tiveron que escapar da gadoupas da morte no fatídico ano de 1936.

O seu topónimo levou, especialmente a historiadores do XIX, a falar dun lugar colonizado polos gregos. Pero estas teorías baseadas en afinidades toponímicas non teñen base científica nin apoio arqueolóxico e xa foron criticadas no seu tempo, entre outros, por Martínez Salazar, para quen a orixe do nome Pindo nada ten de helénico e si de latino e galego. Estas teorías dunha suposta colonización grega de varias zonas da costa galega xorden a partir da interpretación dun texto de Estrabón, onde afirmaba que Asclepíades dixera que algúns gregos que foran na expedición de Teucro quedaran a vivir entre os “calaicos”, polo que serían estes os que deron o nome de Pindo a este monte, porque seica se semellaba ao deles e traíalles morriña. Pero estou seguro que quen afirmaba isto non é que non vira o Pindo grego, é que tampouco vira o galego.

Benito Vicetto dinos que os gregos viñeron ás terras da Fisterra seguindo o transcurso do sol e ver como se ocultaba, entón levantáronlle un templo, o Ara Solis. Moitos dos topónimos da zona, como Ézaro ou Corcubión e mesmo nomes comúns como broa, teñen, para este autor, unha orixe grega, polo que conclúe que houbo unha estreita comunicación entre a Grecia clásica e Galicia. Conclusión que, dun xeito ou doutro, fan súa máis autores, como por exemplo Verea y Aguiar.

Todos viron, e moitos aínda ven, nas singulares pedras deste monte, sinais dun primitivo destino relixioso, pegadas de numerosos rituais e cultos procedentes de relixións que nos precederon no tempo. Pero todo isto levou a algúns mesmo afirmar que aquí estivo o paraíso, outros dixeron que foi un monte sagrado para os druídas e centro de peregrinación para os celtas. Despois, cando chegan os romanos, o monte pasaría ser un lugar de culto a Marte, ou que aquí estarían unha das Aras Sestianas, concretamente no monte Penafiel, substituíndo unha ara de sacrificios, nada menos que sobre pedras manchadas de sangue ritual. E como non, outros suxiren que este puido ser o mítico monte Medulio.

Tamén están as teorías que tratan de explicar as orixes das descarnadas rochas deste monte. Isto, xunto coa fervenza do Xallas, non puido xurdir doutro xeito que non fose dunha maneira violenta e extraordinaria. Así, houbo autores que ven a orixe deste especial lugar nun cataclismo que tivo lugar no século XIII, para uns en 1217, para outros en 1272. A idea dun cataclismo, que transforma a paisaxe e dá orixe a novos espazos e novos xeitos de vida, é algo que está en moitas partes do mundo, é dicir, é unha idea común. Pódese entender que a defenderan historiadores do XIX, pero a data de 1272 propóñena autores que escribiron na segunda metade do século XX e que aínda son citados como referencias bibliográficas fundamentais para entender o proceso de formación deste monte.

Ese carácter do monte Pindo como un espazo especial e peculiar, tamén tiña que ter algo de marabilloso, algo fóra do normal. Así se resaltan aspectos vinculados a unha fertilidade extraordinaria, que as súas augas eran boas, que a herba medraba moito da noite para a mañá, que os animais son aquí moi fecundos, que até aquí subían as parellas estériles.

Todo isto axudou a crear esa imaxe de monte especial e foron agromando as lendas, que o envolveron aínda moito máis nunha aureola de misterio e encanto, facéndoo aínda máis atractivo, poñéndoo con máis forza no noso imaxinario. Entón, por aquí pasaría a raíña Lupa e outros seres míticos até convertelo nun “monte sagro”, como lle chamou o poeta Francisco Añón, ou nunha “paisaxe enmeigadora”, que diría López Abente. Todo isto axudou a súa apropiación simbólica. E até a cima da Moa subiron os membros do Seminario de Estudos Galegos nunha das súas xeiras para coñecer e amar o país, xeira que non puido seguir adiante naquel verán de lume e medo fascista.
Pero o monte é máis que pedras con formas caprichosas. Tamén é un espazo da vida cotiá para os pindegos e outros veciños da contorna. Era un lugar de pastoreo ou un lugar a onde saían a buscar leña, especialmente os do Pindo, para poder acender o lume todos os días nos seus fogares en tempos nos que unha cheminea botando fume era sinal dunha casa con vida. E estas eran algunhas das historias que reteño na memoria que me contaban dous veciños da miña parroquia da xeración do meu pai. Xente que viviu a guerra civil na súa nenez e medraron nos anos da fame e do medo, que coñeceron historias de represión e miseria, que traballaron duro. Eran moitos os días tiñan que subir ao monte e baixar cargados cos feixes de leña ao lombo. Esta xente saíu pronto do Pindo a buscarse a vida e empezaron novos a romper pedra para abrir as estradas. Vindo rompendo pedra, de sol a sol, pola estrada cara a Muxía casaron na miña parroquia e eran coñecidos co alcume de “os pindeghos”; sempre estiveron dispostos a apoiarnos e colaborar nas diversas angueiras políticas que os nacionalistas levábamos a cabo en Muxía. Para eles o monte Pindo era parte da súa memoria vivencial, non era só un lugar espectacular, era un lugar da vida cotiá vinculado a un tempo histórico concreto da súa existencia. E mentres eles e outros rapaces subían ao monte, as nais marchaban de noite por camiños que as levaban despois de varias horas a petar nas portas das casas labregas e ofrecer a súa forza de traballo a cambio dun pouco de millo para levarlle un anaco de pan aos fillos e, sempre, co medo de atoparse cos gardas e que llo requisasen. Se eran capaces de xuntar varios ferrados podía vir unha lancha buscalo, como me contaron en Moreira (Touriñán), pero sempre navegando de noite. Protexer, para preservar esta paisaxe, ten tamén que recuperar as vivencias cotiás que nos vinculan directamente cun territorio, co construír un espazo vital, neste caso concreto un territorio cunha gran dose de espectacularidade, cunha paisaxe especial e cargada de simbolismo.

Protexer para evitar a súa degradación tamén é protexer o noso futuro e evitar a degradación da nosa vida como seres pertencentes á sociedade galega, porque estamos activando referentes da nosa memoria como pobo.

Mañá, 17 de maio, Día das Letras Galegas 2012, andaremos a participar activamente na convocatoria de manifestación nacional da plataforma Queremos Galego ao mediodía polas rúas de Compostela. E ao remate será ocasión de escoitarmos na súa voz o delicioso texto «Voares de esperanza», manifesto do Día das Letras Galegas que desta volta foi elaborado polo escritor Agustín Fernández Paz, un dos autores máis sobranceiros e recoñecidos da nosa literatura nacional. Se non houber megafonía, como ameazou o alcalde de Santiago e logo tivo que rectificar, ou se os altofalantes distorsionan propositadamente a voz de Agustín, velaquí tedes o texto completo:

VOARES DE ESPERANZA

Don Ramón Otero Pedraio, para loar o labor entusiasta da imprenta de Ánxel Casal e de María Miramontes, chamoulle a aquel obradoiro «pombeiro de voares de esperanza». Pombeiro de voares de esperanza! A frase era o tal, pois desde alí botaban a voar os libros que recollían o mellor do pensamento e da creación en galego. Aqueles non eran tempos doados, mais os azos dos homes e mulleres das Irmandades da Fala foron enchendo de luz as vilas e cidades de Galiza e conseguiron facer visible socialmente a lingua de nós.

Nesas persoas están as nosas raíces, somos elos dunha cadea que vén de lonxe. Rosalía de Castro e tanta outra xente que traballou pola recuperación e o prestixio da lingua e da cultura conforman o ADN onde nos debemos recoñecer. Un ADN que ten algúns tramos da dobre hélice especialmente fértiles, coma o das Irmandades, semente das ideas que hoxe constitúen a nosa cerna: Galiza, célula de universalidade. A vontade de sermos unha peza máis, en pé de igualdade, no mosaico mundial das culturas.

Non foron fáciles as épocas pasadas e tampouco non o son os tempos que nos toca vivir. Non é preciso reiterarmos aquí as agresións destes últimos anos, cunha boa parte das elites políticas, financeiras e mediáticas obsesionadas por esborrallar os avances que traballosamente foramos acadando. O seu obxectivo: facer do galego unha lingua socialmente invisible, que permaneza recluída no gueto e non acade un uso normalizado. Que o castelán sexa a lingua por defecto e o galego, a rareza, a lingua oculta. Tratala coma un bonsai ao que cómpre retallarlle as pólas que se obstinan en medrar máis do permitido.

Que ilusos! Non coñecen as palabras do sociolingüista Colin Baker: «A substitución dunha lingua non é un proceso evolutivo natural. Alí onde a xente está determinada a manter viva unha lingua, parece imposible destruíla.» Non saben que as agresións nos fan máis fortes, que nos impulsan a ampliar o tamaño da nosa esperanza, que medra en nós a vontade de construírmos espazos de encontro e mais de unión.

Na súa novela 1984, George Orwell describe unha sociedade oprimida por unha minoría, onde a neolingua é o instrumento utilizado para construír a realidade deformada que lle interesa ao poder: baléiranse de significado as vellas palabras e énchense con outros que mellor conveñan. Como non lembrar a Orwell cando vemos como se retorce o significado de palabras como imposición, liberdade, bilingüe, normalización ou, ultimamente, plurilingüe? Do mesmo xeito que a Policía do Pensamento obrigaba o protagonista da distopía de Orwell a aceptar que 2 + 2 = 5, a quen controlan os fíos do poder válelles todo para ofreceren unha falsa visión da realidade.

Contra as mentiras, non cansaremos de lembrar o evidente: a lingua que naceu hai máis de mil anos neste país é de todas as persoas que vivimos e soñamos nel. Tamén é das persoas que chegan a Galiza desde calquera lugar do mundo, empuxadas polo desexo dunha vida mellor, e deciden quedar aquí. E tamén, xaora, de tanta xente que ten na nosa terra as súas raíces e anda espallada polo mundo adiante, pois nós fomos –aínda o somos, e ben que nos doe- un país de emigración.

Do mesmo xeito que unha planta precisa dunhas condicións ambientais determinadas para medrar, tamén as necesita unha lingua que se encontre nunha situación minorizada, como lle ocorre ao galego. Por iso urxe crear as medidas precisas facer realidade un «nicho ecolóxico» favorable á lingua. Unhas medidas nas que nunca deben faltar dúas constantes: o exemplo práctico de que o galego é útil en calquera ámbito e para todas as funcións e a vontade de crear actitudes positivas cara á lingua. Para que na sociedade non haxa cidadáns de primeira e de segunda, deben crearse as condicións para que se poida vivir en galego con normalidade. Cousa que hoxe non ocorre, como constatamos día tras día.

Como ten reiterado Xabier DoCampo, «nós non mentimos». Imos sempre coa verdade por diante, conscientes da xustiza das nosas ideas e propostas. Con alegría, desmontando na práctica os insidiosos prexuízos que outros sementan na sociedade e nas familias, impulsando actividades que fagan posible vivir en galego. Porque amamos e defendemos a pluralidade lingüística, xaora que si, mais non a costa de deixar arrombada a nosa lingua no faiado.

Somos conscientes do labor que nos agarda. Mais tamén sabemos que paga a pena empregar todas as nosas enerxías nel, e que non hai lugar para o desánimo. Como escribiu Bertolt Brecht, nos anos da longa noite de pedra que asolagaba Europa: «Quen aínda estea vivo non diga “xamais”. / De quen depende que siga a opresión? De nós. / De quen que remate? De nós tamén. / Pois os vencidos de hoxe son os vencedores de mañá / e o xamais convértese en hoxe mesmo.»

Todas as persoas que amamos o galego temos que erguer un pombal no noso interior, un pombal do que xurdan os voares de esperanza que encherán de vida os ceos da patria da lingua que nos une.

(Convocatoria do acto e a nova hoxe na edición comarcal en papel de La Voz de Galicia. Premer na imaxe para unha mellor lectura)

A Fundación Gonzalo López Abente, da que fago parte, convoca para mañá, 17 de maio, Día das Letras Galegas 2012, ao mediodía en Muxía un acto literario de homenaxe a Gonzalo López Abente.

A decidida participación na convocatoria de manifestación nacional da plataforma Queremos Galego ao mediodía en Compostela non vai posibilitar a miña presenza, e ben que o sinto, mais velaquí vai o programa previsto na localidade costeira por se andades por aló:

Ás 12 horas:

Ofrenda floral diante do Monumento a Gonzalo López Abente, acompañada da presentación dos actos a cargo de Félix Porto, Alcalde de Muxía e Presidente da Fundación Gonzalo López Abente, e a intervención de Xesús Sambade.

Deseguida X. H. Rivadulla Corcón lerá un texto de López Abente sobre a lingua galega.

A comitiva das persoas participantes deslocarase até a casa na que viviu López Abente, para inaugurar unha lousa conmemorativa, coa intervención de Xan Fernández Carrera e a lectura dun poema a cargo de Viki Rivadulla.

Finalmente os actos continuarán no Cabo da Grixa, lugar de nacemento do poeta muxián; alí será descuberta unha placa co texto no que o propio López Abente fai mención ao seu nacemento neste lugar da vila. Intervirán no peche dos actos Manuel Vilar e a poeta Rosalía Fernández Rial, facendo a lectura do poema dedicado ao cruceiro do Cabo da Grixa.

Ben fermosa a iniciativa dese número especial do suplemento Culturas de La Voz de Galicia, realizado en colaboración coa Real Academia Galega (RAG), que xunta cincuenta artigos asinados por outros tantos académicos numerarios e correspondentes sobre os protagonistas do 17 de maio, Día das Letras Galegas, desde a súa creación en 1963 e ata o actual 2012. As colaboracións pódense ler todas, de maneira aberta ao público, na páxina do rotativo coruñés, porén nesta bitácora reproducimos os artigos dedicados aos únicos autores da Costa da Morte que figuran na listaxe: Eduardo Pondal Abente, Día das Letras Galegas, 1965, nun texto escrito por Xosé Luís Méndez Ferrín, presidente da RAG, e Gonzalo López Abente, Día das Letras Galegas, 1971, por Xosé María Lema Suárez, académico correspondente. Cabo deles tamén un autor de quen conmemoramos o seu centenario, Celso Emilio Ferreiro, Día das Letras Galegas, 1989, e cuxo texto está escrito por Alba Nogueira López, nada en Toba (Cee) en 1968 e profesora de Dereito Administrativo na USC e académica correspondente.

As breves semblanzas van acompañados dunha bibliografía escollida, non completa.

Eduardo Pondal Abente. Día das Letras Galegas, 1965
Por Xosé Luís Méndez Ferrín

Pondal foi, coma todos os seus próximos, un nacionalista que confiaba na Iberia federada, na que non podía faltar Portugal. No que se refire ao seu modo poético, el foi e segue a ser diferente a todos os nosos clásicos. Representa coma ninguén a superación da estilística decimonónica da sensibilidade romántica e a apertura ás formas do século XX. El viu, o primeiro, a necesidade de superar todo verismo e exhalou un idealismo atemporal sumamente vigoroso. Promoveu unha lingua literaria «de ouro», descargada de populismo. A súa condición de humanista e políglota estivo ao servizo da construción desa lingua literaria e sabia, e en tal labor recoñeceu a Curros como principal coadxuvante. Pondal, ademais, é o pasado mítico. Estaba seducido polo mundo grego, polo viquingo, mesmo por outros exóticos ou lendarios, como corresponde ao tempo en que el sabía que estaba a botar os alicerces dunha literatura nacional. Chantou os pés na terra de Bergantiños e mergullouse no Océano occidental, polo que sentiu fascinio, desde a atalaia do Monte Branco da Ponteceso. E decontado sentiu a necesidade de construír o gran poema épico fundacional da nosa lingua, durante longuísimos anos escribiu Os Eoas, o relato iberista en lingua nosa que el quixo distanciar da realidade galega e situar no Atlántico e nunha historia que non era a nosa. Distanciamento vaticinante pois, iso tamén é Pondal. A súa cova, en San Amaro da Coruña, está tamén fronte ao mar de Breogán. Iremos pórlle carrascas amouradas ou unha rosa de Corcoesto.
* Obra
-A campana d´Anllóns, 1895
-Queixumes dos pinos, 1886
-O Dolmen de Dombate, 1895
-Os Eoas, 2005 [edición de Manuel Ferreiro]
Eduardo Pondal
*Ponteceso, 1935
*A Coruña, 1917

Gonzalo López Abente. Día das Letras Galegas, 1971
Por Xosé María Lema Suárez

Aínda que tamén foi narrador e dramaturgo, destacou sobre todo como poeta. É un dos nosos grandes poetas do mar, sendo o seu o mar bravo e inquedo da Costa da Morte. En 1909 casou coa súa curmá Balbina Abente, que lle morreu de parto ó ano seguinte e iso condicionaría a súa vida e obra. O seu primeiro poema (Un velorio na aldea) data de 1899, con apenas 21 anos. Na segunda década do século XX acadou sona como escritor e a Real Academia Galega farao académico correspondente. O seu compromiso co idioma propio sempre foi claro; en 1921 escribe: «Ao falar deste meu vello e querido pobo, coido que sería ridículo facelo noutra fala que non fose a mesma del, a que decote lle serviu para as súas necesidades». Participará nos movementos a prol do idioma e do galeguismo, uníndose ás Irmandades da Fala (1916), á Asemblea Nazonalista (1917) e á Irmandade Nazonalista Galega (1922). En 1926 entra no Seminario de Estudos Galegos. En 1936 participará na campaña do Estatuto de Autonomía de Galicia. Polo seu compromiso galeguista e republicano será represaliado polos sublevados en 1936, que o deixarán sen emprego. En 1941 entrou como numerario na RAG, cun discurso sobre a poesía de Pondal. No 2011, por iniciativa do Concello muxián, créase en Muxía a Fundación Gonzalo López Abente para difundir a súa obra.
* Obra
-Escumas da ribeira, 1911
-D´Outono, 1924
-Nemancos, 1929
-Vaosilveiro, 1929
Gonzalo López Abente
*Muxía, 1878
*Muxía, 1963

Celso Emilio Ferreiro. Día das Letras Galegas, 1989
Por Alba Nogueira López

É Celso Emilio Ferreiro un dos poetas máis recitados e cantados da poesía galega. Unha poesía que el quere comprometida, «de defensa, de denuncia, de ataque», en relación cos problemas da humanidade. A «longa noite de pedra» que atravesou o noso país coa ditadura encontra nos versos do poeta unha voz de defensa da liberdade, dos oprimidos, da lingua, do país.
Celso Emilio simboliza con esa súa vida e obra a historia de Galiza do século XX. Tras participar na Federación de Mocedades Galeguistas, chegando a ser secretario de organización e concelleiro nacionalista en Celanova, é obrigado a participar na Guerra Civil nas filas do bando sublevado. Ao finalizar a guerra estuda Dereito e mantén unha actividade cultural intensa. É un dos membros fundadores da Unión do Povo Galego en 1964. Vese empurrado pola represión franquista a buscar acubillo en Venezuela en 1966, onde traballa na Irmandade Galega de Caracas, da que acabará sendo expulsado por presións do embaixador de España pola orientación do seu labor dinamizador, abertamente inconformista e incómodo para os desleigados que campaban á fronte das sociedades. Regresa a Madrid en 1973 exercendo un continuado traballo cultural e político ata a súa prematura morte.
* Obra
-Cartafol de poesía, 1935
-O soño sulagado, 1955
-Longa noite de pedra, 1962
-Viaxe ao país dos ananos, 1968
-Onde o mundo se chama Celanova, 1975
Celso Emilio Ferreiro
*Celanova, 1912
*Vigo, 1979

(Premer nas imaxes para agrandar o tamaño)

Entre o 14 e o 15 de maio conmemóranse os 201 anos da independencia da República do Paraguai. Até o buscador google (que llo negou ao Día das Letras Galegas) tivo a ben adicarlle un dos seus doodles, tal e como xa fixera o pasado ano durante o Bicentenario, daquela o motor de busca presentara un deseño coa bandeira da República.

Porén, para nós, a República do Paraguai relaciónase co feito de que un emigrante muxián, Victorino Abente y Lago, sexa considerado un dos máis importantes poetas nacionais. Traduzo a biobliografía publicada no Breve Diccionario de la Literatura Paraguaya:

ABENTE Y LAGO, Victorino (Muxía, 2 de xuño de 1846 – Asunción, 22 de decembro de 1935). Aínda que galego de nacemento, a súa vida e a súa obra identifícanse co Paraguai desde a súa mesma chegada a Asunción en momentos difíciles e tráxicos da historia paraguaia (marzo de 1869), cando as tropas aliadas (soldados arxentinos e brasileiros) ocupaban a capital. Relacionado co segundo tramo do romanticismo nacional (que se inicia coa posguerra do 70) e aínda co posromanticismo, colaborou en varios xornais da capital, onde tamén publicou gran parte da súa obra poética. Creador de poemas dedicados ao renacer da súa nova patria (despois da tráxica Guerra de la Triple Alianza) e apropiadamente coñecido como «poeta de la resurrección nacional», Victorino Abente y Lago tivo a sorte de ver triunfante ao Paraguai na súa guerra contra Bolivia antes da súa morte acontecida en decembro de 1935. Os seus poemas, dispersos en diversos xornais e revistas daquela época, foron recompilados e publicados postumamente en Asunción polo seu neto Cándido Samaniego Abente nun volume intitulado Antología Poética: 1867-1926 (1984).

En castelán os seus poemas máis sobranceiros son: “Sibila paraguaya”; “El oratorio de la Virgen de la Asunción”; “La tejedora de Ñandutí”; “El Salto del Guairá”; “Mis dos patrias” e ducias de obras máis.

Alén diso, no portalguarani.com pódese ler unha importante escolma da súa obra, que se completa nestoutra ligazón.

Ou tamén en letrasparaguayas.blogspot.com.es.

E outra breve biografía e ligazóns no portal cubano ecured.

Finalmente, estas dúas últimas fotografías en asunciondeantes.wordpress.com, tamén a segunda, que reproducimos coas correspondentes notas a rodapé e que pertencen ao arquivo persoal de Jose Luis Ardissone Nunes.

(Lago en “Villa San Rafael” del Sr. (entre 1910 y 1915). Francisco Guanes.La quinta Guanes está frente a Mburubichá Roga y se extendía hasta la Av. Artigas. En la foto Don Victoriano Abente y Lago y su esposa María Haedo Machaín)

(El poeta Victorino Abente y Lago, gallego de nacimiento, pero paraguayo por elecciòn, en sus ùltimos dìas, acompañado de su hija Manuela. Es autor, entre cientos de poemas, de “La Sibila Paraguaya” y “Saltos del Guairà”)

Pola nosa banda, na antoloxía De Pondal ao Batallón Literario. 120 anos de poesía na Costa da Morte (Sotelo Blanco, 2009), edición literaria de Modesto Fraga e eu propio, incluímos os poemas en galego que se coñecen e a breve anotación que agora reproduzo:

VICTORINO ABENTE LAGO (Muxía, 1846- Asunción – Paraguai, 1935)
Obra poética:
Antología poética 1867-1926, ed. Cándido Samaniego Abente (1984)
Figura na obra de Eugenio Carré Aldao, Literatura gallega (1911)

VOLTA PR’A TERRA

Eu de soedades morría
Nas terras de donde veño
E volvín para Mugía
Miña vila, donde teño
Gardad’a miña alegría.
Da Virge da Barca ô par,
Abogada do mariño,
Está o meu querido lar
Ô pe do monte Corpiño.
Junta da veira do mar.
Da Virge a branca capela
Desde longe estase vendo
Perto da pedra da vela
E os tombos do mar, fervendo,
Escachan debaixo d’ela.
Alí na costa bravía
Abala a pedra da Barca
Que chama para Mugía
Gente de tod’a a comarca
Nos días de romería.
Da genio ver cando chea
De romeiras e romeiros
Soando a pedra abanea
E ao compás dos pandeiros
Botan cántigas da aldea.
Cousas do tempo pasado
Fálanme todo o que miro
E o corazón magoado
Ceiba un profundo sospiro
Do fondo peito arrincado.
Naquelas brancas ribeiras
Cantas veces rebuldando
Os pes mollaba nas veiras
E aos tumba-gatos jogando
Pasaban houras enteiras…
No medio da praza aquela
Jogaba as veces o trompo
E outras veces a estornela
E unha vez casi me rompo,
Co palán, unha canela.
¡Ai como miña alma chora
Aqueles tempos pasados
que ja non volven agora!
¡Anos tan empauliñados
Aqueles que pasei fora!
Cousas do tempo pasado
Fálanme todo o que miro
E o corazón magoado
Ceiba un profundo sospiro
Do fondo peito arrincado.

Mugía, 1881

LEMBRANZAS

Eu sinto melancónico consolo,
cando despertan os recordos meus,
vendo a Pena do Paso e o alto Bolo
de Domingo de Deus;
Pedra da Vela, Sala do Perello,
así chamada, porqu’en tempo antigo
contan que d’ese alcume un xastre vello,
para coser, alí buscaba abrigo.
Os montes do Corpiño e o Pequeno,
Furna da Richinola e os Malatos,
onde cando era neno,
xogaba c’os demais aos tumbagatos;
a perigrosa Pedra de Xaviña,
as pedras do Carreiro,
as areas da Cova, Cruz, Esteiro,
e a fonte da Pedriña;
a Pedra d’ abalar tan venerada,
pois da Virxen da Barca o nome ten,
e donde vese á xente arrodillada
que de lonxe a cumprir promesas ven.
A Buitra, que de cote está bruando,
o Vilán, xigantesco penedal
que polo mar esténdese, arredrando
os tombos que lle tira o temporal;
e outras lembranzas máis veñen á mente
cando hai vaga de mar e romper vexo
a Guieira, o Corpiño de Chorente
e a costa de Merexo.
De xeito que non hai no meu Muxía
curruncho nin petouto,
que, sexa moito ou pouco,
non me lembren os feitos d’outro día;
e dende que pisei a terra amada,
de cote vendo estou
c’os ollos da miñ’alma asoedada,
os encantos do tempo que pasou.

Muxía, Nadal, 1907

VIRXEN DA GUÍA

¿Por qué tanto s’apresta
toda a xente das dornas este día?
Porque son de Carreira e van á festa
da patrona de alí, Virxen da Guía.

Rematan de coce-la caldeirada,
ben feita, cuciñada
entre as pedras da praia.
Tiña patacas, raia,
aceite, sal, pimento,
e non sei se algún outro condimento.
¡Qué ben arrecendía todo aquelo!
¡Reconcho! Daban ganas de comelo.
Logo moi satisfeitos
a casa de Martínez van dereitos
facer contas con el,
importe da langosta,
que colleran pescando pola costa.
Sírvelles, Ismael,
vasos cheos de viño,
e dispois compran caña pra o camiño.

As dornas alá van, deixan a ría
da vila de Muxía:
con bon vento xuntiñas navegando,
soltas as velas, firmes as escotas,
asomellan un bando
de brancas gaivotas
que van do mar ás rentes aleando.

¡Qué cheos de contento
todos eles están!
botando cantareas,
lixeiros van, deixando a sotavento
a Buitra, Touriñán,
as de Nemiña e Duio albas areas,
Punta da Nave, cabo de Fisterra
onde a sirena berra
cando hai gran cerrazón que bota medo,
despois a Monte Louro e Corrubedo,
Ría de Arousa… están na sua terra.

Chega o día da festa, os pescadores
a misa van primeiro,
e cumpren sua promesa,
agradecendo á Virxen seus favores
por sacalos con ben da sua empresa,
mas tarde empezan a gastar diñeiro:
comen, beben e bailan á sua gana,
tod se vai en gastos de alegría,
de modo qu’ese día
a casa toda vai pola ventana.

Volven ao mar para gana-la vida;
na hora da partida,
suas mulleres na ribeira están,
e cando xa moi lonxe ven as velas,
chorando dicen elas:
- ¡Miña Virxen da Guía! ¿Volverán?

Muxía, mes de San Martiño, 1909

PONTECESO

Estóu na terra de Ponteceso,
frondoso berce do meu curmán,
galaico bardo de moita sona,
cantor do triste preso de Orán.

Ouzo as campanas d’Allóns e sinto
que magoando meu peito están,
porque me lembran o prisioneiro
que chora lonxe do patrio chan.

Altos pinales cobren os montes,
fermoso río recorre o plan,
garrida terra pola que xeme
aquel penado con tanto afán.

Famosa terra que serás de cote
nos moitos anos que pasarán,
nunca esquecida polo recordo
do teu poeta bergantiñán.

(O día da matanza, Touriñán, 1928. © Centro de Estudos Fotográficos de Vigo. Premer na imaxe para agrandar o tamaño)

Capítulo cero, un menú de degustación da vida, a sobranceira bitácora de Manuel Gago (mellor blog e blogger de Santiago de Compostela e comarca  en 2009 nos
premios do semanario Santiago 7), publica na súa sección «Fotografías que son novelas» unha imaxe do muxián Ramón Caamaño Bentín (Muxía, 1908-2007). Precisamente o 13 de maio facíase o seu quinto cabodano.

A imaxe non é descoñecida, pois coma nos lembrou Viki Rivadulla, está incluída en Ramón Caamaño. Álbum, que editou o Centro de Estudos Fotográficos de Vigo en 1989, un volume ao coidado de Manuel Sendón e de Xosé Luís Suárez Canal. Nas páxinas deste magnífico volume aparece coa seguinte nota a rodapé «o día da matanza / pig-killing day – Touriñán 1928», datos que lle foron fornecidos en vida polo propio fotógrafo muxián, quen representa coma ninguén a ollada do último século na Costa da Morte.

Ramón Caamaño, a quen visitei varias veces na súa casa-estudo de Corcubión, na rúa Perigos, onde se amoreaban centos e centos de fotografías (nas que descubrín unha imaxe do meu propio pai coa camisola do Unión Club Cee), no exemplar que posúo da devandita publicación do CEF de Vigo escribiu con trazo tremoroso de coidada caligrafía «Dedica a Miro Villar de Cée el día de la clausura de la Exposición en Corcubión, con gran afecto y simpatía. El fotógrafo muxián, Ramón Caamaño Bentín. Corcubión, 19 de Septiembre de 1990».

O proxecto cultural dixital letraenobras faime unha entrevista sobre o recoñecemento a esta bitácora como «Mellor blogue literario» na XIII edición dos premios da Asociación de Escritores/as en Lingua Galega (AELG) 2012. O cuestionario foi realizado polo xornalista e tamén poeta Ramón Vilar Landeira e pódese ler nesta ligazón ou na reprodución que fago deseguida:

Di o Dicionario da RAG que as crebas son: “Restos de naufraxios ou cargas dos barcos que o mar arrastra ata a costa. No inverno, xente da Costa da Morte percorría as praias buscando crebas”. Miro Villar, aínda que por cuestións de traballo habite terra adentro (Comarca de Compostela), procede desa tribo (Cee, 1965) que andaba noutro tempo polas praias á procura das crebas. Quizais por iso, o poeta decidiu bautizar un libro de poemas e un seu blog co mesmo nome: As Crebas.
Cando aínda non pasou un ano da estrea deste espazo virtual, a Asociación de Escritores en Lingua Galega vén de distinguilo como o mellor blogue literario do país. Contactamos co que para moitos é un dos mellores poetas actuais. Miro Villar contéstanos a este breve cuestionario para explicarnos de onde proceden as crebas que vai atopando cada día. Dende Letra en Obras damos fe de que entre os restos do naufraxio hai auténticas pezas de ouriveiría.

-Podemos definir As Crebas coma o caderno de observacións dun poeta en terra?
Adoito facer uso da palabra do léxico mariñeiro “bitácora” para me referir ao meu blogue, porque pretende facer unha función semellante á dun caderno de bitácora. En efecto, podería dicirse que se trata “dun caderno de observación dun poeta en terra” (moi atinada a vosa definición), pois é unha bitácora cultural e literaria, con preponderancia da poesía como temática, pois alén de moitas cousas considero que son en esencia poeta. Daquela naceu para visibilizar a miña propia creación literaria nun momento en que os espazos no noso idioma estaban máis debilitados ca nunca. E xa non digamos en poesía, pois pecharon coleccións e as que existen reducíronse á mínima expresión. E tamén para dar testemuño das literaturas que me apracen (nomeadamente a sección Poemas) en calquera lingua do mundo, mais dando preferencia aos poetas amados que teñan traducións ao galego, ao portugués ou ao español. Xa logo, para dar conta doutras preocupacións varias: arte, cinema, teatro… ou incluso os roteiros que realizo en épocas de camiñada. A política tamén ten o seu lugar, mais é minúsculo a respecto dos outros temas fulcrais. En definitiva, é case un espello de min propio, para me ollar desde o outro lado do espello.

-Miro, como xurdiu esta aventura ciberliteraria que agora foi premiada pola AELG?
Permitídeme que para esta resposta reproduza parte do que dicía na primeira anotación: «Neste 28 de xuño do 2011 rompe augas este blogue persoal, na acolledora casa común de blogaliza.org. Como “crebas” chegadas ás praias da Costa da Morte, este blogue irá recollendo anotacións de creación e de crítica literaria, alén doutras reflexións.
Nace o mesmo día que morre en papel o xornal Galicia Hoxe, a única prensa diaria na nosa lingua que aínda se podía atopar na rúa. Nace, daquela, porque son tempos de resistencia e de acrecentar a presenza do idioma galego na nosa sociedade e no mundo.
Aos poucos iredes lendo diversos materiais recentes ou de épocas afastadas para gozardes da lectura ou tamén para discrepardes se fose o caso. Grazas por virdes onda estas crebas e unha aperta atlántica».

-Definitivamente, a literatura e todo o que a rodea xa está máis na rede que no propio papel?
Non o sei, mais non o creo aínda. Évos ben curioso, recibo un premio por un blogue cando sempre adoito definirme coma un “dinosauro” a respecto da rede. Amo, talvez demasiado, a literatura en papel. Na casa teño problemas de espazo por culpa dos libros que ateigan os meus andeis. Continúo a mercar e tamén a gozar dos libros como obxecto, mais aínda así é ben certo que a día hoxe xa leo tamén moita literatura na arañeira, que ten unha virtude incuestionable que é poder achegarte a calquera literatura do mundo, até da nación máis pequena, en cuestión de segundos. Poño por caso, até hai pouco nada sabía da esplendorosa poesía indíxena de México e grazas á rede coñecín esa literatura que é minorizada nos propios Estados Unidos de México (denominación oficial, por certo).

-Falar de literatura na rede sérveche tamén de vía de escape no medio doutros procesos de creación?
Abofé que así sucede. A escrita e a lectura fan parte importante da miña vida. Até hoxe procuraba o “acougo” da tensión da escrita de creación coas edicións literarias dalgún autor (as últimas: Ser auga, darse en auga, unha antoloxía poética de Bernardino Graña e Bretemada, un poemario inédito de Gonzalo López Abente), con recensións, sobre todo para a revista Grial. Pois ben, a bitácora ensanchou esa perspectiva, podo escribir doutros temas mentres non hai folgos nin “inspiración” para a creación. Son un autor moi lento na escrita, con moita revisión dos textos, con moita deserción incluso. Velaí que entre os poemarios Gameleiros (2002) e As crebas (2011) haxa case unha década, por máis que exista outro caderno poético inédito intitulado Breizh que escribín por volta de 2008. Non hai dúbida, a bitácora é tamen un “punto de fuga”.
Até cando? Non o sei. Xa comentei que naceu o pasado 28 de xuño, o mesmo día no que desapareceu dos quiosques o xornal Galicia Hoxe, mais agora xa temos na rede novos diarios na nosa lingua coma Dioivo, Praza pública e Sermos Galiza. E hai pequenos proxectos literarios (poéticos, en particular) que botaron a andar nos últimos tempos, o que me fai ser máis optimista do que hai tan só uns meses.
Finalmente, coma dixen na Cea das Letras da AELG, quixera lembrar o maxisterio que recollín en especial de tres bitácoras: asuvasnasolaina, do finado amigo Marcos Valcárcel, brétemas do editor Manuel Bragado e trafegandoronseis da profesora Gracia Santorum. Ao tempo que agradezo a existencia do proxecto blogaliza, personalizado nos poetas Alfredo Ferreiro e Tati Mancebo, que acolle a todos tres blogues finalistas deste ano. Os outros son dous blogues amigos que sigo decote e que recomendo vivamente: Caderno da crítica, do crítico e profesor Ramón Nicolás, e Criticalia, do crítico e profesor Armando Requeixo.

*Unha entrevista de R. Vilar

Hoxe estivemos na sede do Consello da Cultura Galega en Santiago de Compostela na presentación do libro Dezaseis cancións para voz e piano editado polo propio Consello da Cultura Galega en colaboración coa Asociación Galega de Compositores, dentro dos actos que conmemoraban o XXV aniversario desta agrupación. Xa comentei nesta bitácora a presenza dun soneto da miña autoría «Negación de Ulises e Teseo», do libro Equinoccio de primavera (Esquío, 1998) grazas ao magnífico labor do compositor Miguel Brotóns.

O volume leva tres artigos de Presentación, de Ramón Villares, presidente do Consello da Cultura Galega; de Maximino Zumalave, coordinador da Sección de Música e Artes Escénicas do CCG e de Margarita Viso, presidenta da Asociacón Galega de Compositores. Deseguida veñen as dezaseis cancións, que se presentan cun breve curriculum do compositor ou compositora, a reprodución do poema orixinal e as partituras. Son trece compositores e tres compositoras e trece poetas, xa que Rosalía de Castro aparece representada por catro composicións. No acto coinciden con dous poetas dos oitenta, Miguel Anxo Fernán-Vello e Román Raña, e puiden coñecer persoalmente ao «meu» compositor.

Velaquí o contido completo do volume na orde coa que aparecen presentadas:
1. Manuel Alejandre Prada. «Campanas de Bastabales» (Rosalía de Castro)
2. Miguel Brotóns. «Negación de Ulises e Teseo» (Miro Villar)
3. Gabriel Bussi. «Hai unha voz» (Luz Pozo)
4. Manuel Alejandre Prada. «Campanas de Bastabales» (Rosalía de Castro)
5. Carlos M. Cambeiro Alís. «Bagoíña de nena» (Enrique Jiménez Gómez)
6. Xabier Comesanha Pereira. «Siluetas Composteláns» (Xosé Manuel Cabada Vázquez)
7. Juan Durán. «Tecín soia» (Rosalía de Castro)
8. María Mendoza. «Ágoa de muíño» (Manuel Cuña Novás)
9. Julio Montero. «MariNana» (Julio Montero)
10. Antonio Peña. «Vaguedás» (Rosalía de Castro)
11. Paulino Pereiro. «Vella sombra que se incéndia no verso» (Miguel Anxo Fernán-Vello)
12. Juan Pérez Berná. «Durme meu neno» (Esther López Castro)
13. Julián Rodríguez Rodríguez. «Pedra» -fragmento- (Julián Rodríguez Rodríguez)
14. Gloria Rodríguez Gil. «Haikus a Avelina» (Román Raña)
15. Xoán Antón Vázquez Casas. «Longa noite de pedra» (Celso Emilio Ferreiro)
16. Margarita Viso Soto. «O Mar» (Manuel Leiras Pulpeiro)

(De esquerda a dereita, Mercedes Queixas, Fran Alonso, Darío Xoán Cabana, Andrea Nunes Brións, Carlos Callón, Paco Souto, Ramón Nicolás, Marica Campo, Iago Martínez, Antón Riveiro Coello, eu propio, Anxo Tarrío e Cesáreo Sánchez Iglesias, presidente da AELG)

É como vén sendo esa fermosa peza escultórica creada para a ocasión por Álvaro de la Vega? A primeira das imaxes é para dar resposta a esta pregunta que me fixeron algúns amigos sobre o agasallo recibido polo recoñecemento a esta bitácora como «Mellor blogue literario» na XIII edición dos premios da Asociación de Escritores/as en Lingua Galega (AELG) 2012.

Álvaro de la Vega é un artista, máis escultor ca pintor ou ilustrador, de longa traxectoria a quen coñecín hai ben tempo, nos anos oitenta en Corcubión, vila histórica na que reside e onde posúe un fermoso estudo que mira á ría. O seu traballo obtivo numerosos recoñecementos e tamén o favor do público. De maneira recente mantivo unha exposición na cidade de Compostela (“Puntos de encontro puntos de fuga” na Biblioteca Pública Ánxel Casal) e ilustrou esta deliciosa edición do libro Follas Novas de Rosalía de Castro, publicada por El Patito Editorial.

Na outra fotografía estamos algúns (falta bastante xente) das e dos premiados ou finalistas que acudimos á Cea das Letras da AELG celebrada o pasado sábado 5 de maio en Compostela.

(Premer na imaxe para agrandar o tamaño)

Moitas e moitos de nós achegámonos á lectura de Le Petit Prince (O Principiño ou tamén O Pequeno Príncipe que nos aprace máis) de Antoine de Saint-Exupéry nalgunha das moitas reedicións daquela tradución galega da autoría de Carlos Casares e que a Editorial Galaxia publicara en 1972. De feito, no actual catálogo aparece na colección «Árbore» (8ª edición en setembro do 2010) e nos libros da colección «Edicións especiais en capa dura» (2ª edición en setembro do 2012), unha edición especial para conmemorar os 30 anos da 1ª versión ao noso idioma feita por Carlos Casares.

Porén, agora sábese que existen dúas páxinas inéditas de O Principiño nun manuscrito autógrafo de Antoine de Saint-Exupéry, que non hai moito foron presentadas ao público por vez primeira vez desde a casa de poxas Artcurial, de París, que pretende a súa venda o día 16 deste mes de maio (así o conta o xornal Le Figaro). Nas dúas follas de manuscritas seica aparecen novos detalles do capítulo 19, coma a descrición dun personaxe inédito que é denominado «embaixador do espírito humano», sendo a primeira persoa que atoparía o Principiño na Terra.

E coincide esta aparición co décimo aniversario da desaparición de Carlos Casares (9 de marzo do 2002), a quen os ruxe-ruxe literarios sitúan como autor a homenaxear no vindeiro Día das Letras Galegas do 2013.

Máis unha vez a literatura convértese en mercado ou peor aínda merchandising.